دەكولونيزاتسيا ما، الدە دەيمپەرياليزاتسيا ما؟
«ربك-ۋكراينا» باسىلىمىندا 2026 جىلدىڭ 10 قازانىندا جاريالانعان «نەلىكتەن «دەكولونيزاتسيا» تەرمينى ۋكراينا ءۇشىن دۇرىس ەمەس» اتتى ماقالادا ۋكراينا ۇلتتىق ەستەلىك ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى الەكساندر الفەروۆتىڭ تۇسىندىرمەسى بەرىلگەن.
الەكساندر الفەروۆتىڭ پىكىرىنشە، «دەيمپەرياليزاتسيا» تەرمينى ۋكراينانىڭ تاريحي تاجىريبەسىنە الدەقايدا ءدال كەلەدى. سەبەبى ۋكراينا افريكالىق نەمەسە ازيالىق ەلدەرگە ءتان كلاسسيكالىق وتارشىلدىق مودەلگە تولىق سايكەس كەلمەيدى.
بۇل ماسەلەنى تاريحشى تۇرعىسىنان، سونىڭ ىشىندە قازاقستان مەن باسقا دا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ تاريحي تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ قاراستىرىپ كورەيىك.
ماقالانىڭ نەگىزگى تاقىرىبى قانداي جانە الەكساندر الفەروۆتىڭ باستى تەزيسى نەدە؟
اۆتوردىڭ ايتۋىنشا، ۋكراينا تاريحىن جاۋلاپ الىنعان قاراپايىم اۋماقتاردىڭ تاريحىمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. ۋكراينا جەرلەرىنىڭ وزىندىك ساياسي داستۇرلەرى، مادەني ينستيتۋتتارى جانە رەسەي يمپەرياسىنىڭ الەۋمەتتىك ءارى ينتەللەكتۋالدىق ومىرىنە بەلسەندى قاتىسقان ءوز ەليتاسى بولدى.
وسىدان شىعاتىن تۇپكى قورىتىندى: تەك يمپەريالىق مۇرادان ارىلۋ جەتكىلىكسىز، سونىمەن بىرگە ۋكراين مادەنيەتىن ءوزىنىڭ تاريحي تۇلعالارىنا قايتارۋ، «ورتاق شىعۋ تەگى» تۋرالى بۇرىنعى تۇسىنىكتەردى قايتا قاراۋ جانە يمپەريالىق ۇستەمدىكتى اقتايتىن ميفتەردىڭ كوزىن جويۋ قاجەت. وسى ماقساتتا ول «دەيمپەرياليزاتسيا» تەرمينىن ۇسىنادى.
بۇل ۇستانىم بىرنەشە ماڭىزدى عىلىمي سۇراقتاردى تۋدىرادى:
-
حالىقتار اراسىنداعى مادەني ءوزارا ارەكەتتەسۋدى مادەني يەمدەنۋدەن (كۋلتۋرالنايا ەكسپروپرياتسيا) قالاي اجىراتۋعا بولادى؟
-
ەگەر باعىندىرىلعان حالىق وكىلدەرى يمپەريانى باسقارۋعا قاتىسسا، بۇل يمپەريانى تەك قىسىم كورسەتۋ كەڭىستىگى دەپ ساناۋعا بولا ما؟
-
حالىقتاردىڭ ورتاق تاريحىن ءبىر مەملەكەتتىڭ باسقالارىنان ۇستەمدىگىن اقتاۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن ساياسي كونتسەپتسيالاردان قالاي ءبولىپ قاراستىرعان ءجون؟
-
باسقا تىلدە جازعان نەمەسە يمپەريالىق مەكەمەلەردە قىزمەت ەتكەن تاريحي تۇلعالاردىڭ ۇلتتىق تيەسىلىگىن كىم جانە قانداي كريتەريلەرگە سۇيەنىپ انىقتايدى؟
بۇل — تەك ەكى تەرميننىڭ اراسىنداعى تاڭداۋ ەمەس، تەرەڭ زەرتتەۋدى تالاپ ەتەتىن كونتسەپتۋالدى سۇراقتار.
دەكولونيزاتسيا مەن دەيمپەرياليزاتسيانىڭ ايىرماشىلىعى نەدە؟
عىلىمي ادەبيەتتە بۇل ۇعىمدار ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى بولعانىمەن، ماعىناسى جاعىنان تولىق سايكەس كەلمەيدى:
-
دەكولونيزاتسيا — وتارشىلدىق بيلىكتەن جانە ونىڭ سالدارلارىنان بوسانۋ پروتسەسى. اۋقىمدى تاريحي ءارى مادەني ماعىنادا بۇل ۇعىم ءتىلدى، تاريحي جادىنى، مادەني اۆتونوميانى قالپىنا كەلتىرۋدى جانە قوعامنىڭ ءوز بولاشاعىن ءوزى ايقىنداۋ قۇقىعىن قامتيدى.
