Senbi, 15 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 102287. Jazılğandar — 80716. Qaytıs bolğandar — 1269
Ädebiet 3588 7 pikir 2 Jeltoqsan, 2019 sağat 10:48

Äbubäkir Qayran. Baqıttı ömir sürgender

(novella)

Tünde körgen qorqınıştı tüsin qayta-qayta eske alıp, töbedegi salbırap twrğan şamdaldıñ salpınşaqtarına telmirip jatqanına – bir talay uaqıt. «Suğa ketip qala jazdadı-au! Qwtqara aldım ba, qwtqara almadım ba? Oyanıp ketkenimdi qaraşı!» – degen ökinişke wqsas bir sezim kögiregin sät sayın tırmalay beretindey.

Äyeliniñ wyalı telefonı ändete jöneldi: «Gülderayım, kün men ayım, wşarğa qanatım joq, ne qılayın!..». 

«Sağat jeti boldı. Qazir Qadişa twradı. Men äli oyanbağanday bolayın» dep, körpesin bürkenip, äyeliniñ qimıl-äreketin baqılap jatu üşin, bäri körinip twratınday sañılau aşıp qoydı.

Qadişa aq balıqtay etjeñdi bilegin erine sozıp, janında twrğan telefonın söndirdi de, körpesin serpinkirey aşıp tastap, bet-auzın uqalap biraz jattı da, şwbalañday qimıldap, ornınan twrdı. Tır jalañaş qalpında eken. «Tünde kiingenge eringen-au, bayğws» dep oylağan jigit, jımiıp külip qoydı.

On jılday bwrın, üylengenderiniñ alğaşqı aylarında, auıl mañındağı at töbelindey kişkentay kölge barıp, kün batar aldındağı jılı suğa şomılıp, bir-birine su şaşıp, mäz-meyram bolatın jap-jas şaqtarın esine tüsirgen Jälel esten ketpes estelikterge süñgip ketkendey boldı. Sonda bwl jas kelinşeginiñ läzzat şırınına dertip twrğan tıp-tığız, jwp-jwmır qasietti almaday qos anarınıñ ürpisine ernin tigizip, qwmırsqanıñ belindey qıl mıqınınan qos alaqanımen ayalay wstap, tip-tik twrğan qalıptarında til jetkisiz bir ğajayıp sezimge bölenetin. Köl jağasına qaulay ösken qamıs aralas qalıñ şiliktiñ arası sol bir sätte peyiştiñ törindey bolıp körinuşi edi-au, ekeuine! 

Sol bir aspannan lağıl jauıp twrğan jazdan keyin kelinşeginiñ tip-tik twrğan qalpındağı jap-jalañaş twla boyın alğaş ret körip twrğanı – osı. 

Qazir qarasa äyeliniñ twla boyındağı sındarlı sipattardıñ bäri mülde joğalıp ketkendey eken. Mıqınına tompayğan isiktey bolıp may baylanıptı, jarq-jwrq etip közdi qaritın appaq sanı men jürgende bwlşıq etteri dir-dir ete qalatın tüp tüzu baltırları da rabaysız juandap, közdi keyitip, köñildi qaldıratınday. Bayağıdağı ıtırınıp twrğan qos anar da atqa salğan qorjınday bolıp, ekeui eki jaqqa qarap qalıptı. 

«Meniñ bügingi beynemdi küyeuim bayğws äbden körip alsın» degendey, Qadişa da terezeniñ aldına barıp, kerilip-sozılıp, qos qolın mıqınına qoyıp, böksesin eki jaqqa kezek laqtırıp... twrıp aldı.  Mwnday köriniske wzaq qarap jatuğa tözimi jetpegen soñ, otağası da oyau ekenin bildirip, körpesin serpip, ötirik jötkirinuge mäjbür boldı. 

– Jälel, oyaumısıñ, janım? – dedi Qadişa bükil denesimen bwrılıp. Dauısında äldeqanday mänerli jasandılıq bar.

– Suretşiniñ aldındağı naturşica siyaqtı bolıp ne ğıp twrsıñ? – dedi Jälel kekesindi sız bildirip.

– Nemene, öz küyeuimnen özim wyalamın ba?! – dep, Qadişa tösek basında asulı twrğan tükti jasıl halatın iığına asa saldı da, juınatın jaqqa qaray bettedi. Esikke taqala berip, kilt toqtay qaldı da, şwğıl bwrılıp, küyeuiniñ aldına tağı keldi.

