Jwma, 21 Aqpan 2020
Abay mwrası 1608 10 pikir 14 Qañtar, 2020 sağat 13:50

«Mahabbatsız dünie bos...»

(Abaydıñ «Keyde eser köñil qwrğırıñ» öleñine tüsinik)

Zaman kelbetine üñilsek, kisilik aqırın-aqırın adam jüreginen alıstap ketip baradı. Qazirgi qoğamnıñ közge wratın sipatı da osı siyaqtı. Bilik wlı Abay – qazaqtıñ kiesi, wlttıñ boytwmarı deuin deydi.  Biraq Abay auızğa qol emes. Körmeyin desem közim bar demekşi, Abay söziniñ nwrın, sırın köru emes, öñkey sırtı qamtılğan nauqandıq tirlikter (eskertkiş qoyu, audarma jasau, konferenciya ötkizu t.b.) basım. Halıqqa qajettisi – jan azığı men wrpaq tärbiesi desek, Abay bilim beru auılınan tım aulaqta qaldı. Zaman talabına say Abay jinağı da, oqulıq ta joq, düniege kemeñgerdiñ közimen qaraudı üyretsek degen ınta, peyil de joq.  Tolağay twlğanı tanıtu, nasihattau isi adam aytsa nanğısız tömenge qwldırağan twsta prezidentimiz Q.Toqaevtıñ «Abay jäne HHİ ğasırdağı Qazaqstan» attı maqalası müldem sönuge aynalğan şoqtı ürlegendey äser etti mağan. Äsirese: «İs-şaralar toy toylau üşin emes, oy-örisimizdi keñeytip, ruhani twrğıdan damuımız üşin ötkizilsin. ...Abaydı tanu – adamnıñ özin-özi tanuı. Osı kürdeli mäseleniñ şeşimin Abaydıñ «tolıq adam» formulasınan izdegen jön» degenderi köpşilik kütken izgilikti payımdar. Qaytip iske aspaq, onı keleşek körsete jatar. 

Sonımen, qıstıñ artı – jaz dep, tüsinikter ciklin jalğastırmaqpın. 

Tömende «Keyde eser köñil qwrğırıñ» dep bastalatın tört şumaq öleñge tüsinik. Onı Abay 1890 jılı jazğan. Jazılu tarihı jaylı derek joq. Öleñ özegi – mahabbat pen dostıq, yağni jürektiñ qalauı men tileui. 

Adam balasınıñ köñil-küyi aynımalı, qwbılma. Birde qamığulı, jabırqau köñildiñ kelesi sätterde eseri, kökke şarıqtauı bek mümkin (oğan qızbalı, asau jürek, onıñ keyde jöndi, keyde jönsiz alqınuı sebepker). 

Keyde eser köñil qwrğırıñ,
Mahabbat izdep talpınar.
İşem dep beynet susının,
Asau jürek alqınar, - deuimen Abay patşa köñildiñ sonday bir qaltarısın jırğa qosqan. Bwl aqın 45-jasqa kelgen, Tolağay qwsap, külli qazaqtıñ mwñın iığına alğan şaq. Qazaq ädebietiniñ klassigi atandırğan parasat biigine şıqqan mezet.  Sol parasat biigine ömirdiñ beynetin tarta otırıp, tağdırdıñ küyigi men tälkegin köre-köre satılağanı anıq. Mwnı ekinşi şumaqta:

Tartqan beynet, ötken jas,
Jürektiñ otın söndirmes.
Mahabbat – ömir körki, ras,
Ölgen soñ, ol da ündemes, - deuinen añğaruğa boladı. Tartqan beynet te, toqtausız uaqıt ta – «jürektiñ otın söndirmes». Nege? Öytkeni, «mahabbat – ömir körki» dep sır şertedi aqın. Söytip, adamnıñ jürek otın söndirmey, onıñ qızulı qıluşı qwdiret – mahabbat ekendigi mağlwm boldı.

