Мемлекеттік қауіпсіздік һәм діни толеранттылық
Дін ежелгі дәуірден бері қоғамдық қатынастарды реттеуде маңызды рөл атқарды. Діни нанымдар мен әдет-ғұрыптар көптеген ғасырлар бойы заңды қоғамдық және саяси институттардың қалыптасуына, орнығуына және танылуына ықпал етті.
Сондықтан дін мен саясаттың арақатынасы тым күрделі, кейде оларды ажырату мүмкін еместей көрінеді, Осы мәселеге қатысты академик Ғарифолла Есім: «Дін мен Саясаттың байланысы бүгінгі заманның ауыр мәселесінің бірі болып тұр. Саясаткер дінді өз мақсаттарына адамзат тарихында әр қилы тәсілдермен қолданып келді, бүгінде солай еткілері келеді», - деп жазады.
Әрине, ғылыми тұрғыдан алғанда дін мен саясаттың зерттеу пәндері мен объектілері әртүрлі. Алайда, күнделікті өмірде, тарихи шындықта бұл құбылыстар бір қарағанда көрінбейтін жай сандар арқылы байланысады. Дін мен мемлекет арасында алшақтық бар зайырлы мемлекеттердің өзінде бұл құбылыстар түбегейлі ажыратылмаған. Мұның басты себептерінің бірі – дін мемлекеттен бөлінгенімен, қоғамнан тыс бола алмайды. Сонымен бірге дін мен саясат әлеуметтік топтардың және жалпы қоғамның идеологиялық ұстанымдарына тікелей немесе жанама әсер етеді. Бұл теократиялық мемлекеттер тәжірибесінен анық көрінеді. Әртүрлі елдер мен халықтардың даму тарихына көз жүгіртсек, дін мен саясаттың өзара ықпалдастығы мен интеграциясы бірнеше бағытта жүзеге асатынын көреміз.
Біріншіден, дін дүниетанымның бір саласы, белгілі бір идеология ретінде саяси өмірге белсене араласты. Дінді ұстанатындардың діни сезіміне ықпал ету арқылы діннің саяси-әлеуметтік өмірге араласуының тамыры тереңде жатыр. Әлемдік діндердің даму тарихы осыны көрсетеді. Діннің ықпалы діндар адамның көңіл-күйінен, саяси құбылыстарды зерттеуде, бағалауда көрінеді.
Екіншіден, діни жетекшілер мен діни ұйымдар өз саясатын жүргізіп, қоғам мен мемлекеттегі өз мүдделерін қорғауға ұмтылады. Көптеген елдерде діни партиялар, діни және қоғамдық ұйымдар мен әлеуметтік топтардың қозғалыстары бар. Олар арқылы діннің қоғамдық-саяси өмірге араласуы жүзеге асады. Мысалы, Германиядағы Христиан Жастар Одағы және т.б. Ірі діни ұйымдардың кең желісі арқылы сенушілердің саяси көзқарастарына, көңіл-күйіне және саяси әрекеттеріне әсер етеді. Бұл жерде діни ұйымдар жетекшілерінің қазіргі саяси құбылысты қалай бағалайтыны, әлемдегі немесе аймақтағы жағдай қандай екені үлкен рөл атқарады.
Үшіншіден, дін мен саясаттың арақатынасы саяси қайраткерлердің дін мен оның ұйымдарын, моральдық негіздерін өздерінің саяси бағдарламасына немесе мүдделеріне сәйкес пайдалануынан көрінеді. Қазіргі жағдайда дінаралық қақтығыстарды, діни келіспеушіліктерді болдырмау өте маңызды. Демек, діннің өркениет тарихындағы бейбітшілікті сақтап, оны тұрақты дамуға бағыттаудағы оң рөлі мен қабілеті саяси қайраткерлерден үлкен жауапкершілікті талап етеді. Сонымен қатар, кейбір саясаткерлер мен саяси ағым өкілдері діни сананы өз жеке мүдделеріне пайдалануға ұмтылады. Қысқа мерзімдік ұстанымдарын күшейтуді көздеген мұндай саясаткерлер қоғамның даму барысымен, уақыт талабымен санаспай отыр. Екі құбылыстың өзара байланысы мен байланысы туралы ойлағанда осыны есте ұстаған жөн.
