بەيسەنبى, 19 قاراشا 2026
ءدىن مەن ءتىن 130 0 پىكىر 19 قاراشا, 2026 ساعات 14:14

مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ءھام ءدىني تولەرانتتىلىق

سۋرەت: stan.kz سايتىنان الىندى.

ءدىن ەجەلگى داۋىردەن بەرى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋدە ماڭىزدى ءرول اتقاردى. ءدىني نانىمدار مەن ادەت-عۇرىپتار كوپتەگەن عاسىرلار بويى زاڭدى قوعامدىق جانە ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ قالىپتاسۋىنا، ورنىعۋىنا جانە تانىلۋىنا ىقپال ەتتى.

سوندىقتان ءدىن مەن ساياساتتىڭ اراقاتىناسى تىم كۇردەلى، كەيدە ولاردى اجىراتۋ مۇمكىن ەمەستەي كورىنەدى، وسى ماسەلەگە قاتىستى اكادەميك عاريفوللا ەسىم: «ءدىن مەن ساياساتتىڭ بايلانىسى بۇگىنگى زاماننىڭ اۋىر ماسەلەسىنىڭ ءبىرى بولىپ تۇر. ساياساتكەر ءدىندى ءوز ماقساتتارىنا ادامزات تاريحىندا ءار قيلى تاسىلدەرمەن قولدانىپ كەلدى، بۇگىندە سولاي ەتكىلەرى كەلەدى»، - دەپ جازادى.

ارينە، عىلىمي تۇرعىدان العاندا ءدىن مەن ساياساتتىڭ زەرتتەۋ پاندەرى مەن وبەكتىلەرى ءارتۇرلى. الايدا، كۇندەلىكتى ومىردە، تاريحي شىندىقتا بۇل قۇبىلىستار ءبىر قاراعاندا كورىنبەيتىن جاي ساندار ارقىلى بايلانىسادى. ءدىن مەن مەملەكەت اراسىندا الشاقتىق بار زايىرلى مەملەكەتتەردىڭ وزىندە بۇل قۇبىلىستار تۇبەگەيلى اجىراتىلماعان. مۇنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – ءدىن مەملەكەتتەن بولىنگەنىمەن، قوعامنان تىس بولا المايدى. سونىمەن بىرگە ءدىن مەن ساياسات الەۋمەتتىك توپتاردىڭ جانە جالپى قوعامنىڭ يدەولوگيالىق ۇستانىمدارىنا تىكەلەي نەمەسە جاناما اسەر ەتەدى. بۇل تەوكراتيالىق مەملەكەتتەر تاجىريبەسىنەن انىق كورىنەدى. ءارتۇرلى ەلدەر مەن حالىقتاردىڭ دامۋ تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك، ءدىن مەن ساياساتتىڭ ءوزارا ىقپالداستىعى مەن ينتەگراتسياسى بىرنەشە باعىتتا جۇزەگە اساتىنىن كورەمىز.

بىرىنشىدەن، ءدىن دۇنيەتانىمنىڭ ءبىر سالاسى، بەلگىلى ءبىر يدەولوگيا رەتىندە ساياسي ومىرگە بەلسەنە ارالاستى. ءدىندى ۇستاناتىنداردىڭ ءدىني سەزىمىنە ىقپال ەتۋ ارقىلى ءدىننىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك ومىرگە ارالاسۋىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. الەمدىك دىندەردىڭ دامۋ تاريحى وسىنى كورسەتەدى. ءدىننىڭ ىقپالى ءدىندار ادامنىڭ كوڭىل-كۇيىنەن، ساياسي قۇبىلىستاردى زەرتتەۋدە، باعالاۋدا كورىنەدى.

