جۇما, 20 قاراشا 2026
جازىلعان جايدىڭ جالعاسى... 116 0 پىكىر 20 قاراشا, 2026 ساعات 13:03

سۇلەەۆ پەن مالەەۆ سۇحباتى: استارىندا نە جاتىر؟

سۋرەت: abai.kz سكرينى.

2026 جىلعى 9 قاراشادا Abai.kz پورتالىندا جاريالانعان بەلگىلى قازاقستاندىق جۋرناليست جانىبەك سۇلەەۆتىڭ ارىپتەسى، مەديامەنەدجەر سەرىك مالەەۆپەن سۇحباتى («سەريك مالەەۆ: يا سموتريۋ س وپتيميزموم نا بۋدۋششەە!») مەديا قاۋىمداستىقتا ءبىراز پىكىر تۋعىزىپ، ءۇن قاتقاندار دا از بولماعان سىڭايلى.

سۋرەت: abai.kz سكرينى.

ءتىپتى سۇحباتقا رەتسەنزيا سيپاتىنداعى ماقالا دا جارىق كوردى. اڭگىمە رەسەيلىك «تسەنترازيا» سايتىنداعى جاريالانىم تۋرالى بولىپ وتىر – «نەوجيداننىي تاندەم... (رەتسەنزيا نا ودنو ينتەرۆيۋ)». اتاۋىنان-اق اڭعارىلىپ تۇرعانداي، بۇل ەلەكتروندى بۇقارالىق اقپارات قۇرالى الەمنىڭ اۋقىمدى ءبىر وڭىرىنە – ورتالىق ازياعا ارنالعان. وسى ايماقتا وزىندىك ورنى بار قازاقستان بيىل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 35 جىلدىعىن اتاپ وتۋدە. تاۋەلسىز قازاقستان جۋرناليستيكاسىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا كۋا بولعان ەكى ارداگەردىڭ بۇل سۇحباتىن سەنساتسيالىق دەۋگە كەلمەيدى. ويتكەنى Abai.kz پورتالىندا جاريالانعان سەرىك مالەەۆ پەن جانىبەك سۇلەەۆتىڭ اڭگىمەسىندە جۇرتتى ءدۇر سىلكىندىرەتىن مالىمدەمەلەر دە، وتكىنشى داۋ-دامايلار دا جوق. الايدا بايىپتى وربىگەن وسى سۇحباتتىڭ وقىرمان اراسىندا ءۇن قوسۋشىلار تابۋىنىڭ وزىندىك سەبەپتەرى بار. ەندەشە، ءبىز دە ونىڭ مازمۇنىنا ءۇڭىلىپ كورەيىك.  

I

وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك

بۇل سۇحبات وقىرماندى نەسىمەن باۋرايدى؟ ەڭ الدىمەن، ەركىن ءارى شىنايى وربىگەن اڭگىمەسىمەن. ءبىر-ءبىرىن ونداعان جىلدار بويى بىلەتىن سۇحباتتاسۋشىلار بۇگىنگى سۇحباتتارعا ءتان رەسميلىكتەن ادا. ماتىندە قالا تۇرعىندارىنىڭ كۇندەلىكتى سويلەۋ مانەرى، الماتىنىڭ بايىرعى جەر-سۋ اتاۋلارى («رابوچي پوسەلوك»، «پيۆزاۆود №1»), دوستىق ىقىلاستى بىلدىرەتىن «سەكە»، «دجون» سەكىلدى قاراتپا سوزدەر كەزدەسەدى. مۇنىڭ ءبارى وقىرمانعا بايىرعى تانىستارىمەن ءبىر داستارقان باسىندا اڭگىمەلەسىپ وتىرعانداي اسەر قالدىرادى.

وتاندىق باق تاريحىنا قىزىعاتىندار ءۇشىن بۇل سۇحباتتىڭ سول ءداۋىر كۋاگەرلەرىنىڭ ەستەلىگى رەتىندە دە قۇندىلىعى بار. جۋرناليستەر كەزىندە اتى اڭىزعا اينالعان «اراي» – «زاريا»، «مەگاپوليس»، «كازاحسكايا پراۆدا» باسىلىمدارىن، ولاردىڭ نەگىزىن قالاعان تۇلعالاردى، سونىڭ ىشىندە الدان ايىمبەتوۆتى ەسكە الىپ، ءباسپاسوزدىڭ كەيدە تەك جانكەشتى ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا جارىق كورگەنى تۋرالى سىر شەرتەدى.

مالەەۆتىڭ اتاپ وتۋىنشە، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ورىس تىلىندە باسىلىم شىعارۋ زامان تالابىنان تۋىنداعان قاجەتتىلىك ەدى. بۇل ۇلتتىق-پاتريوتتىق يدەيالاردى راديكاليزمگە بوي الدىرماي، ءورىستىلدى قالىڭ وقىرمانعا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. مالەەۆ پروفەسسور ايىمبەتوۆتىڭ گازەت شىعارۋ ءۇشىن تاكسي جۇرگىزۋگە ءماجبۇر بولعانىن، ال ءوزىنىڭ گازەت بەتتەرىن تولتىرۋ ءۇشىن ءتۇرلى بۇركەنشىك ەسىمدەرمەن ماقالا جازعانىن بۇكپەسىز باياندايدى.

وقىرمان تاريح وقۋلىقتارىنداعى قۇرعاق دەرەكتەردىڭ ورنىنا سول زاماننىڭ شىنايى كورىنىستەرىمەن تانىسادى. ماسەلەن، 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن مالەەۆتى پارتيالىق ءتارتىپ بويىنشا قازمۋ-دان شىعارماق بولعاندا، كاسىپوداق كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءتيىستى نۇسقاۋدىڭ ورىندالۋىنا جول بەرمەي، ونى وقۋدان شىعارىپ جىبەرۋدەن امان الىپ قالعان. وسىنداي وقيعالار تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ قاراپايىم ادامداردىڭ تاعدىرىندا قالاي كورىنىس تاپقانىن اڭعارتادى.