Oğan dälel: «Jürekten qızu-qızba kete qalsa, Özge tännen eş qızıq is  tabılmas» deydi keyingi Abay («Jürek – teñiz, qızıqtıñ bäri – asıl tas» öleñinde). Jürekte ot (yaki qayrat) bolmasa, qızıqqa, jılulıq pen dostıqqa jarımay, qwr mülgumen ötpeksiñ. Mahabbat sezim otqa tamızdıq qana emes, tipti tiriliktiñ de belgisi: «Ölgen soñ, ol da ündemes». Tağı Abay: «Dünieniñ mağmwrlığı bir türli aqılğa nwr berip twratwğın närse» (38-söz) deydi. Mwndağı arabtıñ «mağmwr» sözi  älgidegi «mahabbat – ömir körki» degen tirkespen astasıp jatır. Abay bwl sözdi qızıq, ädemi, körikti degen mände qoldanğan. Tize bersek, Abayda jürek kul'ti qalıptasqanına mısal köp-aq. Jürek – jan mekeni dep kämil senbese, Abay Abay bola ma. 

Endi üşinşi şumaqqa öteyik: 

Mahabbatsız – dünie bos,
Qayuanğa onı qosıñdar.
Qızıqtan özge qalsañ bos,
Qatınıñ, balañ, dosıñ bar.

Qoğamda qızu pikirtalas tudırıp kele jatqan, osı äuelgi jol. Onı Abay jinaqtarı birde «Mahabbatsız – dünie bos» dep, endi birde «Mahabbatsız – dünie dos» dep basqan.  Qaysısı dwrıs? Äsili, bwl jeñil-jelpi mäsele emes. Oylau jüyemizdi özgertuge de qauqarlı, principtik tanım. Sondıqtan bayıppen toqtalmaqpız. 

Birden aytayıq, biz, dwrısı – «Mahabbatsız – dünie bos» deulimiz. Nege? Sebebi, Alla tağala on segiz mıñ ğalamdı (mına jarıq dünieni), onıñ işinde adamzattı mahabbatpen jaratqan. Adamnıñ es-aqılın bileytin  onan asqan qwdiret käne. Mahabbat sezim kimde köbirek bolsa, onı kimniñ jüregi tınbay izdese, «ol kisi – ğalım, sol – ğaqıl» (Abay). Kerisinşe aqılğa säule (ädilet, mahabbat dep wğıñız) qonbağan pende «qayuanşa jürip küneltpek». Mahabbat sezimi jwtañ adam öziniñ «jan» ekenin bilmeydi. Sol üşin oyşıl: «Qayuanğa onı qosıñdar» degen. Söytip,  Abay mahabbatsız esil ömirdiñ bos, qayran uaqıttıñ zaya öterin jetkizip otır.

Biraq «Mahabbatsız – dünie dos» wğımın tastay ğıp wstanatın ekinşi taraptıñ payımınşa, Abay öleñinde «Dünieden suın!» dep uağızdağan, «Jürekti tazart, Qwdaydı tanı!» dep ösiettegen. Öytkeni, kimge «dünie dos» – sonıñ  kökirek közi jabıq deydi. Ol – Qwday säulesi tüspegen malqwmar, dünieqoñız, sarañ paqır. «Dünie dos» tirkesi osı mağınada desedi.  

Mine, eki tarapta közqaras eki türli. Qaytsek tüytkildi tüyin tarqatılar eken? Abay «dünie» dep mal-däuletti aytqan ba, joq, älde külli jarıq älem degeni me? Aldımen osı mäseleni qauzayıq.

«Ğılımdı izdep, dünieni közdep, Eki jaqqa üñildim», «Dünie –ülken köl, zaman – soqqan jel» nemese «Jüregim meniñ – qırıq jamau, Qiyanatşıl dünieden» degenin eske salayıq. Abay «dünie» sözin külli tirşilik degen keñ mağınada qoldanğan ğoy. Mine sol tirşilikke dos, ıntıq bolu da – mahabbat körinisi. Onsız ata-ana men balañdı, otanıñ men wltıñdı qaytip süymeksiñ.  