Төртіншіден, діни фактордың саясатқа араласуы көпшілік қоғамдық қозғалыс мүшелері, қарапайым діндарлар мен діни қызметкерлер өз армандары мен мақсаттарын ақтау үшін дінге және діни құндылықтарға сүйенетін нақты тарихи жағдайларда байқалады. Өздеріңіз білетіндей, адамзаттың тарихи даму барысында дін жалпы адамзаттық құндылықтарды қалыптастырып, қоғамның негізіне айналды. Әлемдік діндер тарихына үңілсек, олардың қоғамда қалыптасқан қайшылықтарды шешуді бірінші орынға қойғанын көреміз. Мұндай қайшылықтар шиеленісу шегіне жеткенде саяси-әлеуметтік процестер діни сипат алуы мүмкін.
Бесіншіден, діннің саясатқа араласуы мемлекеттілікті жою немесе әлсірету қажеттілігінен де көрінеді. Бұл фактор сыртқы күштер қазіргі жағдайды өз мақсаттары үшін және өз мүдделері үшін шешуге ұмтылғанда белсендіріледі. Осы мақсатта қоғамдағы түрлі діни топтардың арасына жік қойылады. Діни бірегейлікке үлкен мән беріліп, бір діннің басқалардан артықшылығы тойланады. Осылайша бір мемлекет екі бөлікке бөлінеді (Үндістан мен Пәкістан тарихы). Бұл бір діни наным-сенімдерді ұстанатын адамдар арасында Ала-ауызды құруға бағытталған болуы мүмкін. Елімізде ислам дінін ұстанатын діндарлар арасында, әсіресе, жастар арасында діни ілімдер мен діни жоралғылар арасында шамалы айырмашылықтар бар екені бүгінде әрбір азаматты қатты қызықтырады. Осы қауіптің алдын алуға, ел қабырғасы қайыспауға атсалысу – жастардың азаматтық борышы деп білеміз.
Діни наным-сенімдердің көптүрлігі белгілі бір тұрғыда қоғамда интеграциялық, біріктірушілік қызмет атқаруы да мүмкін. Бұл қоғамның өркениеттілік, парасаттылық деңгейіне тікелей байланысты болмақ. Керісінше жағдайда діни плюрализм конфессия аралық жанжалға алып келуі де кездейсоқтық емес. Сондықтан қазіргі заманның дін саласындағы өзекті мәселелерінің бірі – дін аралық сұхбатты жетілдіру. Бұл әртүрлі діндер мен олардың арақатынасы туралы стереотиптік ұстанымдардан арылуды талап етеді. Мысалы ұзақ ғасырлар бойы христиан және ислам діндері ықпал ету аймақтары өзара бәсекелесіп келді. Бәсекелестік конфронтацияларға, тіпті қантөгіс соғыстарға да алып келгені мәлім. Осыған байланысты бұл діндерді ұстанатын халықтар арасында бір- біріне қырғи қабақ таныту, төзімсіздік таныту белең алды. Ислам әлемін алаңдатып отырған бір мәселе батыстың кейбір БАҚ құралдарындағы Ислам туралы жағымсыз образдарды қалыптастыруға, исламды басқа діндерге қарсы қоюға деген талпыныс. Алысқа бармай-ақ қояйық, Мұхаммед пайғамбардың көпшілік басылым беттерінде «террорист» ретінде бейнеленуі мұсылман елдерін қандай толқулар тудырғанын телеэкраннан баршамыз көрдік. Мұндай әрекетке ислам туралы терең білімі бар, өзін өркениетті санайтын бара қоюы екі талай. Сондықтан елімізде жыл сайын өтіп тұратын халықаралық БАҚ өкілдері жиынында журналист этикасы туралы айтқанда бұл мәселеге де назар аудару қажет деп ойлаймыз. Осының бәрі дінаралық қатынастар мәселесінде терең білімділікті талап етеді.
Белгілі бір контексте діни нанымдардың әртүрлілігі қоғамдағы интеграциялық және біріктіруші функция ретінде де қызмет ете алады. Бұл қоғамның өркениеттілігі мен зиялылық деңгейіне тікелей байланысты болмақ. Керісінше, діни плюрализмнің конфессияаралық қақтығыстарға әкелетіні кездейсоқтық емес. Сондықтан қазіргі кездегі діни саладағы өзекті мәселелердің бірі – дінаралық диалогты жетілдіру. Бұл әртүрлі діндер мен олардың қарым-қатынасы туралы стереотиптік ұстанымдардан арылуды талап етеді. Мысалы, көптеген ғасырлар бойы христиандық және исламдық діндердің ықпал ету аясы бір-бірімен жарысып келеді.