سۇحباتتا تاۋەلسىز ءباسپاسوزدىڭ قانداي قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلگەنى دە ءسوز بولادى. جۋرناليستەر 1990 جانە 2000 جىلدارى اتى شىققان Zona.kz, «ناۆيگاتور» سەكىلدى باسىلىمداردىڭ نەلىكتەن جابىلىپ قالعانىن، ال «التىن-وردانىڭ» 17 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىن تالقىلايدى. مالەەۆ مۇنى دەربەستىككە ۇمتىلۋمەن جانە تاريحي ساباقتاستىقتى ساقتاۋمەن تۇسىندىرەدى. سونىمەن قاتار تاۋەلسىز، ۇلتتىق-پاتريوتتىق باعىتتاعى ءباسپاسوزدىڭ ەشقاشان وڭاي ءارى تابىستى كاسىپ بولماعانىن دا مويىندايدى. «كازاحسكايا پراۆدا» گازەتىن شىعارۋ ءۇشىن ايىمبەتوۆتىڭ تاكسي جۇرگىزۋگە ءماجبۇر بولعانى – سونىڭ ايقىن دالەلى.

سۇحباتتا ءتىل ماسەلەسىنە دە ەرەكشە ورىن بەرىلگەن. بۇل تاقىرىپ ەشكىمگە قىسىم كورسەتپەي، اسىرە ەموتسياعا بەرىلمەي قوزعالادى. جاعدايدىڭ ءوزى قىزىق: ەكى قازاق مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تاعدىرىن ورىس تىلىندە تالقىلاپ وتىر، ال سۇحبات ەلىمىزدەگى ەڭ بايىرعى قازاقتىلدى پورتالداردىڭ بىرىندە جارىق كورگەن. ايتپاقشى، رەسەيلىك ماقالا اۆتورى دا وسى جايتقا نازار اۋدارعان.

قازاق ءتىلىنىڭ دەربەس سۋبەكتىلىك سيپاتقا يە بولىپ، ماجبۇرلەۋ ارقىلى ەمەس، مازمۇندى ءارى تارتىمدى كونتەنتتىڭ ارقاسىندا سۇرانىسقا يە بولا باستاعانى تۋرالى ويلار وسى تاقىرىپقا ءتان شامادان تىس ەموتسيا مەن ءوزارا كىنالاۋدان ادا. مالەەۆتىڭ پىكىرىنشە، قازاق ءتىلى دامۋدىڭ جاڭا بەلەسىنە كوتەرىلىپ، دەربەس سۋبەكتىلىك سيپاتقا يە بولدى. ەندى ادامدار قازاق ءتىلىن زاڭنىڭ ماجبۇرلەۋىنەن ەمەس، بىرەگەي ءارى قىزىقتى كونتەنتكە قول جەتكىزۋ جانە ەكونوميكالىق پايدا تابۋ ءۇشىن تاڭداي باستادى.

جەلتوقسان ءداۋىرى مالەەۆتىڭ ءومىر جولىنان دا كورىنىس تاپقان. ول اسكەردەگى قابىرعا گازەتى ارقىلى جۋرناليستيكاعا قالاي كەلگەنىن، ارو-1 اۆتوكاسىپورنىندا ەڭبەك ەتكەنىن، 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن قازمۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنەن شىعىپ قالا جازداعانىن باياندايدى. سول كەزدە ونى قۋعىن-سۇرگىننەن كاسىپورىننىڭ كاسىپوداق كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءپرينتسيپشىل ۇستانىمى اراشالاپ قالعان.

جۋرناليستيكا سالاسىنىڭ ەكى ارداگەرىنىڭ اڭگىمەسى وتكەن كۇندەرگە دەگەن ساعىنىش سيپاتىندا وربىگەنىمەن، قازاق ءباسپاسوزىنىڭ دامۋىنا قاتىستى ولاردىڭ كوزقاراستارى كەزىندە ناقتى نەسىمەن ەرەكشەلەندى دەگەن ساۋال كوزىقاراقتى وقىرماننىڭ ەسىنە كوپ جايتتى تۇسىرەدى. ەكەۋى دە قازمۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن ءتامامداپ، 90-جىلداردان باستاپ ۇلتتىق جانە ءتىل ماسەلەلەرى جونىندە ورىس تىلىندە بەلسەندى قالام تەربەگەنىمەن، 2000 جانە 2010 جىلدارى اقپاراتتىق مايداننىڭ ەكى جاعىندا قالدى.

جانىبەك سۇلەەۆ پەن سەرىك مالەەۆتىڭ قازاق جانە ءورىستىلدى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ دامۋىنا قاتىستى كوزقاراستارىنداعى باستى ايىرماشىلىق ساياسي پراگماتيزم مەن ىمىراسىز ۇلتتىق ءپاتريوتيزمنىڭ اراقاتىناسىنان كورىندى. Abai.kz پورتالىندا قاراشا ايىندا جاريالانعان سۇحباتتا ەكى ارىپتەس دوستىق نيەتتە اڭگىمەلەسىپ، پىكىر قايشىلىقتارىن ۋشىقتىرماۋعا تىرىسقانىمەن، كەزىندە ولاردىڭ ۇستانىمدارى بىرنەشە ماڭىزدى ماسەلە بويىنشا ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنگەن ەدى:

سەرىك مالەەۆتىڭ ۇستانىمى. ۇلتتىق-پاتريوتتىق باعىتتى بەرىك ۇستانعان تۇلعا. ونىڭ يدەولوگيالىق باعدارى مىناداي بولدى: ەڭبەك جولىن الدان ايىمبەتوۆتىڭ راديكالدى-پاتريوتتىق باعىتتاعى «كازاحسكايا پراۆدا» گازەتىندە باستادى. كەيىن «التىن-وردا» پورتالىن قۇرىپ، ونى قازاقتىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن قورعايتىن ورىس تىلىندەگى باستى اقپاراتتىق مىنبەر رەتىندە تانىتتى. «ءوزىمىز» جانە «وزگەلەر» دەپ جىكتەۋ ونىڭ ۇستانىمىنا ءتان ەدى. قازاقستانداعى ءورىستىلدى باق-تىڭ ەداۋىر بولىگىن، سونىڭ ىشىندە جانىبەك سۇلەەۆ قىزمەت ەتكەن Zona.kz سەكىلدى اقپاراتتىق رەسۋرستاردى «ءوز حالقىنا قارسى وق اتقانى» جانە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋگە كەدەرگى كەلتىرگەنى ءۇشىن وتكىر سىنعا الدى.