ەكىنشىدەن، ءدىني جەتەكشىلەر مەن ءدىني ۇيىمدار ءوز ساياساتىن جۇرگىزىپ، قوعام مەن مەملەكەتتەگى ءوز مۇددەلەرىن قورعاۋعا ۇمتىلادى. كوپتەگەن ەلدەردە ءدىني پارتيالار، ءدىني جانە قوعامدىق ۇيىمدار مەن الەۋمەتتىك توپتاردىڭ قوزعالىستارى بار. ولار ارقىلى ءدىننىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرگە ارالاسۋى جۇزەگە اسادى. مىسالى، گەرمانياداعى حريستيان جاستار وداعى جانە ت.ب. ءىرى ءدىني ۇيىمداردىڭ كەڭ جەلىسى ارقىلى سەنۋشىلەردىڭ ساياسي كوزقاراستارىنا، كوڭىل-كۇيىنە جانە ساياسي ارەكەتتەرىنە اسەر ەتەدى. بۇل جەردە ءدىني ۇيىمدار جەتەكشىلەرىنىڭ قازىرگى ساياسي قۇبىلىستى قالاي باعالايتىنى، الەمدەگى نەمەسە ايماقتاعى جاعداي قانداي ەكەنى ۇلكەن ءرول اتقارادى.

ۇشىنشىدەن، ءدىن مەن ساياساتتىڭ اراقاتىناسى ساياسي قايراتكەرلەردىڭ ءدىن مەن ونىڭ ۇيىمدارىن، مورالدىق نەگىزدەرىن وزدەرىنىڭ ساياسي باعدارلاماسىنا نەمەسە مۇددەلەرىنە سايكەس پايدالانۋىنان كورىنەدى. قازىرگى جاعدايدا دىنارالىق قاقتىعىستاردى، ءدىني كەلىسپەۋشىلىكتەردى بولدىرماۋ وتە ماڭىزدى. دەمەك، ءدىننىڭ وركەنيەت تاريحىنداعى بەيبىتشىلىكتى ساقتاپ، ونى تۇراقتى دامۋعا باعىتتاۋداعى وڭ ءرولى مەن قابىلەتى ساياسي قايراتكەرلەردەن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى. سونىمەن قاتار، كەيبىر ساياساتكەرلەر مەن ساياسي اعىم وكىلدەرى ءدىني سانانى ءوز جەكە مۇددەلەرىنە پايدالانۋعا ۇمتىلادى. قىسقا مەرزىمدىك ۇستانىمدارىن كۇشەيتۋدى كوزدەگەن مۇنداي ساياساتكەرلەر قوعامنىڭ دامۋ بارىسىمەن، ۋاقىت تالابىمەن ساناسپاي وتىر. ەكى قۇبىلىستىڭ ءوزارا بايلانىسى مەن بايلانىسى تۋرالى ويلاعاندا وسىنى ەستە ۇستاعان ءجون.

تورتىنشىدەن، ءدىني فاكتوردىڭ ساياساتقا ارالاسۋى كوپشىلىك قوعامدىق قوزعالىس مۇشەلەرى، قاراپايىم ءدىندارلار مەن ءدىني قىزمەتكەرلەر ءوز ارماندارى مەن ماقساتتارىن اقتاۋ ءۇشىن دىنگە جانە ءدىني قۇندىلىقتارعا سۇيەنەتىن ناقتى تاريحي جاعدايلاردا بايقالادى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي، ادامزاتتىڭ تاريحي دامۋ بارىسىندا ءدىن جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرىپ، قوعامنىڭ نەگىزىنە اينالدى. الەمدىك دىندەر تاريحىنا ۇڭىلسەك، ولاردىڭ قوعامدا قالىپتاسقان قايشىلىقتاردى شەشۋدى ءبىرىنشى ورىنعا قويعانىن كورەمىز. مۇنداي قايشىلىقتار شيەلەنىسۋ شەگىنە جەتكەندە ساياسي-الەۋمەتتىك پروتسەستەر ءدىني سيپات الۋى مۇمكىن.