– Tüni boyı «Ayşa! Ayşa!» dep ayğalap, äbden mazamdı aldıñ ğoy! Nemene alğaşqı mahabbatıñ kündiz esiñnen, tünde tüsiñnen şıqpay jür me?

– Sen endi meniñ isimdi qoyıp, tüsime aralasayın dediñ be?

– «Tüsime aralasayın dediñ be?» deydi ğoy. Sen tüsiñe qaydağı bir käri qızdı kirgizgenşe, kempir-şaldıñ qolında zarığıp jürgen eki balañdı kirgizseñşi. Olar qap-qara bolıp, beti qoldarı jarılıp, bizdi sağınıp auılda jür. Al, sen bolsañ, jaylı tösekte jatıp alıp, ılği aram piğıldı tüster köresiñ. 

– Adam köretin tüsin arnayı zakaz berip kirgize me?

– Tüs degenniñ bäri adamnıñ oyınan tuındaydı. Adam ne oylasa, sonı tüsinde köredi.

Qadişanıñ wyqıdan isingen, opa-dalaptan toza bastağan bet-auızı kögere bastağanday boldı.

– Men seniñ ne oylap jürgeniñdi bilemin. – dedi ol gauhar jüzigi jarq-jwrq etken swq sausağın bezep-bezep jiberip, – Ana balalardı «auılğa barmasa, qazaqşa jaqsı söyley almay qaladı» dep kempir-şalğa aparıp tastadıñ. Sonday sıltau bola ma? Orıs mektebinde oqidı demeseñ, üyde qazaq tilinde-aq söylep jürmiz ğoy, osı! Osı sen... orıs tiline nege qarsısıñ? Orısşa bilmegen balanıñ bolaşağı bep-belgili emes pe?!

– Sen andağı halatıñdı üstiñe kiip alıp söyleşi. Auızıñ da, astıñ da söylep twr. 

– Wyatsız! – Qadişa qolın bir siltep, jon arqasın qiqandatıp, esikke bettedi. Esikke jetkende, oyına tağı birdeñe tüse qalğanday küyeuine jalt bwrıldı.

– Sen... – dedi ol ülken közderi tuatın siırdıñ közindey şatınap, – Sen ana eki wlıñdı kempir-şalğa basqa eseppen aparıp tastadıñ. 

– Qanday?

– Kempir-şalğa äbden üyrene bersin, solardıñ iisi siñsin dep jürsiñ. Eger menimen ajırasa qalsañ, atası men apasına jat bolıp ketpesin dep, solardı sağınıp twratın bolsın dep, tuğan-tuıstarın tani bersin dep, ädeyi, zalımdıqpen aparıp tastadıñ! Ana käri qanşıqtı maşinaña salıp alıp, gulyat' etip jürgeniñdi men bilmeydi ğoy deymisiñ. Meni bir kereñ, soqır dep oylaymısıñ. Onı «jerles qarındasım» dep qoyasıñ. Sağan osınıñ bärin bayağıda-aq aytuım kerek edi. Aytuğa arım jibermedi. 

– Sen juın... juın da, jwmısıña ket. Keşigip qalarsıñ, – dedi Jälel. Sonan soñ tars bürkenip, teris qarap jatıp aldı.

* * *

Osı Qadişa qarjı tehnikumında oqıp jürgen kezinde qanday ğajap qız edi! Tostaqanday eki közin audarıp-töñkerip jibergende, qwday-au, mwnıñ jüregi keudesine simay, bwğalıq körmegen asauday tulap ala jöneluşi edi-au! 

Piste mwrnınıñ astındağı jaña ğana şeşek atqan qızğaldaqtay erinderi men saqıldap külgende twtas bayqalatın inju tisteri ot şaşıp twrğanday äser qaldıratın. Qwlağınan tastamaytın altın sırğası tek osı qızğa ğana arnalıp jasalğanday ay sipattı bir keremet zergerlik bwyım edi. Jas qız süyriktey sausaqtarına neşe türli jüzikter tağıp jürudi wnatatın. Keyinnen, sausağı juandap ketkennen keyin, sol jüzikterñn keñeyttirip alıp, äli künge deyin kezek-kezegimen tağıp jür. «Osı qatın neke saqinasın nege taqpaydı?» dep oyladı Jälel. 

