Qalamger bauyrym Núrhalyq Abdyraqynnyng «Jan tynyshtyghy» atty әngimeler jinaghyn qolyma alghanda, kitaptyng atauy birden ózine tartty. «Rasynda, jan tynyshtyghyn tilemeytin adam bar ma? Búl dýniyede pende balasynyng jalghyz ansaytyn armany ghoy, búl...» degen oidy qozghady.

Ilude bir adamdar bolady, jan tynyshtyghyn qalamaytyn, olardy «jankeshtiler» deydi, din jolyndaghy jankeshti taqualar, jankeshti ghalymdar men óner iyeleri degendey... Búl qalamger osynyng qaysysyna qalam siltedi eken degen oy kónilimde kólendep, kitapty oqyp shyghugha tәuekel etip, paraqtay bastadym.

Jinaq 36 әngimeni qamtyghan ýsh jýz betke tayau kólemde eken yaghny ortasha bir romannyng jýgin arqalap túrghan ýlken enbek degen sóz.

Sonymen, jinaqtaghy alghashqy әngime «Jan tynyshtyghyn» oqugha kirisip te kettim. Ángime, basqa eshbir jazushylardyng әdetinde joq «Bismillamen» bastalypty. Sauatty músylmandargha etene tanys Qúran Kәrimdegi qissada aitylatyn Músa payghambardyng dýniyege kelu sәti әngimede kóz aldygha keledi. Sharanasyn jana ghana jaryp shyqqan balasyn Qúdaydyng búiryghymen sharbaqqa salyp ózenge aghyzghan Músanyng anasynyng shyrqyraghan jan-dýniyesindegi arpalysy men Nil dariyadan tabylghan balany qorghap, asyrap alghan jauyz perghauynnyng asyl jary Ásiyanyng asqan meyirimi oqyrmandy sonau Mysyr eline alyp barady. Qúran ayattary men basqa anyzdardan tuyndaghan qym-quyt oqighalar әngimede osylay órbip, qarapayym oqyrmangha imannyng mәnin әserli týsindiredi. Perghauyn siqyrshylary men perghauynnyng әieli Ásiya imangha kelgendikten azapty ólimnen qoryqpay rahat kýide ajaldy qarsy aluy, ózin Qúday dep, jariyalaghan perghauynnyng Qyzyl tenizde túnshyghyp óler mezetindegi qorqynyshty bishara hali, adam ýshin eng qymbat nәrse iman ekenin kókeyge tereng siniredi. Adamnyng naghyz  jan tynyshtyghy yaky jan rahaty iman degen toqtamgha keledi. Óz basym, odan keyingi әngimelerdi oqyghan sayyn osy jinaqtyng betashary bolghan «Jan tynyshtyghy» býkil әngimelerding negizgi ústyny ekenine kózim jete týsti.

«Qúnanbaydyng qajylyghy» atty kelesi әngimede, qazaqtan shyqqan adamzattyng danasy Abay hakimning әkesi Qúnanbaydyng kisilik bolmysyn derekti oqighalarmen jan-jaqty kórsete bilgen. Qazaqtyng búrmalanghan tarihynda Kenesary han kóterilisine qarsy shyqqan degen jalagha úshyraghan Qúnanbay qajynyn, sol kezdegi eki ottyng ortasynda qalghan qiyn ahualdan danalyq arqyly qalay aman shyqqanyn, Kenesaryny astyrtyn qolday otyryp, Aq patshanyng túzaghynan handy da, Qúnanbay ózin de qalay qútqarghanyn tamasha surettegen. Qúnanbaydyng kóp adam bile bermeytin qajylyq saparynyng qyzyqty oqighalary da oqyrmangha ruhany quanysh syilaydy. Qazaq halqynyng býkil asyl qasiyetin bir boyyna jighan dala aristokraty Qúnanbaydyng adamdyq bolmysy qazirgi býkil qazaqtyng ýlgi tútar birden-bir túlghasy ekenin qalamger osy shaghyn әngimesinde jerine jetkize jazghan der edim. Yaghni, Abaydy tughyzghan Qúnanbay qajydan búrynghy songhy qazaq danalarynyng ortaq obrazyn jasap, dala órkeniyetining ghajayyp jandy keyipkerin tughyzghan. Búl qazirgi qazaq prozasyndaghy әngime janrynda sintezdep jazu tәsilindegi ýlken sәttilik qadam deuge túrady.