بەسىنشىدەن، ءدىننىڭ ساياساتقا ارالاسۋى مەملەكەتتىلىكتى جويۋ نەمەسە السىرەتۋ قاجەتتىلىگىنەن دە كورىنەدى. بۇل فاكتور سىرتقى كۇشتەر قازىرگى جاعدايدى ءوز ماقساتتارى ءۇشىن جانە ءوز مۇددەلەرى ءۇشىن شەشۋگە ۇمتىلعاندا بەلسەندىرىلەدى. وسى ماقساتتا قوعامداعى ءتۇرلى ءدىني توپتاردىڭ اراسىنا جىك قويىلادى. ءدىني بىرەگەيلىككە ۇلكەن ءمان بەرىلىپ، ءبىر ءدىننىڭ باسقالاردان ارتىقشىلىعى تويلانادى. وسىلايشا ءبىر مەملەكەت ەكى بولىككە بولىنەدى ء(ۇندىستان مەن پاكىستان تاريحى). بۇل ءبىر ءدىني نانىم-سەنىمدەردى ۇستاناتىن ادامدار اراسىندا الا-اۋىزدى قۇرۋعا باعىتتالعان بولۋى مۇمكىن. ەلىمىزدە يسلام ءدىنىن ۇستاناتىن ءدىندارلار اراسىندا، اسىرەسە، جاستار اراسىندا ءدىني ىلىمدەر مەن ءدىني جورالعىلار اراسىندا شامالى ايىرماشىلىقتار بار ەكەنى بۇگىندە ءاربىر ازاماتتى قاتتى قىزىقتىرادى. وسى قاۋىپتىڭ الدىن الۋعا، ەل قابىرعاسى قايىسپاۋعا اتسالىسۋ – جاستاردىڭ ازاماتتىق بورىشى دەپ بىلەمىز.

ءدىني نانىم-سەنىمدەردىڭ كوپتۇرلىگى بەلگىلى ءبىر تۇرعىدا قوعامدا ينتەگراتسيالىق، بىرىكتىرۋشىلىك قىزمەت اتقارۋى دا مۇمكىن. بۇل قوعامنىڭ وركەنيەتتىلىك، پاراساتتىلىق دەڭگەيىنە تىكەلەي بايلانىستى بولماق. كەرىسىنشە جاعدايدا ءدىني پليۋراليزم  كونفەسسيا ارالىق جانجالعا الىپ كەلۋى دە كەزدەيسوقتىق ەمەس. سوندىقتان قازىرگى زاماننىڭ ءدىن سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى – ءدىن ارالىق سۇحباتتى جەتىلدىرۋ. بۇل ءارتۇرلى دىندەر مەن ولاردىڭ اراقاتىناسى تۋرالى ستەرەوتيپتىك ۇستانىمداردان ارىلۋدى تالاپ ەتەدى. مىسالى ۇزاق عاسىرلار بويى حريستيان جانە يسلام دىندەرى ىقپال ەتۋ ايماقتارى ءوزارا باسەكەلەسىپ كەلدى. باسەكەلەستىك كونفرونتاتسيالارعا، ءتىپتى قانتوگىس سوعىستارعا دا الىپ كەلگەنى ءمالىم. وسىعان بايلانىستى بۇل دىندەردى ۇستاناتىن حالىقتار اراسىندا ءبىر- بىرىنە قىرعي قاباق تانىتۋ، توزىمسىزدىك تانىتۋ بەلەڭ الدى. يسلام الەمىن الاڭداتىپ وتىرعان ءبىر ماسەلە باتىستىڭ كەيبىر باق قۇرالدارىنداعى يسلام تۋرالى جاعىمسىز وبرازداردى قالىپتاستىرۋعا، يسلامدى باسقا دىندەرگە قارسى قويۋعا دەگەن تالپىنىس. الىسقا بارماي-اق قويايىق، مۇحاممەد پايعامباردىڭ كوپشىلىك باسىلىم بەتتەرىندە «تەرروريست» رەتىندە بەينەلەنۋى مۇسىلمان ەلدەرىن قانداي تولقۋلار تۋدىرعانىن تەلەەكراننان بارشامىز كوردىك. مۇنداي ارەكەتكە يسلام تۋرالى تەرەڭ ءبىلىمى بار، ءوزىن وركەنيەتتى سانايتىن بارا قويۋى ەكى تالاي. سوندىقتان ەلىمىزدە جىل سايىن ءوتىپ تۇراتىن حالىقارالىق باق وكىلدەرى جيىنىندا جۋرناليست ەتيكاسى تۋرالى ايتقاندا بۇل ماسەلەگە دە نازار اۋدارۋ قاجەت دەپ ويلايمىز. وسىنىڭ ءبارى دىنارالىق قاتىناستار ماسەلەسىندە تەرەڭ بىلىمدىلىكتى تالاپ ەتەدى.

