ەندەشە، باسقا دا ەرلىكتەرى كەم تۇسپەيتىن بۇرىنعى وداق حالىقتارىنىڭ كوڭىلىنە قاپى قالدىرماي، قازاق ۇلتىنىڭ مىسالىندا 21 عاسىر ادامدارىنا شىعىس مايدان تۋرالى اقيقاتتى جەتكىزەيىك.

سونىمەن، سوعىس باستالعاننان كەيىنگى سەگىزىنشى كۇنى فاشيستەرگە بەلارۋستىڭ استاناسى مينسك قالاسى بەرىلدى، 22-كۇنى مولدوۆانىڭ استاناسى كيشينەۆ الىندى، ال سوعىستىڭ 72-كۇنى كيەۆ قۇلادى. 1941 جىلدىڭ 30 قىركۇيەگىنە قاراي كەڭەس ارمياسىنىڭ جالپى سانى 5,3 ميلليون ادامدى قۇراسا، ونىڭ ىشىندە 3 800 000 ورىس، ۋكراين، بەلارۋس نەمىستەردىڭ تۇتقىنىنا ءتۇسىپ، 1 ميلليوننان استامى قازا تاپتى. 1941 جىلدىڭ قازان ايىندا ماسكەۋدى قورعايتىن ەشكىم دە قالماعان ەدى. نەمىستەر بۇزىپ كىرگەن ماسكەۋ راديوسى براۆۋرلى فاشيستىك مارشتاردى تاراتىپ جاتتى، قالادا حاوس، ماروديورلىق بەلەڭ الدى، قالادان شىعىسقا قاراي شىعاتىن جولدار ادامدارعا، كولىكتەر مەن جۇك كولىكتەرىنە لىق تولدى، ورىس وفيتسەرلەرى دە ازاماتتىق كيىمگە اۋىسىپ الىپ قاشىپ جاتتى.

ءدال وسى ۋاقىتتا ماسكەۋدى قورعاۋ ءۇشىن قازاقستاننان 312-ءشى اقتوبە ديۆيزياسى، 316-شى الماتى ديۆيزياسى، 238-ءشى سەمەي ديۆيزياسى كەلىپ جەتتى. قالانى قورعاۋ كەزىندە جەكە قۇرامنىڭ شىعىنى 80-95%-دى قۇرادى. گەنەرال افاناسي بەلوبورودوۆ «راتنىي پودۆيگ» اتتى كىتابىندا: «ماسكەۋدى ءۇش قازاقستاندىق جانە ءبىر سىبىرلىك ديۆيزيا قۇتقاردى» دەپ جازادى. بۇل تۋرالى مارشال گ. جۋكوۆ تا ءوز ەستەلىكتەرىندە («ۆوسپومينانيا ي رازمىشلەنيا») اتاپ وتكەن ەدى. قازاقستانداعى جۇمىلدىرۋ (موبيليزاتسيا) دەڭگەيى گەرمانيادان دا جوعارى بولدى. 1943 جىلعا قاراي قازاقستاندا قولىنا قارۋ ۇستاۋعا جارايتىن ادامدار تۇگەلدەي اسكەرگە الىنىپ، تىلدا تەك نەگىزىنەن ايەلدەر مەن بالالاردان تۇراتىن 750 000 ادامدىق ەڭبەك ارمياسى عانا قالدى. رەسپۋبليكا مايدانعا جالپى سانى 1,38 ميلليون ادامنان تۇراتىن 18 ديۆيزيا، 7 اتقىشتار بريگاداسى جانە 50 پولك اتتاندىردى. بۇل رەتتە نەمىس فاشيستەرىنىڭ جاعىندا مىنالار: سس-ءتىڭ 29-شى «رونا» ورىس ديۆيزياسى، سس-ءتىڭ 30-شى ورىس جاياۋ اسكەر ديۆيزياسى، گەنەرال كراسنوۆتىڭ سس كازاك كورپۋسى، گەنەرال ۆلاسوۆتىڭ ورىس ازاتتىق ارمياسى جانە جالپى سانى 1,8 ميلليون ادامدى قۇرايتىن تاعى دا باسقا «ازات ەتۋشىلەر» توبى سوعىستى. ال 1942 جىلى حاركوۆتى قورعاۋ كەزىندە 106-شى قازاق اقمولا ديۆيزياسى تولىعىمەن قازا تاپتى، ەشكىم شەگىنگەن جوق جانە ەشكىم تۇتقىنعا تۇسكەن جوق.