-
دەيمپەرياليزاتسيا — يمپەريالىق ۇستەمدىكتىڭ ساياسي، مادەني جانە ينتەللەكتۋالدىق مەحانيزمدەرىن جەڭۋ: يمپەريالىق ميفتەردى، يەرارحيالاردى، سيمۆولداردى جانە «ءبىر حالىقتىڭ باسقا حالىقتاردىڭ تاريحى مەن بىرەگەيلىگىنە ايرىقشا قۇقىعى بار» دەگەن تۇسىنىكتەردى جويۋ.
ماڭىزدى تۇسىنىكتەمە: دەيمپەرياليزاتسيا — «دەكولونيزاتسيا» تەرمينىن تولىق الماستىراتىن امبەباپ بالاما ەمەس. بۇل پروتسەستەر ءبىر-بىرىمەن قاتار ءجۇرۋى مۇمكىن، بىراق ولار بىردەي نارسە ەمەس. قوعام ءوزىنىڭ ناقتى تاريحي تاجىريبەسى شەتەلدەگى كلاسسيكالىق وتارشىلدىق مودەلگە ءدال كەلمەسە دە، ءوزىن وتارشىلدىق قاتىناستاردان بوساتىپ، يمپەريالىق تۇسىنىكتەردى ەڭسەرە الادى.
زەرتتەۋشى ەدۆارد شاتتس 2026 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا Cambridge University Press باسپاسىندا جارىق كورگەن «دەكولونيزاتسيانىڭ» تۇراقتى ماسەلەلەرى: ورتالىق ازيا مىسالى تۋرالى ويلار» اتتى ماقالاسىندا «دەكولونيزاتسيا» تەرمينىن تىم كەڭ قولدانۋدىڭ تاۋەكەلدەرىنە توقتالادى. ول بۇل ۇعىمدى امبەباپ باعالاۋ ساناتى رەتىندە قولدانا بەرمەي، ناقتى تاريحي ماتەريالدارمەن بايلانىستىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ وتەدى.
بۇل تالقىلاۋدا قازاقستان ءۇشىن نە ماڭىزدى؟
ۋكراينا مەن قازاقستاننىڭ تاريحي تاجىريبەسىندە ورتاق تۇستارمەن قاتار ايتارلىقتاي ايىرماشىلىقتار دا بار. سوندىقتان ۋكرايندىق تالقىلاۋلاردى قازاق تاريحىنا مەحانيكالىق تۇردە كوشىرە سالۋعا بولمايدى.
2026 جىلى Slavic Review جۋرنالىندا جاريالانعان ماقالاسىندا تاريحشى ۋلريح حوفمەيستەر ۋكراينا اۋماعى مەن تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىن سالىستىرادى. اۆتور يمپەريالىق باسقارۋدىڭ ءارتۇرلى ايماقتاردا ءتۇرلى فورمادا جۇرگىزىلگەنىن ايتا وتىرىپ، «وتارشىلدىق» تەرمينىن ۋكراين تاجىريبەسىنە قولدانۋدا اباي بولۋعا شاقىرادى. بۇل — ماڭىزدى سالىستىرمالى زەرتتەۋ، دەگەنمەن ونىڭ قورىتىندىلارى دا عىلىمي پىكىرتالاس تاقىرىبى بولىپ قالا بەرەدى.
قازاقستان تاريحىن تالداعاندا مىناداي فاكتورلاردى ەسكەرۋ قاجەت:
-
ساياسي تاۋەلسىزدىكتەن ايىرىلۋ (XVIII–XIX عع.): رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاق جەرىندەگى بيلىگى بىرتىندەپ كەڭەيدى; جۇزدەردەگى حان بيلىگى جويىلىپ، اسكەري بەكىنىستەر سالىندى جانە اكىمشىلىك جۇيە تۇبەگەيلى وزگەردى. بۇل پروتسەستەردى ناقتى ايماقتار، مەرزىمدەر مەن ساياسي جاعدايلار تۇرعىسىنان تەرەڭ زەرتتەۋ كەرەك.
-
جەر ماسەلەسى جانە قونىس اۋدارۋ ساياساتى: جەردى قايتا ءبولۋ، يمپەريانىڭ ەۋروپالىق بولىگىنەن شارۋالاردى قونىستاندىرۋ جانە ءداستۇرلى جەر پايدالانۋ جۇيەسىنىڭ بۇزىلۋى قازاق قوعامىنا سوققى بولىپ ءتيدى. بۇل پروتسەستەردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن اكىمشىلىك قۇجاتتاردى، ستاتيستيكانى جانە جەرگىلىكتى كوتەرىلىستەردىڭ ماتەريالدارىن زەردەلەۋ قاجەت.