بەلگىلى ءبىر كونتەكستە ءدىني نانىمداردىڭ ارتۇرلىلىگى قوعامداعى ينتەگراتسيالىق جانە بىرىكتىرۋشى فۋنكتسيا رەتىندە دە قىزمەت ەتە الادى. بۇل قوعامنىڭ وركەنيەتتىلىگى مەن زيالىلىق دەڭگەيىنە تىكەلەي بايلانىستى بولماق. كەرىسىنشە، ءدىني ءپليۋراليزمنىڭ كونفەسسياارالىق قاقتىعىستارعا اكەلەتىنى كەزدەيسوقتىق ەمەس. سوندىقتان قازىرگى كەزدەگى ءدىني سالاداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – دىنارالىق ديالوگتى جەتىلدىرۋ. بۇل ءارتۇرلى دىندەر مەن ولاردىڭ قارىم-قاتىناسى تۋرالى ستەرەوتيپتىك ۇستانىمداردان ارىلۋدى تالاپ ەتەدى. مىسالى، كوپتەگەن عاسىرلار بويى حريستياندىق جانە يسلامدىق دىندەردىڭ ىقپال ەتۋ اياسى ءبىر-بىرىمەن جارىسىپ كەلەدى.

باسەكەلەستىك تەكەتىرەستەرگە، ءتىپتى قاندى سوعىستارعا دا اكەلگەنى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى اتالعان دىندەردى ۇستاناتىن حالىقتاردىڭ اراسىندا ءبىر-بىرىنە دۇشپاندىق، توزىمسىزدىك كورسەتۋ ءۇردىسى بايقالادى. يسلام الەمىن تولعاندىراتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – باتىستىڭ كەيبىر اقپارات قۇرالدارىندا يسلامعا قاتىستى جاعىمسىز كورىنىستەر جاساۋعا ۇمتىلۋى، يسلامدى باسقا دىندەرگە قارسى قويۋ.

ءدىن تۋرالى ايتقاندا، ەستە ۇستايتىن  تاعى ءبىر جاعداي-ءدىننىڭ ءارتۇرلى قوعام تيپتەرى مەن تاريحي كەزەڭدەردە ورنىنىڭ ءارتۇرلى بولۋى جانە ءارتۇرلى قىزمەت اتقارۋىندا. ارينە، ورتاعاسىرلار مەن قازىرگى زامانداعى  باتىس پەن شىعىس قوعامدارىنداعى ءدىننىڭ ورنى مەن ءرولى ەكى بولەك. شىعىس قوعامىندا ءدىن ءوزىنىڭ باستاپقى مازمۇنىن ساقتاپ قالسا، ال باتىس قوعامىندا XVI عاسىردان باستاپ سەكۋليارلاۋ پروتسەسسى ورىن الىپ ءدىن مەن ساياساتتىڭ، ءدىن مەن باسقا دا قوعامدىق سالالاردىڭ اراجىگى الشاقتاي ءتۇستى. سوندىقتان بۇل قوعام تيپتەرىنىڭ  رۋحاني ومىرىندەگى ءدىننىڭ ماڭىزىن انىقتاۋعا ءبىر تۇتاس قادام تۇرعىسىنان كەلۋگە بولمايدى.  سونداي-اق، ءدىننىڭ  قوعامدىق ىقپالىنا كەلگەندە جەكە تۇلعالىق سانا دەڭگەيىندە ەستەن شىعارماعان ابزال. ءدىني قۇندىلىقتار مەن  ۇستانىمداردىڭ تۇلعا  بويىنداعى كورىنىسى مەن  ۇستانىمدارەجەسى دە ءارتۇرلى بولاتىنى ءمالىم.

تاريح قويناۋىنا كوز سالار بولساق، ءدىن مەن ساياساتقا ورتاق نارسە – بيلىك ماسەلەسى ەكەنىن  كورەمىز. ساياساتتا، دىندە قوعامدا زاڭدى بيلىككە قول جەتكىزۋگە ۇمتىلادى. الايدا ساياسات پەن ءدىننىڭ  بيلىكپەن بايلانىسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار. دىندە ءدىني سانا قۇدايىلىق قۇدىرەتكە، قۇدايىلىق بەدەلگە باعىنادى. ساياساتتا ادامداردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى مەن سانا – سەزىمى ناقتى ءبىر تۇلعانىڭ نەمەسە الەۋمەتتىك توپتىڭ اسەرىنە باعىنادى. ەگەر دىندە بيلىك كوزگە كورىنبەيتىن تىلسىم باستاۋدى مويىنداسا، ساياساتتا بيلىك ناقتى، وسى دۇنيەلىك الەۋمەتتىك كۇشكە نەگىزدەلەدى. الايدا ناقتى ومىردە ءدىن تەك ابستراكتىلى رۋحاني بيلىكپەن شەكتەلىپ قالماي، قۇدايىلىق بيلىكپەن قاتار،وسى دۇنيەلىك ساياسي بيلىكتى ورناتۋعا تالپىنادى.