قاتىگەز ستالينگراد شايقاسى تولىعىمەن قازاق ديۆيزيالارىنىڭ ارقاسىندا جەڭىسكە جەتتى: 27-ءشى، 38-ءشى، 72-ءشى، 73-ءشى گۆارديالىق ديۆيزيالار، 292-ءشى، 387-ءشى اتقىشتار ديۆيزيالارى، 81-ءشى اتتى اسكەر ديۆيزياسى، 74-ءشى تەڭىز اتقىشتار بريگاداسى، 129-شى مينومەت پولكى، 15-ءشى جەكە ارنايى موتواتقىشتار باتالونى. جەكە قۇرامنىڭ شىعىنى 60-تان 70%-عا دەيىن جەتتى. بۇل شايقاستا پولكوۆنيك عاني سافيۋللين باسقارعان 38-ءشى ديۆيزيا ەرەكشە كوزگە ءتۇسىپ، 300 مىڭدىق نەمىس توپتالۋىن قورشاۋعا الىپ، ولاردى تىزە بۇكتىردى. قازاق ۇلتىنىڭ ستالينگراد شايقاسىنداعى جەڭىسكە قوسقان ۇلەسى ارنايى ستالين تاراپىنان تىيىم سالىنىپ، بۇل تاقىرىپقا قاتىستى رەسەي قورعانىس مينيسترلىگى ورتالىق مۇراعاتىنىڭ (تسامو) قۇجاتتارىنا قولجەتىمدىلىك ءالى كۇنگە دەيىن جابىق كۇيىندە قالىپ وتىر. لەنينگرادتى 48-ءشى، 310-ءشى، 314-ءشى جانە 372-ءشى قازاق اتقىشتار ديۆيزيالارى قورعاپ قالدى. قالانى قورعاۋ كەزىندە بولىمشە كومانديرى، اعا سەرجانت سۇلتان بايماعامبەتوۆ باشقۇرت الەكساندر ماتروسوۆتىڭ (شاكىريان مۇحامەديانوۆ) ەرلىگىن قايتالاپ، دزوت-تى كەۋدەسىمەن جاپتى. بالتىق فلوتىندا 1570 قازاق ماتروس بولىپ سوعىستى، تەك «كيروۆ» كرەيسەرىنىڭ وزىندە 156 قازاق قىزمەت ەتتى. قازاقتاردىڭ ەرلىگى مەن توزىمدىلىگىنە ءتانتى بولعان بالتىق فلوتىنىڭ قولباسشىسى ادميرال ۆ. تريبۋتس قازاقستان حالقىنا اشىق حات جولدادى: «قازاق حالقىنىڭ ۇلدارى سۇيىكتى تەڭىز استانامىز، داڭقتى لەنينگراد قالاسىن شارشاماي-تالماي قورعاپ، شابۋىلعا ءبىرىنشى قاتاردا شىعادى. ەرجۇرەك ۇلداردى وسىرگەن قازاقستان انالارى، سىزدەرگە مىڭ تاعزىم!» كۋرسك شايقاسىنا جالپى سانى 96 768 ادامنان تۇراتىن ءتورت قازاق ديۆيزياسى قاتىستى. 73-ءشى گۆارديالىق ديۆيزيا ۆەرماحتىڭ ەكى تانكىلىك جانە ەكى جاياۋ اسكەر ديۆيزياسىن جويى جىبەردى، ءارى ەشكىم دە كەيىن شەگىنگەن جوق. كۋرسك شايقاسىندا بارلىق سوعىس تاريحىنداعى جالعىز ايەلدەر تانكىلىك ەكيپاجى – قاراعاندى قالاسىنان شىققان ءتورت قازاق قىزى قازا تاپتى. بىراق كەڭەستىك، كەيىنگى رەسەيلىك ۇگىت-ناسيحات بۇل تۋرالى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءۇنسىز قالۋدا. سول سياقتى 1945 جىلى 25 ساۋىردە بارلاۋ روتاسىنىڭ كومانديرى ايتقالي الىبەكوۆ كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ ەلبا بويىندا امەريكالىق وداقتاستارمەن كەزدەسكەنى تۋرالى دا ايتىلمايدى، الەمدىك اگەنتتىكتەر مەن تاريح ءۇشىن ءبىرىنشى بولىپ اققۇبا سلاۆيان گ. گولوبورودكو كورسەتىلدى. 1945 جىلى 29 ساۋىردە اعا لەيتەنانت قايىربەك مادەنوۆ كەڭەس ساربازدارىنىڭ اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ بەرليننىڭ ەڭ بيىك عيماراتى – راتۋشا كۇمبەزىنە قىزىل تۋدى تىكتى. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنۋ كرەمل تاراپىنان قابىلدانبادى. 1945 جىلى 30 ساۋىردە نەمىس رەيحستاگىنىڭ ۇستىنە جەڭىس تۋىن ءبىرىنشى بولىپ لەيتەنانت راحىمجان قوشقارباەۆ تاتار جىگىتى گريگوري بۋلاتوۆپەن بىرگە كوتەردى. كوماندوۆانيە جاساعان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنۋ تۋدىڭ ستاندارتتى ەمەس ەكەندىگى سىلتاۋراتىلىپ، كرەملمەن كەرى قايتارىلدى. قازاق ۇلتى 112 كەڭەس وداعىنىڭ باتىرىن بەردى، ال بۇل اتاققا بەرىلگەن 130-دان استام ۇسىنىس كەرى قاعىلدى.

بارلىق ورىس شوۆينيستەرىنىڭ نازارىنا جەتكىزەمىن – ەگەر قازاقستان كسرو قۇرامىندا بولماعاندا، كەڭەس وداعى گەرمانيادان 100% كەپىلدىكپەن سوعىستا جەڭىلىس تابۋشى ەدى، سەبەبى: وق-دارىدەگى 10 پاتروننىڭ 8-ءى قازاقستاندىق قورعاسىن مەن جەزدەن جاسالدى، 10 ليتر سولياركانىڭ 8 ءليترى قازاقستاندىق ءونىم ەدى، بارلىق اسكەري زاۋىتتار قاراعاندىلىق كومىرمەن جىلىتىلدى، 90% شينەلدەر مەن تون قاپتامالارى، 95% سولدات اياقكيىمى قازاقستاندىق شيكىزاتتان ءوندىرىلدى. سوندا ورىس، ۋكراين، بەلارۋس جانە كسرو-نىڭ باسقا دا حالىقتارىنىڭ تاريحى مۇلدە باسقا باعىتپەن كەتەر ەدى.

دايىنداعان - ءابىل-سەرىك الىاكبار

Abai.kz