جانىبەك سۇلەەۆتىڭ ۇستانىمى. ۇلتتىق ماسەلەلەردى تار يدەولوگيالىق شەڭبەردە تۇيىقتاپ قويماي، ساپالى اقپارات كەڭىستىگىنىڭ نەگىزگى كۇن تارتىبىنە ەنگىزۋ قاجەت دەپ سانادى. سىني كوزقاراستاعى تسەنتريست ءارى قالىپتاسقان تۇسىنىكتەردى قايتا زەردەلەۋشى. 90-جىلدارى ول دا قازاقتىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن جاقتايتىن اۆتور رەتىندە تانىلعانىمەن، 2000 جانە 2010 جىلدارى ۇلتتىق-پاتريوتتىق باعىتتاعى توپتاردى وتكىر سىناي باستادى. ولاردىڭ ىشكى قايشىلىقتارىنا نازار اۋدارىپ، ۇلتشىلداردى بەينەلى تۇردە «ارانىڭ ۇيىرىنە» تەڭەدى.

ماسەلەن، شولۋشى-ساراپشى رەتىندە بەلسەندى قىزمەت اتقارعان جىلدارى ولاردىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ اقپاراتتىق ىقپالىنا كوزقاراسى قانداي بولدى؟..

سەرىك مالەەۆ: يمپەريالىق جانە وتارشىلدىق ساياساتقا قارسى ريتوريكا. «ورىس الەمى» تۇجىرىمداماسىنا جانە رەسەيدىڭ فەدەرالدىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىعىپ، ولاردى شوۆينيزم مەن قازاقستان تاريحىن بۇرمالادى دەپ ايىپتادى.

جانىبەك سۇلەەۆ: بايىپتى پراگماتيزم جانە ەۋرازيالىق كەڭىستىك تۇرعىسىنان پايىمداۋ. سىندارلى ديالوگتى جاقتاي وتىرىپ، رەسەيلىك باق-تىڭ كەيبىر شەكتەن شىققان ارەكەتتەرىن (مىسالى، ۋكراينا ستسەناريىن قازاقستانعا اكەلۋىن) سىنعا الدى. الايدا رەسەيمەن ينتەگراتسيالىق جانە مادەني بايلانىستاردى ساقتاۋدىڭ قاجەتتىگىن جوققا شىعارمادى.

سەرىك مالەەۆ: ورىس تىلىندە سويلەيتىن «قازاقى رۋحقا» باسىمدىق بەرۋ. قازاقتىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن باتىل قورعايتىن ءورىستىلدى سايت ءورىستىلدى اۋديتوريا مەن شەنەۋنىكتەرگە ىقپال ەتۋ جولىنداعى «مۇزجارعىش» ىسپەتتى قاجەت دەپ سانادى.

جانىبەك سۇلەەۆ: اقپاراتتىق ورتانىڭ تابيعي وزگەرۋىنە باسىمدىق بەرۋ. قازاقتىلدى جانە ءورىستىلدى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ دامۋىن دەموگرافيالىق وزگەرىستەر مەن ۋربانيزاتسيا تۇرعىسىنان باعالادى. قازاقتاردىڭ «جاس ۇلت» ەكەنىن اتاپ ءوتىپ، ساپالى جۋرناليستيكا دا قوعاممەن بىرگە كەمەلدەنىپ، تار ورىستىلىك پەن پروۆينتسيالىق ويلاۋ جۇيەسىنەن ارىلۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەدى.

شىن مانىندە، سەرىك اعا جۋرناليستيكانى وتارسىزداندىرۋ مەن قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى جولىنداعى اقپاراتتىق كۇرەس مايدانى رەتىندە قابىلدادى. ال جانىبەك اعا بۇل كاسىپكە ءوز ورتاسىنداعى ءپوپۋليزمدى دە اشىق سىناۋدان تايىنبايتىن، ەكى  اۋديتوريانىڭ توعىسقان تۇسىندا جۇمىس ىستەيتىن ساراپشى ءارى پۋبليتسيست رەتىندە قارادى.

2000 جىلدارى قازاقستانداعى قازاقتىلدى جانە ءورىستىلدى ءباسپاسوز اراسىنداعى قايشىلىق مەديا ساراپشىلارى «ەكى پاراللەل الەم» دەپ اتاعان قۇبىلىسقا ۇلاستى. جۋرناليستىك قاۋىمداستىقتىڭ ەكى بولىگى مەن ولاردىڭ اۋديتوريالارى ءىس جۇزىندە ءبىر-بىرىمەن توعىسپادى. تاريحقا، گەوساياساتقا جانە ەل ىشىندەگى رەفورمالارعا ءارتۇرلى باعا بەردى، ال سيرەك توعىسقان تۇستارى كوبىنە يدەولوگيالىق تەكەتىرەسكە اينالىپ وتىردى.

نەلىكتەن بۇلاي بولدى؟ مۇنىڭ وزىندىك وبەكتيۆتى سەبەپتەرى بار ەدى. ءتىپتى ەكى اۋديتوريانىڭ ەكونوميكالىق نەگىزى دە ءارتۇرلى بولاتىن. 2000 جىلداردىڭ باسىندا ەلدە مۇناي ءوندىرىسى قارقىندى دامىپ، ءىرى كوممەرتسيالىق جارناما نارىعى نەگىزىنەن ءورىستىلدى باق («كاراۆان»، «ۆرەميا»، «مەگاپوليس»، «پانوراما» سياقتى باسىلىمدار) توڭىرەگىندە قالىپتاستى. ال قازاقتىلدى ءباسپاسوز كوبىنە مەملەكەتتىك دوتاتسياعا تاۋەلدى بولدى نەمەسە شاعىن تارالىمنىڭ ەسەبىنەن كۇن كوردى. مۇنداي جاعداي قازاقتىلدى ءباسپاسوز وكىلدەرىنىڭ ادىلەتسىزدىككە ۇشىراپ، ەكىنشى قاتارعا ىسىرىلعانداي سەزىنۋىنە سەبەپ بولدى.

وسىنداي جاعدايدا ورىس تىلىندە قالام تەربەگەنىمەن، جالپىۇلتتىق قازاق مۇددەسىن تۋ ەتىپ، قازاقى رۋحتى بەرىك ۇستانعان سەرىك مالەەۆ قانا اقپاراتتىق مايداننىڭ «العى شەبىنە» شىقتى...

ونىڭ ۇستىنە، سول كەزەڭدە، بەينەلەپ ايتقاندا، «تىلدىك كۆوتالار ءۇشىن كۇرەس» تە ءجۇرىپ جاتتى. 2001 جىلى تىلدەردى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلدانىپ، «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» زاڭعا «50 دە 50» قاعيداسى (تەلەراديو ەفيرىنىڭ كەمىندە جارتىسى قازاق تىلىندە بەرىلۋى ءتيىس دەگەن تالاپ) ەنگىزىلدى. ءورىستىلدى جەكەمەنشىك تەلەارنالار مەن باسىلىمدار مۇنى ەكونوميكالىق تۇرعىدان تۇنشىقتىرۋ جانە تاۋەلسىز باسپاسوزگە قىسىم كورسەتۋ قۇرالى رەتىندە قابىلدادى. ال قازاقتىلدى ءباسپاسوز، كەرىسىنشە، بۇل شارالاردى تىم كەش قابىلدانعان شەشىم دەپ باعالاپ، ەفيردى ءىس جۇزىندە «ورىستاندىرۋدان ارىلتۋدى» تالاپ ەتتى.