ءدىن مەن ساياساتتىڭ بايلانىسى تاريحي-مادەني، الەۋمەتتىك – ەكونوميكالىق جاعدايلارعا قاتىستى وزگەرىپ وتىرادى. تاريح بەتتەرىنە ۇڭىلسەك ريم يمپەرياسىنىڭ ورنىن ريم شىركەۋى باسقانى بەلگىلى. ول دەگەنىمىز  ۇزاق ۋاقىت بويى ءدىني جانە ساياسي بيلىك تۇتاسقان بىرلىكتە بولىپ كەلگەن. سوندىقتان ءدىن مەن ساياساتتىڭ ورتاق ماقساتى – بۇقارا حالىقتى ءوز ىرقىنا، بەدەلىنە باعىندىرۋ. ورتاعاسىرلاردا ءدىني بيلىك قوعامنىڭ بارلىق سفەرالارىنا ءوز ۇستەمدىگىن جۇرگىزگەن. بۇل جايت اعىلشىن اعارتۋشىسىن ت. گوببستى «حريستياندىق مەملەكەت پەن شىركەۋ ءبىر» دەپ مالىمگە كەلۋگە تۇرتكى بولدى. شىركەۋدىڭ شەكسىز بيلىككە ۇمتىلۋى بارشانىڭ كوڭىلىنەن شىعا قويماعانى راس. XVI عاسىردا ورىن العان رەفورماتسيا قوزعالىسى ءدىني سيپاتتا بولعانىمەن، بەلگىلى ءبىر ساياسي تالاپتاردى دا  جۇزەگە اسىرۋعا تالپىنعان. نەگىزىندە بۇل قوزعالىس جاڭادان قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق مەملەكەتتەردەگى بيلىك وكىلدەرىنىڭ شىركەۋدىڭ ساياساتىن  شەكتەۋگە دەگەن قوزعالىسى بولدى. ەۋروپا ەلدەرىندە كەڭ اۋقىم العان رەفورماتسيا قوزعالىسى بىرتىندەپ ءدىني بيلىك ىقپالىن السىرەتىپ جانە سەكۋليارلانۋ  دامۋىنا الىپ كەلدى. ناتيجەسىندە، ەۋروپادا ساياسي بيلىك زايىرلى سيپاتقا يە بولدى.

د.م.ۋگرينوۆيچتىڭ پايىمداۋىنشا، ءدىن ساياسي ومىرگە ءۇش نەگىزگى باعىتتا ىقپال ەتەدى. بىرىنشىسىنە، حالىقتىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىن باسەڭدەتىپ، قوعامدىق قايتا قۇرۋلاردى جۇزەگە اسىرۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن ءدىني ۋاعىزدار جاتتى. ەكىنشىسىندە ءدىن ساياساتقا ءدىني الەۋمەتتىك بىلىمدەر ارقىلى  ىقپال ەتەدى. ءۇشىنشى باعىتقا ساياسي ۇيىمداردىڭ ارەكەتى جاتادى. العاشقى ەكى باعىتتا ءدىن ساياساتقا تەك ىقپال ەتۋمەن شەكتەلىپ قالسا، ءۇشىنشى باعىتتا ءدىن ساياسي ومىرگە بەلسەنە ارالاسقان. ءدىن مەن ساياساتتىڭ اراقاتىناسىن قاراستىرعاندا بىرنەشە فاكتورلاردى ەسكەرۋ قاجەت.