Бәсекелестік текетірестерге, тіпті қанды соғыстарға да әкелгені белгілі. Осыған байланысты аталған діндерді ұстанатын халықтардың арасында бір-біріне дұшпандық, төзімсіздік көрсету үрдісі байқалады. Ислам әлемін толғандыратын мәселелердің бірі – батыстың кейбір ақпарат құралдарында исламға қатысты жағымсыз көріністер жасауға ұмтылуы, исламды басқа діндерге қарсы қою.
Дін туралы айтқанда, есте ұстайтын тағы бір жағдай-діннің әртүрлі қоғам типтері мен тарихи кезеңдерде орнының әртүрлі болуы және әртүрлі қызмет атқаруында. Әрине, ортағасырлар мен қазіргі замандағы Батыс пен Шығыс қоғамдарындағы діннің орны мен рөлі екі бөлек. Шығыс қоғамында дін өзінің бастапқы мазмұнын сақтап қалса, ал Батыс қоғамында XVI ғасырдан бастап секулярлау процессі орын алып дін мен саясаттың, дін мен басқа да қоғамдық салалардың аражігі алшақтай түсті. Сондықтан бұл қоғам типтерінің рухани өміріндегі діннің маңызын анықтауға бір тұтас қадам тұрғысынан келуге болмайды. Сондай-ақ, діннің қоғамдық ықпалына келгенде жеке тұлғалық сана деңгейінде естен шығармаған абзал. Діни құндылықтар мен ұстанымдардың тұлға бойындағы көрінісі мен ұстанымдәрежесі де әртүрлі болатыны мәлім.
Тарих қойнауына көз салар болсақ, дін мен саясатқа ортақ нәрсе – билік мәселесі екенін көреміз. Саясатта, дінде қоғамда заңды билікке қол жеткізуге ұмтылады. Алайда саясат пен діннің билікпен байланысының өзіндік ерекшеліктері бар. Дінде діни сана құдайылық құдіретке, құдайылық беделге бағынады. Саясатта адамдардың жүріс-тұрысы мен сана – сезімі нақты бір тұлғаның немесе әлеуметтік топтың әсеріне бағынады. Егер дінде билік көзге көрінбейтін тылсым бастауды мойындаса, саясатта билік нақты, осы дүниелік әлеуметтік күшке негізделеді. Алайда нақты өмірде дін тек абстрактілі рухани билікпен шектеліп қалмай, құдайылық билікпен қатар,осы дүниелік саяси билікті орнатуға талпынады.
Дін мен саясаттың байланысы тарихи-мәдени, әлеуметтік – экономикалық жағдайларға қатысты өзгеріп отырады. Тарих беттеріне үңілсек Рим империясының орнын Рим шіркеуі басқаны белгілі. Ол дегеніміз ұзақ уақыт бойы діни және саяси билік тұтасқан бірлікте болып келген. Сондықтан дін мен саясаттың ортақ мақсаты – бұқара халықты өз ырқына, беделіне бағындыру. Ортағасырларда діни билік қоғамның барлық сфераларына өз үстемдігін жүргізген. Бұл жайт ағылшын ағартушысын Т. Гоббсті «Христиандық мемлекет пен шіркеу бір» деп мәлімге келуге түрткі болды. Шіркеудің шексіз билікке ұмтылуы баршаның көңілінен шыға қоймағаны рас. XVI ғасырда орын алған Реформация қозғалысы діни сипатта болғанымен, белгілі бір саяси талаптарды да жүзеге асыруға талпынған. Негізінде бұл қозғалыс жаңадан қалыптасып келе жатқан ұлттық мемлекеттердегі билік өкілдерінің шіркеудің саясатын шектеуге деген қозғалысы болды. Еуропа елдерінде кең ауқым алған Реформация қозғалысы біртіндеп діни билік ықпалын әлсіретіп және секулярлану дамуына алып келді. Нәтижесінде, Еуропада саяси билік зайырлы сипатқа ие болды.
Д.М.Угриновичтің пайымдауынша, дін саяси өмірге үш негізгі бағытта ықпал етеді. Біріншісіне, халықтың саяси белсенділігін бәсеңдетіп, қоғамдық қайта құруларды жүзеге асыруына кедергі келтіретін діни уағыздар жатты. Екіншісінде дін саясатқа діни әлеуметтік білімдер арқылы ықпал етеді. Үшінші бағытқа саяси ұйымдардың әрекеті жатады. Алғашқы екі бағытта дін саясатқа тек ықпал етумен шектеліп қалса, үшінші бағытта дін саяси өмірге белсене араласқан. Дін мен саясаттың арақатынасын қарастырғанда бірнеше факторларды ескеру қажет.