بۇدان بولەك، ەكى اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ كۇن ءتارتىبى دە ءارتۇرلى بولدى. ءورىستىلدى باسىلىمدار نەگىزىنەن جاڭعىرۋ، نارىقتىق ەكونوميكا، زايىرلىلىق جانە ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ماسەلەلەرىن كوتەرىپ، كوبىنە ماسكەۋ، ءىشىنارا باتىس جۋرناليستيكاسىنىڭ ستاندارتتارىن باسشىلىققا الدى. ال قازاقتىلدى ءباسپاسوز («جاس الاش»، «قازاق ادەبيەتى»، «تۇركىستان»، كەيىنىرەك Abai.kz, «قازاق ءۇنى» جانە باسقالارى) دەموگرافيا، قانداستاردىڭ (ورالمانداردىڭ) ەلگە ورالۋى، اۋىل ماسەلەلەرى، تاريحي جادىنى جاڭعىرتۋ (30-جىلدارداعى اشارشىلىق، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن) جانە مەملەكەتتىك ءتىلدى قورعاۋ ماسەلەلەرىنە باسىمدىق بەردى.

سونداي-اق 2000 جىلداردىڭ سوڭى مەن 2010 جىلداردىڭ باسىندا ورىس ءتىلىن رەسمي مارتەبەسىنەن ايىرۋدى تالاپ ەتكەن قازاق زيالىلارىنىڭ اشىق حاتتارى (ماسەلەن، قوعامدا ۇلكەن رەزونانس تۋدىرعان «138-ءدىڭ حاتى») اراداعى تەكەتىرەستىڭ قايتا-قايتا ورشۋىنە سەبەپ بولىپ وتىردى. ءورىستىلدى باق مۇنداي حاتتاردىڭ اۆتورلارىن قارابايىر ۇلتشىلدىق پەن ۇلتارالىق ارازدىقتى قوزدىرۋدا ايىپتاسا، قازاقتىلدى ءباسپاسوز ولارعا «يمپەريالىق شوۆينيزم» جانە «ماڭگۇرتتىك» دەگەن ايىپتارمەن جاۋاپ قايتاردى.

سونىمەن قاتار مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ وكىلدەرى – جانىبەك سۇلەەۆ (قازنەتتىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى، «ناۆيگاتور»/Zona.kz, Dialog.kz, Spik.kz جانە باسقا دا بىرقاتار سايتتاردىڭ باستاۋىندا تۇرعان تۇلعا), ساياساتتانۋشى نۇربولات ماسانوۆ سەكىلدى ءورىستىلدى قازاقتاردىڭ وسى تەكەتىرەسكە ارالاسۋىنىڭ استارىندا تەرەڭ الەۋمەتتىك-مادەني جانە كاسىبي سەبەپتەر جاتتى. سونىڭ ءبىرى – وزدەرىنىڭ مادەني جانە ازاماتتىق كەڭىستىگىن قورعاۋ.

ويتكەنى الماتى مەن وبلىس ورتالىقتارىندا وسكەن ءورىستىلدى قالا قازاقتارى (70–80-جىلدارداعى بۋىن) 2000 جىلدارى ەكىجاقتى قىسىمعا تاپ بولدى. ءبىر جاعىنان، راديكالدى ۇلتتىق-پاتريوتتىق توپتاردىڭ ءبىر بولىگى ولاردى ۇلتتىق تامىرىنان اجىراعان «شالا قازاقتار»، ياعني تولىققاندى قازاق ەمەس دەپ سانادى. ەكىنشى جاعىنان، ءورىستىلدى ءباسپاسوزدىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىنىڭ ۇستانىمىن جاقتاعان سۇلەەۆ پەن ونىڭ پىكىرلەستەرى ورىس تىلىنەن جانە شارتتى تۇردە «قالالىق مادەنيەت» دەپ اتالاتىن ءومىر سالتىنان باس تارتپاي-اق، تولىققاندى قازاق ءارى ەل ازاماتى بولۋ قۇقىعىن قورعادى.

دەگەنمەن سۇلەەۆتىڭ وزگەلەردەن ەرەكشەلىگى – باسقا «شالا قازاقتارعا» قاراعاندا قازاق باسپاسوزىنەن ءبىرشاما حاباردار بولىپ، ونى تۇپنۇسقادا وقىعاندىعىندا ەدى. ونىڭ «قازاقتىلدى باسپاسوزگە شولۋ» جانرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى اتالۋى دا تەگىن ەمەس.

سۇلەەۆ ماقالالارى مەن سۇحباتتارىندا كوپتەگەن قازاقتىلدى باسىلىمداردىڭ دەرەكتەردى تەكسەرۋدەن گورى ەموتسياعا باسىمدىق بەرەتىنىن، رۋ-تايپالىق جانە تىلگە قاتىستى وكپە-رەنىشتەردىڭ شەڭبەرىنەن شىعا المايتىنىن، كۇردەلى ەكونوميكالىق ماسەلەلەر مەن حالىقارالىق احۋالدى تەرەڭ تالداۋدان بوي تارتاتىنىن ايتىپ ءجۇردى. كەيىن ول وسى كوزقاراسىن وتكىر مەتافورا ارقىلى جەتكىزىپ، ۇلتتىق-پاتريوتتىق توپتاردىڭ ءبىر بولىگىن «جابايى ارالار ۇيىرىنە» تەڭەدى.

ساياسي رەاليست رەتىندە سۇلەەۆ ورىس ءتىلىن قولدانىس اياسىنان كۇرت ىعىستىرۋ، اسىرەسە ءورىستىلدى حالىقپەن تەكەتىرەسكە بارۋ قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسي كەڭىستىكتەگى تۇراقتىلىعىنا نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن دەپ ەسەپتەدى.