-
ۇلتتىق زيالى قاۋىم جانە «الاش» قوزعالىسى: الاش قايراتكەرلەرى اۆتونوميا، ءبىلىم بەرۋ، جەر قۇقىعى، ءتىل جانە قازاق حالقىنىڭ ساياسي بولاشاعى سياقتى ماسەلەلەردى كوتەردى. ولاردىڭ مۇراسى ۇلتتىق بىرەگەيلىككە ۇمتىلىستى تەك تەك قارۋلى قارسىلىق ارقىلى ەمەس، سونىمەن بىرگە ساياسي باعدارلامالار، ءباسپاسوز، اعارتۋشىلىق جانە مەملەكەتتىلىك جوبالارى ارقىلى زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
-
كەڭەستىك كەزەڭ جانە تاريحي جادى: ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتىڭ دامۋىن، كەڭەستىك ءبىلىم مەن ءتىل ساياساتىن، ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى، اشارشىلىقتى جانە دەموگرافيالىق وزگەرىستەردى جەكە-جەكە تالداۋ كەرەك. كەڭەستىك تاجىريبەنى ءبىر عانا قاراپايىم فورمۋلاعا سىيعىزۋعا بولمايدى: ءار كەزەڭنىڭ، ينستيتۋتتىڭ جانە ناقتى شەشىمدەردىڭ سالدارىن اجىراتا ءبىلۋ ماڭىزدى.
بۇل رەتتە گۇلنار داداباەۆانىڭ تۇركىستانداعى قونىس اۋدارۋ ساياساتىنىڭ قازىرگى شەتەلدىك تاريحناماسىنا ارنالعان «وتارشىل تۇركىستان: قونىس اۋدارۋ ساياساتى تۋرالى قازىرگى زامانعى شەتەلدىك تاريحناما» اتتى ماقالاسى دا ۇلكەن عىلىمي قۇندىلىققا يە.
«ۋكراينا وتار بولماعان» دەپ ايتۋعا بولا ما؟
بۇل — «ربك-ۋكراينا» باسىلىمىنداعى ەڭ داۋلى تەزيس. مۇندا ءۇش نارسەنى ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ قاراستىرۋ كەرەك:
-
تاريحي مارتەبەسى: ۋكراينا كلاسسيكالىق تەڭىز ارتىنداعى (وۆەرسيز) وتارلاردىڭ بارلىق بەلگىلەرىنە قاتاڭ سايكەس كەلەتىن كولونيا بولعان جوق. دەگەنمەن، بۇل جايت ۋكراينا جەرىندەگى يمپەريالىق بيلىكتىڭ وتارشىلدىق سيپاتىن تولىق جوققا شىعارمايدى.
-
باسقارۋ نىساندارى: جەرگىلىكتى ەليتانىڭ يمپەريالىق باسقارۋعا قاتىسۋى اسسيميلياتسيا ساياساتىن، اۆتونوميانى شەكتەۋدى نەمەسە ايماقتار مەن حالىقتار اراسىنداعى تەڭسىزدىكتى جوققا شىعارمايدى.
-
عىلىمي تەرمينولوگيا: قارىم-قاتىناستىڭ وتارشىلدىق سيپاتىن باعالاۋ ءۇشىن ساياسي بيلىككە قولجەتىمدىلىكتى، ءتىل ساياساتىن، رەسۋرستاردىڭ ءبولىنىسىن، جەر قاتىناستارىن جانە مادەني ءوزىن-ءوزى انىقتاۋ مۇمكىندىكتەرىن زەرتتەۋ قاجەت.
تاريحشى حوفمەيستەر ۋكراينا اۋماعىن باسقارۋدا ينتەگراتسيا مەن اسسيميلياتسيا نەگىزگى ءرول اتقارعانىن، ال ورتالىق ازيادا اكىمشىلىك، قونىستانۋشىلار مەن جەرگىلىكتى حالىق اراسىنداعى وتارشىلدىق جىك باسقاشا كورىنىس تاپقانىن كورسەتەدى. بۇل — يمپەريالىق قاتىناستار تەك ءبىر ايماقتا بولدى دەگەن ءسوز ەمەس، كەرىسىنشە، ءار ايماققا سارالانعان تاسىلمەن قاراۋ كەرەكتىگىن بىلدىرەدى.