Sondıqtan öleñdegi «dünie» sözi mal-däulet, baylıq qana emes, külli tirşilikke qatıstı degen baylamğa kelemiz. «Mahabbatsız – dünie dos» tirkesi men «Sana twrmıstı bilemek» tezisi säykes. Biraq bwl mahabbat häm dostıq, swlulıq pen ömirge ğaşıqtıq wğımdarı üşin tar şeñber. 

Osı aytılğan payımğa dälelder alıp, tereñine üñileyik.

Köpke ayan, fäni dünie qızığınan qaş, tirşilikke suıq közben qara degen – mwsılmandıq sopılıq ilim qağidası, onı «tärki dünie» nemese «tariqatqa kiru» deydi. Oğan ündeu 1880-jıldardıñ soñındağı Abayğa tän be, wstanımına üylese me? Sirä da, joq. Bwl ağartuşılıq maydanında   mıñmen jalğız alısıp, qazağına dünieniñ ğılımın bil, mal tap, köptiñ qamın oylanı nasihattap, zamandı tüzetuge qwlşınğan kezeñi. 

Tariqat külli milletke (mwsılman qauımı) jol deuden keyingi Abay da aulaq. «Tasdiq» traktatınan (38-söz) eki mısal alayıq. Birinşisi: «Külli adam tärki dünie bolıp «hu» dep tariqatqa kirse, dünie oyran bolsa kerek. Bwlay bolğanda maldı kim bağadı, dwşpandı kim toqtatadı, kiimdi kim toqidı, astıqtı kim egedi, düniedegi Allanıñ pendeleri üşin jaratqan qazınaların kim izdeydi? ...Ekinşi – bwl joldağılar qor bolıp, düniede joq bolıp ketu de qaupi bar», – dey kele, mağınalı ğwmır sürudiñ, yağni jarıq düniege dos boludıñ mänisin bılayşa wqtıradı: «Ğwmır – özi haqiqat. Qay jerde ğwmır joq bolsa, onda kämälat joq». Ekinşisi, ğalımdar jaylı mınaday jaqsı pikir qosadı: «...Elektrdi tauıp aspannan jaydı bwrıp alıp, dünieniñ bir şetinen qazir jauap alıp twrıp, ot pen suğa qaylasın tauıp, mıñ adam qıla almastay qızmetter istetip qoyıp twrğandığı... – barşası payda beruşi bolğan soñ, bizdiñ olarğa mindetkerligimizge dağua (şart) joq».  Ayta öteri, Qwran Kärimde: «Allanıñ bergenin aqirettiñ qamına jwmsa, biraq fäni düniedegi nesibeñdi de wmıtpa» (Qasas süresi, 77-ayat) degen ayattar barşılıq.   

Keltirilgen eki üzindiden dana Abay qanday adamdı añsağanı añdalmaq.  Ol jüregine iman wyalağan äri köñilin tirşilikke bölgen – «düniege dos» kisi. Bügingi tilmen aytsaq, ol, bir jağınan, imandı, ekinşi jağınan,  ğılım men progressti ilgeriletip, zamandı jaqsı qıluşı tehnokrat jan.  

Sonımen, Abayşa kemeldiktiñ kepili  – dünieniñ eki jağına da ıntıq boluğa sayadı. Kimde kim eki aluannıñ üylesimin tanıp-bilse, sol tolıq adam. «Dünieniñ köringen häm körinbegen sırın tügeldep, eñ bolmasa denelep bilmese, adamdıqtıñ ornı bolmaydı. Onı bilmegen soñ, ol jan adam janı bolmay, qayuan janı boladı» (7-söz) demegi sol. «Köringen sırı» dep Abay barşa jaratılıstanu bilimin (külli dünieaui pänderdi), al «körinbegen sırı» dep Qwday, jan, aqiret, haqiqat turalı ilimdi aytqan. Bilimniñ egesi –  ğalımdar, ilim egesi – hakimder. Joğarıdağı ayattıñ ekinşi böligi: «Alla sağan jaqsılıq etkendey, sen de jaqsılıq iste, sonday-aq, jer jüzinde bülinşilik izdenbe! Alla bwzaqılardı süymeydi» dep jalğasqan. Osınday ayat-hadistermen ündesken tereñ oy, bılayşa aytqanda, osı zamanğı şetin (radikaldı) közqarasqa jäne fanatizmge qarsı «antivirus» – Abay iliminde meylinşe mol.