بىرىنشىدەن، ءداۋىر ەرەكشەلىگىن، ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي دامۋى مەن ءبىلىم دەڭگەيىن، سۋبەكتيۆتى فاكتورلاردى، ياعني ءدىني ينديففەرەنتتىلىكتىڭ نەمەسە ءدىني توزىمدىلىك دارەجەسىن نازاردان تىس قالدىرماۋ. ورتاعاسىرلار مەن قازىرگى زامانعى ءدىني سانانىڭ جانە ونىڭ ساياساتقا ىقپالى ءارتۇرلى ەكەنى راس.

ەكىنشىدەن، ايماقتىق ەرەكشەلىكتەردى دە ەسەپكە الۋ وتە ماڭىزدى. مىسالى، باتىس ەۋروپالىق ەلدەر مەن تاياۋ شىعىستاعى ەلدەردەگى ءدىننىڭ ساياساتقا ىقپال ەتۋ دارەجەسىن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. بۇدان ءبىز ءارتۇرلى ەلدەردەگى ءدىني سانانىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىنىڭ بار ەكەندىگىن باقىلاي الامىز.

ۇشىنشىدەن، ساياسات پەن ءدىننىڭ ءوزارا بايلانىسىن تالداعاندا ءدىني ىلىمدەر مەن جۇيەلەردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىنە دە كوڭىل اۋدارۋ قاجەت. مىسالى، 1555 جىلعى «اۋگسبۋرلىك ءدىني بىتىمگە» ساي ليۋتەراندىق شىركەۋ ۇيىمىنىڭ نەگىزىنە شىركەۋدىڭ زايىرلى بيلىككە باعىنۋ ءپرينتسيپى ەسكەرىلدى. ىمىراسىز وڭشىل ۋلتراورتودوكسالدى يۋدەيلىك توپتار يزرايل مەملەكەتى مەن ونىڭ زاڭدارىن مويىندامادى.

بىرقاتار زەرتتەۋشىلەر پىرىنشە قوعامدا ورىن الىپ وتىرعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، عىلىمي-تەحنيكالىق، يدەولوگيالىق وزگەرىستەر ءدىني ينستيتۋتتاردىڭ دامۋىنا ءارتۇرلى ىقپال ەتەدى. ل.ر.پولونسكايا «شىعىستاعى كاپيتاليزمنىڭ ەرەكشەلىگى ءدىني قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ، ءداستۇرلى ءدىني بايلانىستاردىڭ، جالپى كوپشىلىك سانا ستەرەوتيپتەرى مەن پسيحولوگيانىڭ جانە اتاپ ايتقاندا ءدىننىڭ ساياسي ويدى قالىپتاستىرۋداعى ىقپالىنىڭ توقىراۋعا ۇشىراۋىن ايقىندادى». ال باتىستا كاپيتاليستىك قاتىناستار ونداعى دىندەرمەن ۇيلەسىمدى بىرىگىپ، كەيدە جەردە دىندەردىڭ دامۋىنا وڭ اسەر ەتتى. سوڭعى جىلدارى بۇكىل الەمدە جانە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بولىپ جاتقان وزگەرىستەر ادامدار اراسىنداعى قارىم – قاتىناس ماسەلەسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن العا تارتىپ وتىر.اتالعان اۆتوردىڭ پايىمداۋىنشا ءدىن قوعامدىق وزگەرىستەرگە تەز يكەمدەلىپ، قوعامدىق ساناعا بەيىمدەلىپ وتىرۋى قاجەت. ال كەرىسىنشە جاعدايدا ءدىن ءومىردىڭ اعىمىنا ىلەسە الماي، وزگەرىسسىز قالۋى ابدەن مۇمكىن. سولاي ول ادامداردىڭ ارمان-تىلەكتەرى مەن ماقسات-مۇددەلەرىنەن الىستاپ كەتەدى. ارينە ءدىن قاتىپ قالعان قاعيدالار جيناعى ەمەس، بىراق ءدىني سانا وسى جانە و دۇنيە دەگەن بينارلىق وپپوزيتسياعا نەگىزدەلەتىنى دە راس. سوندىقتان اسىلى ءدىني قۇندىلىقتاردىڭ تابيعاتى ماڭگىلىككە باعىتتالعان. ج.پ.سارتر ايتقانداي، ادامدى قورشاعان دۇنيە وزگەرسەدە، ادام ءمانى وزگەرىسسىز قالادى. ءدىن قۇبىلمالى الەمدەگى ادام بولمىسىنىڭ تۇراقتىلىعىن، ءوز-وزىنە بارا-بارلىعىن ساقتاپ قالاتىن امبەباپ نەگىز بولىپ ەسەپتەلەدى.  الايدا ءدىن ءوزىنىڭ وسى ءبىر باستاپقى عاجاپ مانىنەن الىستاپ، «كۇيبەڭ تىرلىككە» ارالاسا باستاعاندا ادام تانىماس مەتامورفوزالارعا ۇشىرايدى. رەسەي زەرتتەۋشىلەرى س.سامىگين، ۆ.نەچيپۋرەنكو، ي.پولونسكايا ءدىننىڭ وزگەرىپ وتىراتىن الەۋمەتتىك جاعدايعا بەيىمدەلۋىنىڭ بىرنەشە ءتاسىلىن اتاپ كورسەتتى:

  • ءدىن قوعامدا ورىن الىپ وتىرعان وزگەرىستەردى ەلەمەۋگە تالپىنىپ، جابۋلى قازانداي ءوز-وزىنە تۇيىقتالادى. بۇل ءدىننىڭ الەۋمەتتىك پوزيتسيالارىنىڭ السىرەۋىنە الىپ كەلەدى.
  • ءداستۇرلى قۇندىلىقتارىن ساقتاۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك ورتاعا بەلسەندى تۇردە ىقپال ەتۋگە تالپىنادى. الايدا بۇل قورشاعان الەۋمەتتىك ورتانىڭ ەرەكشەلىكتەرىمەن ەسەپتەسە بەرمەيتىن ءدىني فۋندامەنتاليزمگە الىپ كەلۋى عاجاپ ەمەس. ءدىن ءداستۇردى شىعارماشىلىقپەن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە جانە باستاپقى ءدىني تاجىريبەنى قايتا تۇسىندىرۋگە تالپىنادى. بۇل كونسەرۆاتيزمگە نەمەسە ءداستۇرلى ءدىندى رەفورمالاۋعا نەگىز بولادى.
  • ءدىني ءداستۇر جاڭالاندىرىلادى (مودەرنيزاتسيالانادى). ءدىني ءداستۇردى جاڭالاۋ پروتسەسسى سول ءدىننىڭ اياسىندا نەمەسە باسقا دىندەردىڭ كەيبىر ەلەمەنتتەرىن وزىنە قابىلداۋ ارقىلى ىسكە اسادى.
  • ءداستۇرلى قۇندىلىقتار تۇبەگەيلى قايتا قاراستىرىلادى جانە قايتا تۇسىندىرىلەدى. بۇل وزىندىك داستۇردەن تولىق باس تارتىپ جاڭا ءدىني قوزعالىسقا جول اشادى.

ءدىني قوزعالىستاردىڭ سيپاتى ناقتى تاريحي-الەۋمەتتىك جاعدايلارعا تىكەلەي بايلانىستى. بەيىمدەلۋ بارىسىندا ءدىني سانا مەن ءدىني يدەولوگيادا ۇلكەن وزگەرىستەر ورىن الۋى مۇمكىن. XVII-XVIII عع. پراۆوسلاۆيەلىك شىركەۋ ىشىندەگى كۇرەس الاۋىزدىق تۋدىردى. نيكون ەنگىزگەن جاڭالىقتارعا قارسى شىققان ەسكى راسىمشىلدەر ولاردىڭ كونە حريستياندىققا سايكەستىگىن جوققا شىعاردى. ولار جاڭالىقتتاردى – «شايتاننىڭ ازدىرۋى» (پاتشانى – «انتيحريست، ال  نيكوندى «يت» ) دەپ اتادى. ناتيجەسىندە شىركەۋ مەن مەملەكەت بيلىگى قۇدايىلىق ەمەس جانە زاڭسىز دەپ تانىلدى. سوندىقتان شىركەۋ مەن مەملەكەت اراڭداتۋشىلاردىڭ قوزعالىسىن بىرىگىپ باسۋعا تالپىندى. اراڭداتۋشىلارعا قارسى بيلىك تەتىكتەرى: تۇرمە، جەر اۋدارۋ، ءولىم جازاسىنا كەسۋ، قۋدالاۋ جازالارىن كەڭىنەن قولدانىلدى. ولاردىڭ  قوزعالىسى شىركەۋ مەن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ نەگىزىن شايقالتتى. كورىپ وتىرعانىمىزداي ءدىن تەك و دۇنيەلىك ءومىردى ناسيحاتتاۋمەن جانە ءدىني ادەت-عۇرىپتاردى اتقارۋمەن شەكتەلىپ قانا قويماي قوعامداعى الەۋمەتتىك كۇشتەردىڭ اراقاتىناسىنا تىكەلەي ىقپال ەتىپ وتىردى.