سۇلەەۆتىڭ پايىمىنشا، كوپەتنوستىلىق پەن قوستىلدىلىك – ەلىمىزدىڭ باسەكەلەستىك ارتىقشىلىعى، ال ءبىر عانا ەتنوسقا نەگىزدەلگەن تۇيىق اقپاراتتىق كەڭىستىك («اقپاراتتىق گەتتو») قۇرۋ ارەكەتى مەملەكەتتىڭ سىرتقى سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرۋ قابىلەتىن السىرەتەدى.

ەكىنشى جاعىنان، ول ەكى الەمنىڭ اراسىندا قوعامدىق «اۋدارماشى» بولۋ مىندەتىن ءوز موينىنا العان بىرەگەي تۇلعا دەۋگە بولادى. ويتكەنى 90-جىلداردى ايتپاعاننىڭ وزىندە، 2000 جىلدارى دا ءورىستىلدى ەليتا مەن وقىرماندار قازاق باسپاسوزىندە قانداي ماسەلەلەر كوتەرىلىپ، نە تۋرالى پىكىرتالاس ءجۇرىپ جاتقانىنان بەيحابار ەدى.

سۇلەەۆ قالاسا دا، قالاماسا دا، ەكى ورتاداعى دانەكەر ءارى سىنشى ءرولىن اتقاردى: ول قازاق گازەتتەرىندە كوتەرىلگەن نەگىزگى ماسەلەلەردى ءورىستىلدى اۋديتورياعا جەتكىزىپ وتىردى. الايدا ول بۇل ماسەلەلەردى ساليقالى كۇمان مەن زايىرلى، ۇتىمدى ويلاۋ تۇرعىسىنان سارالادى. مۇنداي ءتاسىل قازاقتىلدى باسىلىمدار رەداكتورلارىنىڭ وتكىر سىنىنا ۇشىراۋىنا سەبەپ بولدى.

دەگەنمەن ونىڭ قازاق ءباسپاسوزىن ىشىنەن تانىپ، جۇيەلى تۇردە سىناعانىن اتاپ وتكەن ءجون. ول مۇنى «بوتەن» ادام رەتىندە ەمەس، پاتريوتتىق ۇستانىمداعى، كاسىبي تالاپ-تالعامى جوعارى جۋرناليست رەتىندە جاسادى. سۇلەەۆ قازاق تىلىنە قارسى شىققان جوق، كەرىسىنشە، ۇلتتىق پاتريوتتاردىڭ بۇكىل قازاق حالقىنىڭ اتىنان سويلەۋ قۇقىعىن وزدەرى عانا يەمدەنۋىنە قارسى بولدى.

II

ءبىز شيرەك عاسىردان بەرى باسقا اقپاراتتىق داۋىردە ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز

الايدا قازاقستاندا (تەك قازاقستاندا عانا ەمەس) الەۋمەتتىك جەلىلەر ءداۋىرى باستالىپ، ينتەرنەتتىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى اشىلعان كەزدە جاعداي بىردەن بولماسا دا، تۇبەگەيلى وزگەردى. بۇل قۇبىلىس ءبىر-بىرىمەن بىتىسپەس تەكەتىرەستە بولعان «ەكى پاراللەل الەمنىڭ» اراسىنداعى توسقاۋىلداردى بۇزىپ، ەكى ءباسپاسوزدى تىكەلەي بەتپە-بەت كەلتىردى.

2010 جىلدارى الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ كەڭىنەن تارالۋى قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىن تۇبەگەيلى وزگەرتكەن بەتبۇرىس كەزەڭىنە اينالدى. بۇل قۇبىلىس سۇلەەۆ پەن مالەەۆ سەكىلدى پۋبليتسيستەردىڭ كوزقاراستارىن جاقىنداستىردى، دالىرەك ايتقاندا، ءوزارا توعىستىردى.

ەگەر 2000 جىلدارى قازاقتىلدى جانە ءورىستىلدى ءباسپاسوز ءبىر-بىرىنەن وقشاۋلانعان «پاتەرلەردە» ء(ارتۇرلى گازەتتەردە، تەلەارنالاردا، سايتتاردا) ءومىر سۇرسە، 2010 جىلدارى Facebook, Instagram جانە YouTube جەلىلەرىنىڭ كەلۋى ولاردىڭ اراسىنداعى قابىرعالاردى تۇتاستاي قۇلاتپاسا دا، ەداۋىر قيراتىپ تاستادى. ناعىز «ورتاق كوممۋنالدىق اسحانا» قۇبىلىسى پايدا بولدى.

«پاراللەل الەمدەر» جۇيەسىن بۇزعان دا ءدال وسى الەۋمەتتىك جەلىلەر ەدى. ويتكەنى Facebook قازاقستاننىڭ باستى ساياسي پىكىرتالاس الاڭىنا اينالىپ، ەكى اۋديتوريا العاش رەت ءبىر اقپاراتتىق لەنتادا توعىستى. بۇعان دەيىن ەكى بولەك اقپاراتتىق كەڭىستىكتە ءومىر سۇرگەن ءورىستىلدى قالا زيالىلارى مەن قازاقتىلدى جۋرناليستەر ءبىر-ءبىرىنىڭ جازبالارىنا تىكەلەي پىكىر بىلدىرە باستادى.

ال جانىبەك سۇلەەۆ سەكىلدى «اۋدارماشىلارعا» دەگەن قاجەتتىلىك جويىلدى. الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى اۆتوماتتى اۋدارما قىزمەتى مەن ەكى ءتىلدى مەڭگەرگەن قولدانۋشىلار كەز كەلگەن جازبانى قازاقتىلدى اقپاراتتىق كەڭىستىكتەن ءورىستىلدى ورتاعا، ال ءورىستىلدى ورتادان قازاقتىلدى كەڭىستىككە ءاپ-ساتتە جەتكىزە الاتىن بولدى.

ەندى سۇلەەۆ پەن مالەەۆ سەكىلدى دانەكەر «ءتىلماشتارسىز-اق» تىكەلەي اقپاراتتىق شايقاستار ءداۋىرى باستالدى. گازەتتەر مەن سايتتارداعى اۆتورلىق باعاندار ارقىلى سىرتتاي پىكىر تالاستىرۋدىڭ ورنىن كۇن-ءتۇن دەمەي، ناقتى ۋاقىت رەجيمىندە جۇرەتىن ونلاين ايتىستار باستى. ول ءۇشىن ۇستەل كومپيۋتەرى دە، نوۋتبۋك تە قاجەت بولماي قالدى. بار بولعانى – بۇكىل الەم سىيىپ كەتكەن ۇيالى تەلەفون. ال ول سەنىڭ قولىڭدا ەدى...