Qazir qaladağı ämbebap dükende bas bwğaltr bolıp isteytin Qadişa – öziniñ qızmetine jan tänimen berilgen maytalman qızmetker. Alatın jalaqısı da ayta qalarlıqtay. Sondıqtan bolar, ol küyeuiniñ jalaqısı azdau jattıqtıruşılıq jwmısına eşqaşan köñili tolğan emes. Qadişada jwmıstan keşigu, üyge erterek qaytıp ketu degen, äste, bolmaydı. 

Mine, bügin de sudı sarıldatıp apıl-ğwpıl juındı da, ıdıs-ayaqtı saldırlata jürip, bir şınıayaq kofesin işti me, işpedi me, esikti tars jauıp, jwmısına jönelip ketti.

Jälel töseginen twrıp, esikti kilttep qoydı da, smartfonın qolına alıp, Ayşağa hat jazuğa kiristi. «Ayşa» dep jazğannan keyin, säl oylanıp otırdı da: «Men seni tüsimde kördim» degen sözderdi qostı. Tağı ne jazu kerek? Körgen tüsinde jağajayda jürgenderin, qatar jüzip alısqa wzap ketkenderin, sodan soñ... Ayşanıñ suğa batıp bara jatqanın... jazu kerek pe? «Joq!» dedi Jälel.

Sodan soñ: «Bügin kezdeseyik. Sağat birde. Özimizdiñ orında» degen sözderdi jazıp, Ayşağa qaray attandırıp jiberdi.

Qazir osı qaladağı cirkte atpen aynalısatın jokey bolıp jwmıs istep jürgen Ayşa degen qızdı bala kezinen tanitın. Bwlardıñ tanısuına sebep bolğan – at jarısı.

Audan boyınşa jılına eki ret bolatın ülken toylardağı at jarısında erkekşora bolıp ösken Ayşa da, Jälel de bir-bir jüyirikke minip, şabandoz retinde bäygege qatısatın. Ekeuiniñ de äkesi bükil elge belgili atbegiler edi...

Jälel köz aldına biraz jıldardan keyin Ayşamen qayta jüzdesken sätin tura bügingidey köz aldına elestep ötti. 

Iä, Jälel ol kezde sportfaktıñ üşinşi kursında oquşı edi-au! Bokspen aynalısıp jüretin. Bir küni sportzalğa barsa, bir top qız akrobatikamen aynalısıp jatır eken. Ilği bir talşıbıqtay bwratılğan jas boyjetkender. Birinen biri ötedi. Bwl osı qızdardıñ müsinine közimdi suğarıp alayın degendey, eleusiz bwrışta wzaq uaqıt twrıp qalğan.

Ärqaysısına sın közben qarap, işindegi eñ täuiri qaysısı eken dep, baqılap twrsa, jarağan arğımaqtay, swñğaq boyında bir min joq bireuiniñ jüzi bwğan tanıs siyaqtı, tipti, öni ıstıq tartıp baradı. Äsirese, aqsarı jüzi men meyirim tögip twratın kökşildeu közderi, jelkesine şart tüyip tastağan qoñırqay qayrattı şaşına deyin tım tanıs. 

Jälel qızdarğa tım jaqınday berip edi, deneşınıqtıru päniniñ mwğalimi me, bir orıs äyeli «Çto tı tut delaeş'?! Uhodi nemedlenno!» – dep wrsa bastadı. Osı kezde bwğan qaray qalğan qızdardıñ arasınan: «Jälel!» dep qattı dauıstap, älgi arğımaq qız bwğan qaray twra jügirgeni. Sonda ğana bwl Ayşanı anıq tanıdı. Quanıştan jürekteri jarıla jazdağan ekeui köpten beri körispegen ağalı-qarındastılarday sağınsa qauıştau, sonda!..

Bwlar sol künnen bastap, jii-jii jolığısıp jürdi de, köp wzamay jürekteri jwptasıp, şın süyisken ğaşıqtarday, birin biri körmese twra almaytın halge jetti. 

Aqırı Ayşamen jürgen esten ketpes eki jıl da artta qalıp, Jälel oquın bitirdi de, auılına barıp, sondağı orta mektepte deneşınıqtıru päniniñ mwğalimi bolıp qızmet istep jürdi.

Bir jıldan soñ, qalağa qaytıp kelip, bokspen qayta aynalısıp, bir qatar jeñisterge jetip, atağı şığa bastağanda, qarjı tehnikumınıñ soñğı kursında oqıp jürgen Qadişamen jolığıstı.

