Särsenbi, 13 Qaraşa 2019
Ätteñ... 1112 12 pikir 8 Qaraşa, 2019 sağat 11:07

Aqbökenderden ayırıluğa aynaldıq, endigi kezek duadaqqa keldi me?

Asılı, halqımız «Qolda barda altınnıñ qadiri joq» degendi beker aytpağan. Şındığında bizder erteñgi künimizdi oylap, onşa bas qatıra qoymaytın halıqtardıñ sanatınanbız ba degen oy keledi. Äsirese, sayın dalamızdı bayağı ata-babamız sekildi erkin kezip, eşkimnen jamandıq kütpeytin añ-qwstarımızğa qırğiday tiip, twqımın twzday qwrtuğa kelgende aldımızğa jan salmaymız. Mwndayda eşkimdi de, eşteñeni de ayamaymız. Sol añ-qwstarğa pana bolatın jandardı jayratıp saludan da taysalğan emespiz. Özgesin bılay qoyğanda halqımız erkeletin «Aqböken» dep atap ketken kiikterdi jaudan jaman köruge aynaldıq. Ol tipti ata jauımız ba dep qalğandaysıñ. Mwnday añşılıq bizdiñ bayşikeşter men mıqtılarğa sänge aynalğanday. Äytpese, sonday zwlımdıqqa aşıqqan barıp jür deysiz be? Ne isterin bilmey erkkkendikten de. Al qarsı kelip kör. Atıp, asıp, tipti taptap ta ketedi. Bir jamanı, onday «erkelerdiñ» sanı azayar emes. Onıñ zardabı jan türşigerlik. Mäselen, osınday tabiğat qasköylerniñ jauızdığınan ğana Qazaqstanda 1992 jıl men 2003 jıldıñ aralığındağı 10 jıl işinde ğana kiikterdiñ sanı 50 ese azayğan körinedi. Söytip 1 millionnan 20 mıñğa deyin kürt tömendegen eken. Qazir onıñ sanı 300 mıñnan säl ğana asadı.

«Jığılğanğa—jwdırıq» degendey, kiikke tigen jau jalğız bwl ğana emes. Adamnıñ qolımen jasalğan tabiğat apatı da olardı key-keyde oñala almastay etip twralatıp ketedi. Bir ğana mısal. Osıdan azğana uaqıt bwrın, dälirek aytqanda 2015 jılı elimizde kiikterdiñ jappay qırılğandığı oqırmandardıñ esinde bolar. Vikipiyadağı «2015 jılı Qazaqstanda kiikterdiñ jappay qırıluı» degen maqalada adam şoşırlıq derekter keltiriledi. Maqaladağı jazuğa qarağanda sol 2015 jıldıñ 2 mausımında Aqtöbe oblısında 9634, Aqmola oblısında 9386, al tek bizdiñ Qostanay oblısında ğana 132 mıñ 309 kiiktiñ denesi topıraqqa kömilgen. YAğni zardaptıñ eñ auırın bizdiñ oblıs, dälirek aytqanda Torğay ölkesi körip otır degen söz. Ärine, mwnday tosın jağdaydı ärkim ärtürli bağalap jatadı. Bilik basındağılar ärine, bärin sonıñ aldındağı jazdıñ asa quañşılıq bolğandığınıñ saldarınan körip, tabiğat apatına jatqızadı. Alayda, aqbökenderdiñ osığan deyin talay quañşılıqtı basına ötkerse de esen-aman kele jatqandığın eskersek, bwl däleldiñ özi asa kümändi sekildi. Ekinşgi bireuler mwnıñ bärin Bayqoñırdağı ğarış aylağınan wşqan Reseydiñ eskirgen zımırandarınıñ dalamızğa qwlap, odan aqqan geptil degen päleniñ saldarınan degen pikirde. Al endi bıltırğı jılı ğana sol Reseydiñ zımırandarınıñ qwlaytın jerin däl osı Torğaydıñ Jankeldin audanındağı jerdi bölgenine qarağanda oğan zımırandardıñ eş qatısı joq degen oyğa mıqtap bekinse kerek. Körşimizdiñ Reseydiñ «Roskosmos» degen azuı altı qarıs mekemesine kim qarsı kele aladı deysiñ. «E, seniki dwrıs» degennen asa almaytınımız aydan anıq dünie. Aytpaqşı, 2002 jılı Tabiğattı qorğaudıñ halıqaralıq odağı aqbökendi «CR» degen sanatqa engizip, «kiikter--qwrıp ketudiñ aldında twrğan januar» degen anıqtama bergen. Bwlar qazir negizinen bizdiñ el men tek Özbekstan men Qırğıstanda ğana jaylaydı.