Біріншіден, дәуір ерекшелігін, елдің әлеуметтік-саяси дамуы мен білім деңгейін, субъективті факторларды, яғни діни индифференттіліктің немесе діни төзімділік дәрежесін назардан тыс қалдырмау. Ортағасырлар мен қазіргі заманғы діни сананың және оның саясатқа ықпалы әртүрлі екені рас.
Екіншіден, аймақтық ерекшеліктерді де есепке алу өте маңызды. Мысалы, Батыс Еуропалық елдер мен Таяу Шығыстағы елдердегі діннің саясатқа ықпал ету дәрежесін салыстыруға келмейді. Бұдан біз әртүрлі елдердегі діни сананың өзіндік ерекшеліктерінің бар екендігін бақылай аламыз.
Үшіншіден, саясат пен діннің өзара байланысын талдағанда діни ілімдер мен жүйелердің өзіндік ерекшеліктеріне де көңіл аудару қажет. Мысалы, 1555 жылғы «Аугсбурлік діни бітімге» сай лютерандық шіркеу ұйымының негізіне шіркеудің зайырлы билікке бағыну принципі ескерілді. Ымырасыз оңшыл ультраортодоксальды иудейлік топтар Израиль мемлекеті мен оның заңдарын мойындамады.
Бірқатар зерттеушілер пірінше қоғамда орын алып отырған әлеуметтік-экономикалық, ғылыми-техникалық, идеологиялық өзгерістер діни институттардың дамуына әртүрлі ықпал етеді. Л.Р.Полонская «Шығыстағы капитализмнің ерекшелігі діни қоғамдық институттардың, дәстүрлі діни байланыстардың, жалпы көпшілік сана стереотиптері мен психологияның және атап айтқанда діннің саяси ойды қалыптастырудағы ықпалының тоқырауға ұшырауын айқындады». Ал Батыста капиталистік қатынастар ондағы діндермен үйлесімді бірігіп, кейде жерде діндердің дамуына оң әсер етті. Соңғы жылдары бүкіл әлемде және біздің елімізде болып жатқан өзгерістер адамдар арасындағы қарым – қатынас мәселесінің маңыздылығын алға тартып отыр.Аталған автордың пайымдауынша дін қоғамдық өзгерістерге тез икемделіп, қоғамдық санаға бейімделіп отыруы қажет. Ал керісінше жағдайда дін өмірдің ағымына ілесе алмай, өзгеріссіз қалуы әбден мүмкін. Солай ол адамдардың арман-тілектері мен мақсат-мүдделерінен алыстап кетеді. Әрине дін қатып қалған қағидалар жинағы емес, бірақ діни сана осы және о дүние деген бинарлық оппозицияға негізделетіні де рас. Сондықтан асылы діни құндылықтардың табиғаты мәңгілікке бағытталған. Ж.П.Сартр айтқандай, адамды қоршаған дүние өзгерседе, адам мәні өзгеріссіз қалады. Дін құбылмалы әлемдегі адам болмысының тұрақтылығын, өз-өзіне бара-барлығын сақтап қалатын әмбебап негіз болып есептеледі. Алайда дін өзінің осы бір бастапқы ғажап мәнінен алыстап, «күйбең тірлікке» араласа бастағанда адам танымас метаморфозаларға ұшырайды. Ресей зерттеушілері С.Самыгин, В.Нечипуренко, И.Полонская діннің өзгеріп отыратын әлеуметтік жағдайға бейімделуінің бірнеше тәсілін атап көрсетті:
- дін қоғамда орын алып отырған өзгерістерді елемеуге талпынып, жабулы қазандай өз-өзіне тұйықталады. Бұл діннің әлеуметтік позицияларының әлсіреуіне алып келеді.
- дәстүрлі құндылықтарын сақтау үшін әлеуметтік ортаға белсенді түрде ықпал етуге талпынады. Алайда бұл қоршаған әлеуметтік ортаның ерекшеліктерімен есептесе бермейтін діни фундаментализмге алып келуі ғажап емес. Дін дәстүрді шығармашылықпен қайта қалпына келтіруге және бастапқы діни тәжірибені қайта түсіндіруге талпынады. Бұл консерватизмге немесе дәстүрлі дінді реформалауға негіз болады.