«Hikmet» degen әngime, qazaq dalasyna Haq dinning ruhany qúndylyghyn jetkizip, toqsan toghyz myng shәkirt tәrbiyelep ketken Qoja Ahmet Iassauiyding ataqty kesenesin salghan Ámir Temirding kóregen is-qyzmetterin әpsanalyq mazmúnda bayandap surettegen. Ámir Temir kesene salatyn qúrylysshy qyzmetkerlerding júmys uaqytyn dәret alyp, namaz oqityn kezenderge sәikestirip isteudi búiyrghan. Ár kirpishti Alla atyn atap qalaudy tapsyrghany, búl әigili kesenening talay bәleketten aman qaluynyng týp sebebin aiqyndap túrghanday. Búl tarihy ghimaratqa degen oqyrmannyng qúrmetin arttyra týsedi.

«Týiening shudasyndaghy Qúran» atty әngimede týp qazaqtyng tarihynda asqan abyroymen atalatyn qypshaq Baybarystyng (Beybarystyn) qúldyqtan Mysyrdyng bas súltanyna deyingi alapat kýreske toly ómir joly teleserialday qyzyqty ýzik kórinistermen surettelgen eken. Osy tartymdy әngimeden keyin jalghasqan «Abylayhannyng piri» dәl osy hikayanyng tarihy jalghasy ispetti. Qazaq handyghynyng myzghymas dingegin ornatyp bergen danqty Abylay hannyng ertegidey keremet ómirimen oqyrmandy qauyshtyrady.

Mine, jinaqtyng alghashqy shiyregin oqyghan kezde-aq, tól tarihyn bilgisi keletin, últynyng basynan keshken qily taghdyryna qanyghudy qalaghan, danqty túlghalaryn pir tútatyn halyqshyl kózqarastaghy kim bolsa da osy әngimelerden tarihy bilim alyp, ruhany kenistigi ótken zamandargha deyin qalyqtaghan qyran qústay bir sharyqtap qalady.

Olay desek, búl әngimeler jinaghynyng qúrylymynyng ózi qazaqtyng basynan ótken tarihy kezenderden dәl qazirge deyin jetektep әkelip býgingi kýnimizding aluan taqyryptaryn da qamtyghan erekshe roman syndy ruhany әserge bóleydi.

Osy aitqanymyzgha dәlel retinde «Qala» degen әngimeni mysal ete alamyz. Auyldan mezi bolghan Erjan degen jigitting ýlken qalagha júmys isteu ýshin kelip, pәter izdegennen bastalatyn ómiri auyl qazaqtarynyng ózimizding Almatydaghy songhy otyz jyldaghy býkil ómirin aina qatesiz býge-shigesine deyin, ayanyshty kónil kýiine deyin shynayy kórsetedi. Bir neshe ghasyr búryn at ýstinde aibyny asyp, aq orda kiyiz ýiinde meymanasy tasyp jýrgen qazaq azamattarynyng endi, qalanyng quyqtay ýishigine zar bolyp, pәter jaldaushy aduyn әielderding aitqanyna kónip, aidaghanyna jýretindey bishara hali, әlgi danqty tarihtyng qyzuymen kelgen oqyrmandy da jýdetip tastaydy.

Biraq, qaytesin! Qalamgerding mindeti real ómirdi ainytpay suretteu ghana, mine, jazushy dep osyny aitamyz. Osydan qyryq jyl búrynghy sosrealizm tәsilimen ómirdi minsiz etip silteytin sovettik ótirikshi ýrdisten búl qalamgerding aman ekenine quanamyz da. Shygharmashylyq tili de qatyp qalghan kitaby emes, tól tilmen erkin órilgen ózindik órnegi bar eken.

Osy qazirgi taqyryptaghy «Mimyrt», «It tirlik» atty әngimeler de osy zamannyng tynysyn, kórinisin dәl suretteydi. «Teberik» әngimesinde ateistik qoghamnyng zardabynan endi-endi es jiyp jatqan músylman halqymyzdyng bir ýzik әdemi ómiri kónilge jylylyq әkeledi. Imangha kelgen student Teberik qyzdyng pәktigin saqtap, ar-úyatyn qorghaudaghy haq dinning әseri óte nanymdy bayandalady. Qyzdyng músylman jigit dep qalap kýieuge shyqqannan keyingi ayanyshty ómiri qazaq qoghamyndaghy dinning әli aumaly-tókpeli kezende túrghanyna isharat etkendey oqyrmandy oilandyrady.