2010 جىلدارى، اسىرەسە 2014 جىلدان كەيىن، گەوساياسي ماسەلەلەر تەكەتىرەستىڭ ەڭ وتكىر تاقىرىبىنا اينالدى. قىرىم مەن دونباسستاعى وقيعالار قوعامدى كۇرت ەكىگە جاردى. ءورىستىلدى باق پەن بلوگەرلەردىڭ ءبىر بولىگى بۇرىنعى ادەتىمەن رەسەيدىڭ فەدەرالدىق تەلەارنالارىنىڭ كوزقاراسىن تاراتا بەردى. بۇل قازاقتىلدى اقپاراتتىق كەڭىستىك وكىلدەرىنىڭ قاتاڭ قارسىلىعىنا ۇشىرادى. ءدال وسى تۇستا ءورىستىلدى قازاقتار اراسىنداعى شارتتى تۇردە «باتىسشىلدار» دەپ اتالاتىن توپ پەن سەرىك مالەەۆ سەكىلدى ۇلتتىق پاتريوتتاردىڭ ۇستانىمدارى ەل ەگەمەندىگىن قورعاۋ ماسەلەسىندە جاقىنداي ءتۇستى.

سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك جەلىلەردە بانكتەردىڭ، دۇكەندەردىڭ جانە اۋەكومپانيالاردىڭ تۇتىنۋشىلارعا قازاق تىلىندە قىزمەت كورسەتۋىن تالاپ ەتكەن جاپپاي فلەشموبتار ۇيىمداستىرىلا باستادى (ماسەلەن، Air Astana اۋەكومپانياسى مەن ءىرى ساۋدا جەلىلەرىنە قاتىستى داۋ-دامايلار). بۇرىن تەك «جاس الاش» گازەتىنىڭ بەتتەرىندە تالقىلاناتىن ماسەلەلەر بۇكىل قازنەتتىڭ باستى تاقىرىبىنا اينالدى.

بۇرىن قوعامداعى پىكىر كوشباسشىسىنىڭ مارتەبەسى ءباسپاسوز بەتىندە، تەلەەفيردە نەمەسە ءىرى اقپاراتتىق پورتالداردا ءسوز الۋ مۇمكىندىگىمەن ايقىندالاتىن. ال بۇگىندە الەۋمەتتىك جەلىلەر بەدەلدى گازەتتىڭ باس رەداكتورى مەن وڭىردەگى وزىندىك قولتاڭباسى بار بلوگەردىڭ مۇمكىندىكتەرىن تەڭەستىردى.

دەموگرافيالىق وزگەرىستەر مەن اۋىل جاستارىنىڭ قالاعا كوپتەپ قونىس اۋدارۋىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقتىلدى كونتەنت اۋديتوريانى قامتۋ، YouTube جەلىسىندەگى قارالىم سانى جانە قولدانۋشىلاردىڭ بەلسەندىلىگى جاعىنان قارقىندى تۇردە العا شىعا باستادى. ال قازاقستانداعى ءورىستىلدى ءباسپاسوز «باستى ءارى وزىق اقپارات قۇرالى» رەتىندەگى مونوپوليالىق مارتەبەسىنەن ايىرىلا باستادى.

وسىلايشا تسيفرلىق دەموكراتيالاندىرۋ ۇدەرىسى جاڭا بەلەسكە كوتەرىلدى. قوعامدىق پىكىر كوشباسشىلارى تۇگەلدەي اۋىسپاسا دا، كەم دەگەندە، قازاقتىلدى جانە ءورىستىلدى اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ قازاقستان قوعامىنا ىقپال ەتۋ دەڭگەيىندە بەلگىلى ءبىر تەپە-تەڭدىك ورنادى.

2010 جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي الەۋمەتتىك جەلىلەردە ەكى جاڭا ءۇردىس بەتپە-بەت كەلدى. ءبىر جاعىنان، دىندارلىق پەن نەوداستۇرشىلدىكتىڭ كۇشەيۋى («ۇياتمەندەر»، كەلىندەر مەن تويلارعا قاتىستى پىكىرتالاستار) بايقالسا، ەكىنشى جاعىنان، قازاق فەمينيزمى مەن ۋربانيزم تۇرىندەگى مۇلدە جاڭا تولقىن پايدا بولدى. داستۇرشىلدىك فەمينيزم مەن زايىرلىلىققا قارسى شىقسا، زايىرلىلىق تا ءوز كەزەگىندە داستۇرشىلدىككە قارسى تۇردى.

نازار اۋدارارلىعى، بۇل جىكتەلۋ ەندى قازاق قوعامىنىڭ ءوز ىشىندە ورىن الىپ، بۇرىنعى «كىم قاي تىلدە سويلەيدى؟» دەگەن قاعيداعا نەگىزدەلگەن شەكارانى جويدى. جالپى العاندا، «جاڭا قوستىلدى بۋىننىڭ» بەلگىلەرى بايقالا باستادى.

2010 جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي ورىس جانە قازاق تىلدەرىن يدەولوگيالىق تەكەتىرەستىڭ بەلگىسى رەتىندە قابىلدامايتىن بلوگەرلەردىڭ، ستەنداپ ارتىستەرىنىڭ، مۋزىكانتتار مەن جۋرناليستەردىڭ جاڭا بۋىنى قالىپتاستى. ولار ءتىپتى ءبىر سويلەمنىڭ ىشىندە ءبىر تىلدەن ەكىنشى تىلگە ەمىن-ەركىن اۋىسا بەرەدى (كەزىندە كەمسىتۋ بەلگىسى بولعان «شالا قازاقتىق» قۇبىلىسى سانگە اينالعان قالالىق سلەنگكە ۇلاستى).

ءدال وسى وزگەرىس جانىبەك سۇلەەۆ پەن سەرىك مالەەۆتىڭ جۋىرداعى سۇحباتىنىڭ نەلىكتەن بايىپتى سارىندا وربىگەنىن تۇسىندىرەدى. 2026 جىلعا قاراي ولاردىڭ 2000 جىلدارداعى پىكىرتالاستارى بۇرىنعى وتكىرلىگىن ەداۋىر جوعالتتى. قازاق ءتىلى تابيعي دامۋ ناتيجەسىندە مەديا كەڭىستىكتە باسىم ورىنعا يە بولۋعا ەلەۋلى تۇردە ۇمىتكەر بولا باستادى (مالەەۆ مۇنى «سۋبەكتىلىك مارتەبە» دەپ اتادى). ال ءورىستىلدى جۋرناليستيكا قاۋىپ-قاتەر نەمەسە «بوگدە ەلەمەنت» رەتىندە قابىلدانۋدان قالىپ، ءبىرتۇتاس قازاقستان قوعامىنداعى اقپارات الماسۋ قۇرالدارىنىڭ بىرىنە اينالدى.