- діни дәстүр жаңаландырылады (модернизацияланады). Діни дәстүрді жаңалау процессі сол діннің аясында немесе басқа діндердің кейбір элементтерін өзіне қабылдау арқылы іске асады.
- дәстүрлі құндылықтар түбегейлі қайта қарастырылады және қайта түсіндіріледі. Бұл өзіндік дәстүрден толық бас тартып жаңа діни қозғалысқа жол ашады.
Діни қозғалыстардың сипаты нақты тарихи-әлеуметтік жағдайларға тікелей байланысты. Бейімделу барысында діни сана мен діни идеологияда үлкен өзгерістер орын алуы мүмкін. XVII-XVIII ғғ. православиелік шіркеу ішіндегі күрес алауыздық тудырды. Никон енгізген жаңалықтарға қарсы шыққан ескі рәсімшілдер олардың көне христиандыққа сәйкестігін жоққа шығарды. Олар жаңалықттарды – «шайтанның аздыруы» (патшаны – «антихрист, ал Никонды «ит» ) деп атады. Нәтижесінде шіркеу мен мемлекет билігі құдайылық емес және заңсыз деп танылды. Сондықтан шіркеу мен мемлекет араңдатушылардың қозғалысын бірігіп басуға талпынды. Араңдатушыларға қарсы билік тетіктері: түрме, жер аудару, өлім жазасына кесу, қудалау жазаларын кеңінен қолданылды. Олардың қозғалысы шіркеу мен мемлекеттік биліктің негізін шайқалтты. Көріп отырғанымыздай дін тек о дүниелік өмірді насихаттаумен және діни әдет-ғұрыптарды атқарумен шектеліп қана қоймай қоғамдағы әлеуметтік күштердің арақатынасына тікелей ықпал етіп отырды.
Дін саясатқа қатысты бірнеше қызмет атқарады. Солардың негізгілеріне тоқталып өтсек:
- Дін биліктің іс-әрекетін, идеяларын, ұстанымдарын қолдауы немесе айыптауы мүмкін.
- Саясат субъектілері ретінде әрекет ететін діни ұйымдар өз ізбасарларының мақсат-мүдделерін қорғауды жүзеге асырады.
- Дін қоғамды белгілі бір ту астына топтастырып, күш-қайратын қоғам алдында тұрған мақсатты (мақсаттарды) жүзеге асыруға жұмылдырады.
Қазіргі өркениет үшін діннің саясаттануы (дәлірек айтсақ саясат құралына айналуы) қауіпті тенденцияға айналып отыр. Американдық сарапшы С.Хантингтон діни ерекшеліктер өркениеттер қақтығысына алып келеді деген болжамы мәлім. Әрине, бұл болжам болғанымен, қауіп жоқ деуге болмас. Қауіп бар жерде оның алдын алу, оның салдарларымен күрескеннен әлдеқайда артық. Сондықтан қазіргі саясаткерлер мен діни лидерлерден жалпы адамзаттық сана мен бейбіт қатар өмір сүру мүдделерін бұқара халық санасына сіңіру жолында күш-жігерлерін жұмылдыруды талап етеді. Осы бағытта халықаралық ұйымдар тарапынан көптеген істер атқарылып жатыр. Астана қаласында өткен әлемдік және дәстүрлі діндердің екі съезі жаңа өркениеттік сананы қалыптастырудағы, әлемдік және дәстүрлі діндердің ғасырлар бойы жинақтаған оң тәжірибесі мен мүмкіндіктерін адамзат алдында тұрған ортақ мәселелерді шешуге бағыттаудағы жаңа белес болды. Ғасыр соңында жаппай қырып-жою қаруынан бас тартып, ядролық қарусыздану үлгісін көрсеткен қазақ елінің ғасыр басында діни-саяси алауыздық пен жауласудан арылып, ортақ мекеніміз жер шарында бейбіт қатар өмір сүруге, тұрақты дамып гүлденуге шақыруы халықтар жүрегінде үміт отын жағып, халықаралық аренада қолдау тапқаны қуанарлық жайт.
Сәуле Ерболғанова,
«Жетісу облысының дін істері басқармасы» ММ «Дін саласындағы мәселелерді зерттеу және оңалту орталығы» КММ-нің маман-теологы
Abai.kz