Jaraydı, «boları boldı, boyauı siñdi» degendey endi älgindey zobalañdı basınan keşken oblısımızdıñ basşılığı osı jağdaydı tüzetuge qoldan kelgen şarasın qabıldap jatır ğoy dep oylasañız, qattı qatelesesiz. Keleşekte aqbökenderdiñ qırılmauına jol bermeu bağıtında ğılımi-praktikalıq konferenciya ötkizip, tığırıqtan şığudıñ naqtı bağıttarın belgileu de bwl mäseleniñ şeşiluine ülken septigin tigizeri sözsiz edi. Bolmasa, jalpıhalıqtıq ündeu jariyalap, mümkin ol üşin arnayı qor qwrıp, qarjılandırudı qolğa alsa da tipten de qwba-qwp emes pe? Joq, onıñ ornına qala basşılığı bastap, onı oblıs basşılığı qostap, qalamızdıñ «Qostanay-plaza» degen sauda ortalığınıñ janında plastik pen aynanı qorıtpaqtap, anau-mınau emes 7 metrlik zäulim eskertkiş ornattı. Ol üşin arnayı Nwr-Swltan qalasındağı  belgisiz bir Rüstam Karamısov degenge tapsırıs beredi. Osımen bitti.

Onısımen qoymay oblıs basşılığı «Biz bwl eskertkişti kiikterdiñ joyılıp bara jatqan jağdayına halıqtıñ nazarın audaru üşin istedik» dep jahanğa jar salıp jürgendigin qaytersiñ. Sonda äkimdik tek eskertkiş qoyumen ğana osınau asa auqımdı mäsele özinen-özi şeşile saladı degenge şınımen sene me eken? Onıñ aşılu saltanatına oblıs äkimi Arhimed Mwqanbetovtıñ özi barıp, sol eskertkiş janında suretke tüsuine qarağanda bwl joramaldıñ da janı bar sekildi. Mümkin, küni erteñ bwl eskertkiş ömirden baz keşken äulie esebinde onıñ basına qaraqwrım el jinalıp täube etetin de bolar. Sonda mümkin ğayıptan kiikter sanı özinen-özi molayıp, bwl eskertkiştiñ siqırı sonda aşılar? Endeşe, osınau körkine köz toyadı deuge auız barmaytın, qolapanday etip, eşbir talğamsız jasay salınğan eskertkişke jwmsalğan qarajattıñ asa qwpiya wstaluında da älgindey män bar şığar. Küte twrayıq. Nege şıdamağan halıqpız. Bir qayırı bolar.

Arhimedtiñ tarihta qalar säti

Eskertkiştiñ sauatsız jarnaması. Bizde kiikti «Sayğaq» dep ataytın körinedi

Aytpaqşı, biz säl asığıstıqqa salınğan tärizdimiz. Eger, biz osılay quray basın sındırmay otıra bersek, kiikterdiñ jappay qırılu ürdisi toqtamaydı da, aqırı olardıñ twqımdarı twzday qwrıp bitedi. Äne, sonda mwnday 7 metrlik emes, tipti 17 metrlik eskertkiş salsaq ta ökinişimizdiñ ornı tolmaytındığı anıq. Tek, bizder äygili «Qızıl kitapqa» engen januardı joq qılğan elderdiñ qatarınan oyıp twrıp orın alatınımız aydan anıq. Mümkin, eñ bolmasa, älemge osılay tanılarmız.

Ayptpaqşı, «Qızıl kitap» demekşi, özimizde osı tizimge engen äsemdigi men swlulığına qızıqpaytın adam joq duadaq esimdi qwstıñ da ğwmırı wzaqqa barmaytın sekildi. Olardıñ swlulığına swqtanğan orıstar mwnı özderinşe «aru qws» («Krasotka») dep ataytın körinedi. Bwlar negizinen Almatı, Twrkistan, Qızılorda jäne Jambıl obıstarınıñ memlekettik qorıqtarında mekendeydi.

«Aru qwsımız» osı. Şeyhtar da neni aulaudı biledi

Endi bwlardı arabtıñ şeyhtarınıñ emin-erkin aulauına rwqsat berildi. «Baqsaq, baqa eken» degendey mwnıñ astarında özinşe bir baqay esep jatqan körinedi. Söytsek, olardıñ ärbir aulağan «aruına»  656 500 teñgeni qaltasınan jırıp beretin körinedi. Biz üşin bwl biraz aqşa köringenmen, qaltası qalıñ şeyhtardıñ tüski asına da jetpeytin tiın-teben ğana. Mwnımen byudjetimizdiñ büyiri tompaya qoyar ma eken. Ükimettiñ aytuına qarağanda arabtıñ erikken bayları keyin bizge milliondap aqşa qwyıp, duadaqtıñ qarasın köbeytetin körinedi.

Al qaşanda auzımız küyip qalğan bizdiñ kökeyimizde köptegen swraqtar keptelip qaldı. Öytkeni twqımı qwrıp bara jatqan bwl qwstıñ sanın qalpına keltirudiñ naqtı josparı jaylı, onıñ qalay jüzege asatındığı, beredi degen aqşasına kim jauaptı bolatındığı turalı eşkim de jaq aşpaydı. Beyne bir memlkettik qwpiya dersiñ. Sonda küni erteñ bwl milliondardı kimniñ qaltasınan izdep jüremiz? Ädette, bizdegi bir jaqsı bastalğan dünieniñ ne wrlıqpen, ne siırqwyırşıqtanıp, özinen-özi wmıt bolatındığın eskersek, bwl saualdarımızdı orınsız dey almaymız.

Jaybergen Bolatov

Abai.kz

12 pikir