ال ەندى قازاقستاننىڭ قازىرگى مەدياكەڭىستىگىنە (2020 جىلداردىڭ ورتاسىنداعى جاعداي بويىنشا) ەگجەي-تەگجەيلى توقتالايىق. ءدال وسى مەدياكەڭىستىك Abai.kz سايتىندا سۇحباتتاسقان ەكى ازاماتتىڭ دا پىكىرىنىڭ دۇرىستىعىن ايقىن دالەلدەيدى: مالەەۆتىڭ قازاق ءتىلى دەربەس «سۋبەكتىگە» اينالىپ, وزىندىك الەۋەتكە يە بولعانى تۋرالى، ال سۋلەەۆتىڭ ۇلتتىڭ ەسەيىپ، مەدياكەڭىستىكتىڭ پروۆينتسيالىق سيپاتتان ارىلعانى جونىندەگى تۇجىرىمدارىن راستايدى. قازاقستاننىڭ قازىرگى مەدياسالاسىندا كوزگە كوپ بايقالا بەرمەيتىن توڭكەرىس ورىن الدى. وسى وزگەرىستەر اياسىندا ءتورت نەگىزگى ءۇردىستى ءبولىپ كورسەتۋگە بولادى:

– قازاقتىلدى YouTube پەن پودكاستتاردىڭ سالتانات قۇرۋى.

ەگەر 2000 جىلدارى قازاقتىلدى باق مەملەكەتتىك گازەتتەرمەن نەمەسە رەسمي سيپاتتاعى تەلەارنالارمەن بايلانىستىرىلا قابىلدانسا، بۇگىندە ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي جانە مادەني كۇن ءتارتىبىن ايقىنداپ وتىرعان – قازاقتىلدى YouTube.

– تەرەڭ تالداۋعا نەگىزدەلگەن مۇلدە جاڭا فورماتتاردىڭ پايدا بولۋى.

كونتەنت ءوندىرۋ ساپاسى، سۇحباتتاردىڭ مازمۇندىق تەرەڭدىگى جانە اۋديتوريانى قامتۋ كورسەتكىشتەرى بويىنشا ءداستۇرلى تەلەارنالار مەن كوپتەگەن ءورىستىلدى مەديادان وزىپ كەتكەن جوبالار پايدا بولدى. ماسەلەن، Dope Soz, Zamandas, Nurlan Koyanbayev, Oyan, Abay Live ارنالارى نەمەسە ەكى ءتىل دە بەلسەندى قولدانىلاتىن «گيپەربورەي» جوباسى تاريح، ەكونوميكا، ۋربانيستيكا جانە گەوساياسات تاقىرىپتارىنداعى بىرنەشە ساعاتقا سوزىلاتىن سۇحباتتارىمەن جۇزدەگەن مىڭ قارالىم جيناپ ءجۇر.

– كوممەرتسيالىق تۇرعىدان ءوزىن-ءوزى اقتاۋ.

2000 جىلدارداعى باستى ماسەلە – جارناما تاپشىلىعى جويىلدى. بۇگىندە ءىرى بانكتەر، تەلەكوممۋنيكاتسيا وپەراتورلارى مەن حالىقارالىق برەندتەر جارناماعا بولىنەتىن قارجىنى قازاقتىلدى بلوگەرلەرگە، ۆاينەرلەرگە جانە پودكاست جۇرگىزۋشىلەرىنە باعىتتاي باستادى. ويتكەنى ءدال وسى ورتادا ەڭ بەلسەندى، قارقىندى ءوسىپ كەلە جاتقان ءارى تولەم قابىلەتى جوعارى اۋديتوريا شوعىرلانعان.

– «جاڭا تاۋەلسىز مەديا» مەن پابليكتەردىڭ پايدا بولۋى.

ءيا، 2000 جىلدارداعى ءداستۇرلى باسپا گازەتتەرى مەن يكەمسىز ءىرى پورتالداردىڭ ورنىن جەدەل، باتىل ءارى كوبىنە ەكى تىلدە جۇمىس ىستەيتىن مەدياجوبالار باستى. ولاردىڭ قاتارىندا The Village قازاقستان، Masa Media, Vlast.kz, Orda.kz, Ulysmedia.kz سياقتى مەدياجوبالار، سونداي-اق Instagram مەن Telegram جەلىلەرىندەگى ءىرى جاڭالىق پابليكتەرى بار.

– تىلدەر سينتەزى.

بۇل رەداكتسيالاردىڭ كوپشىلىگى اۋەل باستان ەكى تىلدە جۇمىس ىستەيدى. ەڭ باستىسى، قازاقتىلدى رەداكتسيالار ءورىستىلدى رەداكتسيالاردىڭ «اۋدارما ءبولىمى» بولۋدان قالدى. كوبىنە ەكسكليۋزيۆتى جۋرناليستىك زەرتتەۋلەر، وڭىرلەردەن ازىرلەنگەن رەپورتاجدار مەن وتكىر الەۋمەتتىك تاقىرىپتاعى اۆتورلىق ماقالالار ءدال قازاق تىلىندە جارىق كورەدى.

نازاردىڭ وكپە-رەنىشتەن ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن ىزدەۋگە اۋىسقانى ايقىن بايقالادى. قازاق جۋرناليستەرىنىڭ جاڭا بۋىنى ابدىراعان 90-جىلدار مەن بايبالامعا تولى 2000 جىلداردىڭ اسىرە پافوستى ريتوريكاسىنان ارىلدى. ولار ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى، ەكولوگيا، اكىمدىكتەردەگى سىبايلاس جەمقورلىق، ۋربانيستيكا جانە دەكولونيزاتسيا ماسەلەلەرىن زاماناۋي الەمدىك جۋرناليستيكا ستاندارتتارى تۇرعىسىنان كوتەرىپ ءجۇر.