ءدىن ساياساتقا قاتىستى بىرنەشە قىزمەت اتقارادى. سولاردىڭ نەگىزگىلەرىنە توقتالىپ وتسەك:

  1. ءدىن بيلىكتىڭ ءىس-ارەكەتىن، يدەيالارىن، ۇستانىمدارىن قولداۋى نەمەسە ايىپتاۋى مۇمكىن.
  2. ساياسات سۋبەكتىلەرى رەتىندە ارەكەت ەتەتىن ءدىني ۇيىمدار ءوز ءىزباسارلارىنىڭ ماقسات-مۇددەلەرىن قورعاۋدى جۇزەگە اسىرادى.
  3. ءدىن قوعامدى بەلگىلى ءبىر تۋ استىنا توپتاستىرىپ، كۇش-قايراتىن قوعام الدىندا تۇرعان ماقساتتى (ماقساتتاردى) جۇزەگە اسىرۋعا جۇمىلدىرادى.

قازىرگى وركەنيەت ءۇشىن ءدىننىڭ ساياساتتانۋى (دالىرەك ايتساق ساياسات قۇرالىنا اينالۋى) قاۋىپتى تەندەنتسياعا اينالىپ وتىر. امەريكاندىق ساراپشى س.حانتينگتون ءدىني ەرەكشەلىكتەر وركەنيەتتەر قاقتىعىسىنا الىپ كەلەدى دەگەن بولجامى ءمالىم. ارينە، بۇل بولجام بولعانىمەن، قاۋىپ جوق دەۋگە بولماس. قاۋىپ بار جەردە ونىڭ الدىن الۋ، ونىڭ سالدارلارىمەن كۇرەسكەننەن الدەقايدا ارتىق. سوندىقتان قازىرگى  ساياساتكەرلەر مەن ءدىني ليدەرلەردەن جالپى ادامزاتتىق سانا مەن بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋ مۇددەلەرىن بۇقارا حالىق ساناسىنا ءسىڭىرۋ جولىندا كۇش-جىگەرلەرىن جۇمىلدىرۋدى تالاپ ەتەدى. وسى باعىتتا حالىقارالىق ۇيىمدار تاراپىنان كوپتەگەن ىستەر اتقارىلىپ جاتىر. استانا  قالاسىندا وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەردىڭ ەكى سەزى جاڭا وركەنيەتتىك سانانى قالىپتاستىرۋداعى، الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەردىڭ عاسىرلار بويى جيناقتاعان وڭ تاجىريبەسى مەن مۇمكىندىكتەرىن ادامزات الدىندا تۇرعان ورتاق ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتاۋداعى جاڭا بەلەس بولدى. عاسىر سوڭىندا جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنان باس تارتىپ، يادرولىق قارۋسىزدانۋ ۇلگىسىن كورسەتكەن قازاق ەلىنىڭ عاسىر باسىندا ءدىني-ساياسي الاۋىزدىق پەن جاۋلاسۋدان ارىلىپ، ورتاق مەكەنىمىز جەر شارىندا بەيبىت قاتار ءومىر سۇرۋگە، تۇراقتى دامىپ گۇلدەنۋگە شاقىرۋى حالىقتار جۇرەگىندە ءۇمىت وتىن جاعىپ، حالىقارالىق ارەنادا قولداۋ تاپقانى قۋانارلىق جايت.

ساۋلە ەربولعانوۆا،

«جەتىسۋ وبلىسىنىڭ ءدىن ىستەرى باسقارماسى» مم «ءدىن سالاسىنداعى ماسەلەلەردى زەرتتەۋ جانە وڭالتۋ ورتالىعى» كمم-ءنىڭ مامان-تەولوگى

Abai.kz      

0 پىكىر