Ayşa turalı osındağı bir dosınan swrap edi, ol betin tırjitıp: «Sol qızdı qaytesiñ?! Ol qazir cirkte, kündiz jılqılarmen, tünde jigittermen oynap jür» dedi. Osı bir sözdi estigennen keyin-aq köpten beri habarlaspay ketken Ayşanı sağınbaq tügili, esine de alğısı kelmeytin bolğan. 

«Osı Qadişanıñ ädemi jüzi men erke minezine şırmalıp qalmağanımda, Ayşa meniñ jarım bolar edi ğoy. Eki-aq jıl birge jürdik. Odan keyin... ketistik. Köp jıldan soñ qayta qauıştıq. Endi ne boladı? Qadişa da bärin bilip alıptı. Bir soyqannıñ bolatını anıq-au!» – dep oyladı Jälel, şar aynadan mwñaya qarap twrğan öziniñ aşan jüzine, swrğwlt közderine, qasqa mañdayına esirkey, müsirkey qarap twrıp. 

* * *

Meymanhanadağı «lyuks» dep atalatın janğa jağımdı jwp-jwmsaq zattardıñ erekşe türlerimen jabdıqtalğan bölmeniñ qaq ortasındağı patşa tağınday arbiğan kresloda appaq halat-şapanğa qımtana oranıp alğan, eni men köldeneñi birdey, elulerge kelip qalğan bir adam otır. Onıñ jaltır bası men ülken közildirigi terezeden tögilip twrğan kün säulesimen şağılısıp, özine bir elden erekşe reñk bergendey. Ayqastırıp tastağan ayaqtarınıñ üstiñgi jaqtağısı – jün-jün juan baltırlı ayağı tınım tappastan selteñ-selteñ etedi.

– Qadişa Malikovna, osı qonaqüyge apta sayın, ay sayın bolsa da kelip ketip jürgenimizge neşe jıl boldı, özi? – dedi ol bir kezde qarsı bettegi divanda otırğan tostaqan közdi, tolıqşılau kelgen körikti kelinşekke emine qarap. 

– Siz ne... Bazarbek Sarsenoviç, wmıtıp qaldıñız ba? Siz CUM-ğa direktor bolıp kelgennen beri ğoy.

– Ä, bes jılday bolıptı-au. 

– Osı jürisimizdi eşkimniñ sezbey jürgenine kün sayın qwdayğa şükirşilik etemin. Äyteuir, tüske deyin kelip, tüsten keyin ketip qalıp jürmiz ğoy. – dedi kerbez kelinşek, üstindegi kök halatınıñ etegin serpiñkirep tastap – Bireu bilip qoysa, masqaramız şığadı ğoy.

– Qwday saqtasın! Siz bilesiz be, Qadişa Malikovna, biz – ömirimizdi öte mändi ötkizip jürgen adamdarmız. «Ömir – örnegimen ömir, köñil – körnegimen köñil» depti ğoy bir danışpan. 

– Bazarbek Sarsenoviç öz sözine özi riza bolğanday, iegi men keudesiniñ arasın twtastay alıp jatqan jemsau bwğağın bülkildetip, ırq-ırq etip, külgen boldı.

– Neşe jıl boldı dep men ädeyi swrap otırmın. Wmıtpağan ekensiz. Siz sol jılı otızğa kelgensiz. Andağı swq sausağıñızdağı gauhar jüzikti men sizge sonda sıylap edim-au.

Endi, mine, ekeumizdiñ jürektes, tilektes bolğanımızğa da bes jıl tolıptı. Sonıñ qwrmetine mına tostı kötermey twrıp, öziñizge arnap äkelgen sıylığımdı wsınsam deymin. 

Bazarbek Sarsenoviç ornınan auır köterilip, janında twrğan juan portfelin aştı. Odan bir qoraptı alıp şığıp, işinen köz qarıqtıratın äşekeyli altın alqanı äspettey suırıp, mañ-mañ basıp kelip, Qadişanıñ moynına taqtı. Sodan soñ, kelinşektiñ qoltığınan demep, ornınan twrğızdı da, bauırına tartıp, qıp-qızıl erninen wzaq süyip, «janım!» degen bir ün şığarğanda, ekeuiniñ de halattarınıñ aldı aşılıp, jalañaş qarındarı bir-birine tüyise berdi...

Birazdan keyin jatın bölmeden älgi orındarına qaytıp kelip, bir-birine degen ıntızarlıqqa tolı tilekterin aytıp, viski işip otırğandarında, äñgime jelisi özinen-özi otbasılıq jağdaylarğa auısıp ketkenin ekeui de añdamay qaldı.