مەديانىڭ ترانسفورماتسياسى مادەني جاڭعىرۋ ۇدەرىسىمەن دە تىعىز بايلانىستى. بۇل جەردە پوپ-مادەنيەتتەگى بەتبۇرىس، ياعني Q-pop فەنومەنى مەن جاڭا مۋزىكا تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر. 2010 جىلداردىڭ ورتاسىندا Ninety One توبىنان باستاۋ العان Q-pop قوزعالىسىنىڭ پايدا بولۋى، كەيىن قازاقتىڭ يندي-مۋزىكاسى، حيپ-حوپ پەن ەلەكتروندى مۋزىكانىڭ قارقىندى دامۋى (يرينا كايراتوۆنا، Moldanazar, De Lacure, Yenlik, Dudeontheguitar) قازاق ءتىلىن ۇلكەن قالانىڭ سانگە اينالعان ءتىلى ەتتى. زۋمەرلەر مەن الفا بۋىنى ءۇشىن قازاق ءتىلى «اۋىلدىڭ نەمەسە شەنەۋنىكتەردىڭ، اقىن-جازۋشىلاردىڭ ءتىلى» بولۋدان قالدى. ول قارسىلىقتىڭ، ءازىل-قالجىڭنىڭ، زاماناۋي مۋزىكا مەن كينونىڭ تىلىنە اينالدى (بۇگىندە قازاقستاننىڭ كينوپروكاتىندا قازاق تىلىندەگى كومەديالار مەن درامالار كاسسالىق ءتۇسىم بويىنشا رەكوردتار جاڭارتىپ جاتىر).

ال ءورىستىلدى باق-تىڭ وزىندە قانداي وزگەرىستەر بولىپ جاتىر؟ جاڭا قالىپتاسقان جاعدايدا قازاقستاننىڭ ءورىستىلدى ءباسپاسوزى جويىلىپ كەتكەن جوق، الايدا ونىڭ اتقاراتىن ءرولى تۇبەگەيلى دەرلىك وزگەردى. بۇگىندە قازاقستان مەدياسىنداعى ورىس ءتىلى ەكى نەگىزگى قىزمەت اتقارادى: ەل ىشىندەگى كوپۇلتتى حالىقتى بىرىكتىرەدى جانە سىرتقى الەمگە اشىلعان تەرەزە قىزمەتىن اتقارادى. ءورىستىلدى مەديا ارقىلى قازاقستان ءوزىنىڭ كۇن ءتارتىبىن بۇكىل ورتالىق ازيا مەن پوستكەڭەستىك كەڭىستىككە جەتكىزۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى. الايدا اقپاراتتى ۇسىنۋ مانەرىندە ورتاق ۇستانىم مەن ۇيلەسىمدىلىك باسىم بولا ءتۇستى.

ەل ىشىندەگى ترانسفورماتسيا «وزىقتىققا» دەگەن مونوپوليانى ايتارلىقتاي قايشىلىقسىز جويدى، ال ءورىستىلدى باق-تا مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت وكىلدەرىنىڭ قاتارى ەداۋىر ارتتى. ءورىستىلدى جۋرناليستەر قازاقتىلدى ارىپتەستەرىنە بۇرىنعىداي جوعارىدان قارامايدى. كەرىسىنشە، مەديا ورتاسى قازاق ءتىلىن بىلمەۋ ءجۋرناليستىڭ وي-ءورىسىن تارىلتاتىن كاسىبي شەكتەۋ رەتىندە قابىلداناتىن كەزەڭگە بىرتىندەپ جاقىنداپ كەلە جاتىر.

وسىلايشا، شارتتى تۇردە «سۋلەەۆ» پەن «مالەەۆ» اراسىنداعى «تاريحي پىكىرتالاس» تابيعي، ەۆوليۋتسيالىق جولمەن شەشىمىن تاپتى. قازاق ءتىلى تىيىمدار مەن كۆوتالاردىڭ ارقاسىندا ەمەس، دەموگرافيالىق ءوسىمنىڭ، جاڭا بۋىننىڭ تالانتى مەن نارىقتىق تارتىمدىلىعىنىڭ ارقاسىندا جەڭىسكە جەتتى. ال ەلىمىزدىڭ مەدياكەڭىستىگى شىن مانىندە كۇردەلى قۇرىلىمعا يە، باسەكەلى ءارى ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتە الاتىن ورتاعا اينالدى.

ەندى وسى تالداۋىمىزعا ارقاۋ بولعان Abai.kz سايتىندا جاريالانعان سۇحباتقا قايتا ورالايىق. سۋلەەۆتىڭ «بۋدەت لي ۆسيو نا مازي» («ءبارى ويداعىداي بولا ما؟») دەگەن نەگىزگى سۇراعىنا مالەەۆ وڭ جاۋاپ بەرەدى، بىراق بىرقاتار ماڭىزدى جايتقا نازار اۋدارادى. ول ەلدىڭ بولاشاعىن شيكىزاتتان تۇسەتىن تابىسپەن ەمەس، ينفراقۇرىلىمنىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىن (تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق، جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارى، سۋ مەن ەنەرگيا تاپشىلىعى) شەشۋمەن، ءوندىرىس پەن IT سالاسىن دامىتۋمەن، سونداي-اق ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋ ماقساتىندا الەمدىك دەرجاۆالار اراسىندا يكەمدى ءارى پراگماتيكالىق ساياسات جۇرگىزۋمەن بايلانىستىرادى.

الاڭداتارلىق احۋال اياسىنداعى ۇستامدى وپتيميزم. تاۋەلسىزدىكتىڭ 35 جىلدىعى قارساڭىندا سۇحباتتاسۋشىلار ۇرانشىل پاتريوتيزمگە دە، تۇتاس پەسسيميزمگە دە بوي الدىرمايدى. ولار جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنىڭ توزۋى، سۋ تاپشىلىعى جانە شيكىزاتقا تاۋەلدىلىك ماسەلەلەرىن اشىق ايتا وتىرىپ، ەلدىڭ وسى قيىندىقتاردى ەڭسەرە الاتىنىنا نىق سەنىممەن اڭگىمەلەرىن تۇيىندەيدى. الاڭداتارلىق جاڭالىقتار كوبەيگەن تۇستا مۇنداي بايىپتى وي-پىكىر وقىرمانعا ءتىپتى شيپاداي اسەر ەتەدى.

سۇحباتتىڭ ءمانى: قازاقستان جۋرناليستيكاسىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىن زەردەلەۋ، ۇلتتىق كۇن ءتارتىبىن ىلگەرىلەتۋدەگى ورىس ءتىلىنىڭ ءرولىن پايىمداۋ جانە تاۋەلسىزدىكتىڭ 35 جىلدىعى قارساڭىندا ەلدىڭ بولاشاعىنا باعا بەرۋ.

گۇلميرا قامزيەۆا

Abai.kz

0 پىكىر