Dәl osy әngimemen sabaqtas deuge túrarlyq «Qytay tuysta» Gýlbaran degen súlu qyzgha sóz salghan Mazy Jiyang degen qytay jigiti kóp aqsha, qymbat syilyqpen aqyry degenine jetip, qazaq qyzyn qalyndyq etuge kóndiredi. Qyzdyng әkesi Qanapiya kәpir qauymgha qyzyn berudi tozaq otyna kýiding naq ózi dep bilgendikten qariya jasyna qaramay, kýreng jýirigine minip qyzyn úyattan qútqarugha qalagha attanady. Sóitse, әbden esirgen qytay jigit jip mәshiynesimen Gýlbarandy qasyna alyp kýieu bolyp týsuge kele jatqan jolda Qanapiyagha kezigedi. Ór minezdi qariyagha din namysy jiger berip, mәshinanyng esiginen basy qyltiyp shygha bergen qytay «kýieudin» moyynyna qolyndaghy qyl arqandy shalmalap kep jiberip taqymgha salyp tartyp beredi. Sýiretip әkep jigitti әkimshilik ýiining dәl aldyna әkep tastap ketedi. Aduyn qazaqtyng shalt әreketinen shoshynghan basqynshy pighyldaghy qytaylar bir-neshe kýnde qazaq auylynyng arasynan kóz tasa bolghan eken. Múny gumanizmge qighash qoy desek te últymyzdy qorghaudyng tike kýresi ekeni eriksiz sendiredi. Múnda, jazushy últ namysyn saqtau,  últty qorghaytyn jalghyz tirek degen adal múratty algha tartqany anyq.

Osy әngimege tike sabaqtas «Dindi  satu» mәtininde últ namysyn da, din namysyn da satqan Nýrken degen jigitting taghdyry suretteledi. Qytay elindegi haq dinge qarsy jýrgizilgen sayasattyng bir ýzik sureti qazaq últynyng kýres jolynda bolmasa eshkim de ony qorghamaytynyn, bótenning tabanynda qalatynyn ainytpay aita alghan.

Qytaydyng qol astyndaghy shyghystaghy sany mol qazaq qauymynyng kýreske toly ómirin keng tolghap surettegen «Bәitik» әngimesinde últ azattyq kóterilisting danqy qolbasshysy Ospan batyr men onyng erjýrek serikteri Sherdiman, Sýleymen, Imanbay, Súlubay, Aqteke, Músa, Zәtelbaylardyng el ýshingi azamattyq erlikteri men jigittik kelbetteri ol jaqtan habarsyz qalaghan Qazaq Elining oqyrman qauymyna tandanarlyq oqighalardy tanystyrady. Kitaptyn  qorytyndy tarauy ispetti «Álimghazy» atty hikayat derekti úzaq әngime. Múnda, qazirgi qazaqtyng ziyaly qauymyna keninen tanylghan tarihshy ghalym, qarymdy qalamger Álimghazy Dәulethanúlynyng ómir jolynan keninen habar bergen. Hikayat shyghystaghy qazaqtyng salt-dәstýr, túrmys, minezinen bastap ghylym jolyna qúshtar bolghan bozbala Álimghazyny zorlyqpen ýilendirmek bolghan bir jaghy kýlkili, bir jaghy qaytpas qaysar túrpatyn naqtyly jandy derek, qyzyqty dәiektermen suretteydi. Sóitip, Álimghazynyng óz halqynyng tereng tarihyn anyqtau men erkindik jolyndaghy býkil kýresi týgel qamtylghan. Ári, sol eldegi Aytan aqyn syndy talay ataqty adamdardyng bәrining ómirin de syighyza bilgendikten tiptik túlgha dәrejesine kótergen deuge bolady. Osylaysha, qazirgi Qazaq Elining tәuelsizdigi ýshin shettegi qazaq ziyalylarynyng da orasan ýles qosqanyn osy hikayat oqighalary  pash etedi.

Búl jinaqty eng qysqa týrde tanystyrghannyng ózinde әli de aitylmaghan qansha sóz qaldy desek te, qalghanyn tenizdey shalqar oqyrmannyng enshisine qaldyrdyq.

Al, jalpy búl tuyndynyng asyl baghasyn uaqyt degen úly tóreshi beretini sózsiz. Ádebiyetshi retinde aitarym, qazaqta At syny, Býrkit syny, Qyz syny degen syndarly syndardyng eng biyiginde «Sóz syny» túr. Abay hakim múny «Ótkirding jýzi, kestening bizi órnegin sendey sala almas! Qiyadan shauyp, qiuasyn tauyp taghyny jetip qayyrghan!» depti. Halqymyz «Jýzden jýirik, mynnan túlpar» degen, «Úshpaq bolsang zymyra!» degen.

Núrhalyq inim de qazaqtyng sóz bәigesinde shanyn búrqyratyp shauyp barady, der babynda jaraghanyn әngimesinen bayqadyq, mandayy jarylyp aldynan kórinsin, degen aghalyq tilegimizben sózimdi ayaqtadym.

Abay Mauqaraúly

Abai.kz