– Men bügin küyeuimmen wrsısıp şıqtım, – dedi Qadişa Malikovna – ol meniñ közime şöp salıp jür. Ayırılısıp ketsem qaytedi?

– Jo-oq, atama! – dep şır ete tüsti Bazarbek Sarsenoviç, – Ol sizdiñ ülken qateligiñiz boladı. Siz meniñ aqılımdı alsañız, bılay isteñiz. Qazir jwmısqa barğannan keyin, men sizge bir keremet sağat beremin. Sonı küyeuiñizge sıylañız. Oğan bılay deñiz: «Tañerteñ sağan aytqandarımnıñ bäri beker eken. Keşir. Men bügin aqılğa kelip, oylandım da, sağan – sağat, özime alqa satıp aldım» de. Ol: «Ne üşin deydi ğoy» sonda bılay de: Endigi qalğan ömirimizdi balalarımızben birge baqıttı ömir süru üşin, bir-birmizdiñ jan düniemizdi tereñ tüsinip, sıylasıp ötu üşin! Mına zattar sol ömirimizdiñ kuäsi bolsın!».

Mine! Boldı! Osılay isteseñ, küyeuiñ köñildesine barğanın da qoyadı. Sağan da eşqanday küdik keltirmeydi. 

Qadişa Malikovna ornınan atıp twrıp, Bazarbek Sarsenoviçtiñ arqasınan qwşaqtap, jaltır töbesinen şöpildetip süyip-süyip aldı. «Janım! Aqıldım!» degen jalındı sözderi erkektiñ twla boyın balqıtıp jibergendey boldı.

* * *

Qadişa kündegi uaqıtında jwmısınan kelgende, atası men enesin, küyeuiniñ eki tizesine ekeui birdey minip alıp otırğan Marat pen Qanat degen wldarın körip, esiktiñ közinen beri attamay qalt twrıp qaldı.

– Mama! Mamam keldi! – dep, bwğan qaray eki wlı qosıla jamırasıp twra jügirdi. 

Wldarınıñ betinen süyip, bauırına basqanda, közinen eki-üş tamşı jastıñ ıtqıp ketkenin özi de sezbey qaldı.

Ata-enesimen amandıq-saulıq swrasıp bolğannan keyin, jatın bölmege bettegen kelinşek, tätti jımiıp, küyeuin işke qaray ımdap şaqırıp aldı.

Jälel özimen ilese bölmege kirgende, şat-şadıman kelinşek mwnıñ moynına asıla ketti de, küyeuiniñ betin ıstıq demimen örtep jibererdey bop, közinen, betinen süygiştey bastadı. 

– Meniñ tañerteñgi qılığımdı keşir, janım! Keşir! Meniñ keremet syurprizim bar, – dedi alqına demalıp. 

Mwnday tosın qwbılıstan esi şığıp ketken Jälel: 

– Ol qanday syurpriz? – dep añtarıla qarap edi, Qadişa tez qimıldap, sömkesinen eki qoraptı suırıp alıp, tösektiñ üstine tastay saldı.

– Biz endi mäñgi baqi tatu-tätti, baqıttı ömir süretin bolamız. «Ömir – örnegimen ömir, köñil – körnegimen köñil» degen söz bar ğoy. Mine, mına sağat – sağan. Mine, mına altın alqa – mağan! Ädeyi satıp aldım. Bwl zattar bizdiñ baqıttı ömirimizdiñ, adal antımızdıñ qasietti kuägeri bolsın! Qane, mına sağattı taqşı qolıña! Ğajap sağat. Men de alqamdı tağayın. Apam men atama, balalarğa körseteyik. 

Jälel sağattı qolına tağıp twrıp: «Jan jarımnıñ köñilin kirletip jürgen men de aqımaqpın ğoy! – dep oyladı. – Jarımmen, balalarımmen baqıttı ömir süruim üşin – teris jüristiñ bärin qoyuım kerek!». 

Ol altın alqasın moynına tağıp alıp, gül-gül jaynap twrğan kelinşegine süysine bir sät qarap twrdı da, onıñ jaña aşılğan qızğaldaqtay ernine jabısa ketti. 

– Biz baqıttı ömir süretin bolamız! – dedi ol äyeliniñ alaulap twrğan eki betine eki alaqanın tösep, – Däl qazir sağan qız keziñdegidey ğaşıq bolıp twrmın!

Äbubäkir Qayran

Abai.kz

7 pikir