سوندىقتان «ۋكراينا ەشقاشان وتار بولعان ەمەس» دەگەن تەزيستى بۇلتارتپاس عىلىمي فاكت دەپ قابىلداۋعا بولمايدى. بۇل — ناقتى ءبىر تاريحشىنىڭ ۇستانىمى. سول سياقتى، قازاق اقسۇيەكتەرىنىڭ يمپەريالىق اكىمشىلىك قۇرىلىمداردا قىزمەت ەتۋى دە حان بيلىگىنىڭ جويىلۋىن، جەر رەفورمالارىن نەمەسە ساياسي تاۋەلسىزدىكتىڭ شەكتەلۋىن جوققا شىعارمايدى.
5. قازاقستاننىڭ قازىرگى تاريحناماسى ءۇشىن قانداي ءتاسىل ءتيىمدى؟
| زەرتتەۋ سۇراعى | زەرتتەۋ وبەكتىسى مەن باعىتتارى |
| وتارشىلدىق ۇستەمدىك | جاۋلاپ الۋ، ساياسي باعىندىرۋ، جەر قاتىناستارى، رەسۋرستاردى پايدالانۋ جۇيەسى. |
| يمپەريالىق مۇرا | بيلىك يەرارحياسى، تاريحي ميفتەر، رامىزدەر جانە مادەني ىقپال ەتۋ مەحانيزمدەرى. |
| دەيمپەرياليزاتسيا | وتكەننىڭ يمپەريالىق تۇسىندىرمەلەرى مەن ورتالىقتىڭ باسقا حالىقتار تاريحىن انىقتاۋعا دەگەن «ايرىقشا قۇقىعى» تۋرالى تۇسىنىكتەردى قايتا قاراۋ. |
| دەكولونيزاتسيا | وتارشىلدىق قاتىناستاردى جەڭۋ جانە ولاردىڭ ينستيتۋتسيونالدىق، مادەني ءارى ينتەللەكتۋالدىق سالدارلارىن جويۋ. |
بۇل قۇرىلىم دايىن جاۋاپتى ۇسىنبايدى، كەرىسىنشە، ءاربىر تۇجىرىمدى مۇراعاتتىق قۇجاتتارعا، تاريحي دەرەككوزدەرگە، سالىستىرمالى زەرتتەۋلەرگە سۇيەنە وتىرىپ قايتا تەكسەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ەڭ باستىسى — ءبىر جەڭىلدەتىلگەن يدەولوگيالىق كونتسەپتسيانى ەكىنشىسىمەن الماستىرماۋ. رەسەي يمپەرياسى دا، كەڭەس وداعى دا ءوز ءومىر ءسۇرۋ كەزەڭىندە وزگەرمەي قالعان جۇيەلەر ەمەس ەدى: ولاردىڭ ساياساتى ۋاقىت وتە كەلە وزگەرىپ، ايماقتار بويىنشا تۇرلىشە جۇرگىزىلدى. تاريح عىلىمى ۇستەمدىك Mechanism-دەرىن دە، سونداي-اق ىنتىماقتاستىقتىڭ، بەيىمدەلۋدىڭ، قارسىلىق پەن مادەني الماسۋدىڭ ناقتى فورمالارىن دا قاتار قاراستىرۋى ءتيىس.
قورىتىندى:
«دەيمپەرياليزاتسيا» تەرمينىن ەنگىزۋ ۇسىنىسى ماڭىزدى مىندەتكە — وتكەننىڭ يمپەريالىق تۇسىنىكتەرىن جەڭۋگە نازار اۋدارتادى. دەگەنمەن، «دەكولونيزاتسيا» تەرمينىن «ۋكراينا تاجىريبەسى افريكالىق تاجىريبەدەن وزگەشە» دەگەن ۋاجبەن ىسىرىپ تاستاۋ وتارشىلدىق قاتىناستاردى تەرەڭ زەرتتەۋ قاجەتتىلىگىن جويمايدى.
قازاقستان ءۇشىن ۋكرايندىق نەمەسە رەسەيلىك تاريحي كونتسەپتسيالاردى سوقىر كوشىرمەي، دەرەككوزدەرگە سۇيەنگەن وزىندىك عىلىمي ءتاسىلدى دامىتۋ وتە ماڭىزدى. «وتارشىلدىق»، «يمپەرياليزم»، «دەكولونيزاتسيا» جانە «دەيمپەرياليزاتسيا» تەرميندەرى ارقاشان ناقتى انىقتامالارعا ساي جانە بەلگىلى ءبىر تاريحي جاعدايلارعا بايلانىستى قولدانىلۋى ءتيىس.
كەرىمسال جۇباتقانوۆ،
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى
Abai.kz