İlkide atalğan maqalasında prezident Q.Toqaev: «Biz Abaydıñ «tolıq adam» twjırımın qayta zerdeleuimiz kerek. Bwl bağıtta ğalımdarımız tıñ zertteulerdi qolğa alu qajet» dep tapsırma jüktegen eken.

Sol üşin säl şeginis jasap, «Bolmıs birligi» («Uahdat-ul ujut») degen mwsılman falsafasınıñ irgeli teoriyasın keltire keteyik. Ol boyınşa Alla bir, Ol jaratqan Bolmıs ta bir. Ekige böle-jara qarastıru bolmıstı bizdiñ ölşeuli aqılımız tüsinu üşin qajet. Adam sol bolmıstıñ kişkene ğana modeli. Sebebi, jan jäne tän birliginen twradı. Jan, ruh älemi bolmıstıñ – körinbeytin jağı, mına jarıq dünie (fäni) – körinetin jağı. Aldıñğığa ahiret, mahşar, baqi dep at qoyğan.  

Şübäsiz, islam – mahabbat dini. Ol dünieniñ bir jağın teriste, tek ekinşi jağına ğaşıq bol demeydi.  Dünie twtas bolsa, birin birine qarsı qoyu, alalau aqılğa siya ma? Abaydıñ tariqat jolına siltemegeni osınday tereñgi sebepten degen oydamın. «Egerde bwl jol jarım-jartılarına ğana aytılğan bolsa, jarım-jartı rast düniede bola ma? Rast bolsa, hämmağa birdey rast bolsın, alalağan rast bola ma?» dep mälimdeui osığan ayday ayğaq. Prezident sözinde kötergen özin-özi jetildiru men sanalı adam kapitalı – «tolıq adam» twjırımına qatıstı aytar söz äzirge osı.          

Taqırıbımızğa qaytıp oralayıq. «Mahabbatsız – dünie dos» deytin ekinşi tarap ädette Abaydıñ «Ölse öler tabiğat, adam ölmes» (1895) öleñine silteydi. Biraq mwndağı mäsele basqa. Oyşıl aqın:

Köp adam düniege boy aldırğan,
Boy aldırıp, ayağın köp şaldırğan, -dey kele, tuındı soñın:

Düniege dos aqiretke birdey bolmas,
Ekeui tap birdey bop ornığa almas.
Düniege ıntıq, mahşarğa amalsızdıñ
Imanın tügel deuge auzım barmas, -dep qorıtadı. Bwl jerde «dünie» wğımın Abay baylıq, mänsap degen tar mağınada qoldanğan. Zeyin qoya oqısaq, öleñ özegi – aldıñğı siyaqtı mahabbat emes, şın iman mäselesi. Köptiñ düniege boy aldıratını nesi? Öytkeni, Qwday bar, Ol aqirette swrau aladı degenge senimi bwldır.  Qu tirşilikke qwlay berilip, qiyanatqa salınıp, aqır ayağı ğapıl qalmaq. Mine Abay jamağattı osınday körsoqır «jarım adam» boludan saqtandırğan. Osını bir jıl keyingi «Malğa dostıñ mwñı joq maldan basqa» öleñinde tağı eskertip, sarañdıqqa boy aldırğan, malğa dos pendelerge:

Üş-aq närse – adamnıñ qasieti:
Istıq qayrat, nwrlı aqıl, jılı jürek, - deuimen «tolıq adam» beynesin qarsı qoyadı. Malğa dostıñ Qwdaymen isi joq. Mwnı kündelikti ömir şındığınan ärkim özi köredi.   

Söytip, hakim Abay wsınğanı tariqat jolı emes, ORTA JOL – tabiği üylesimdilik (garmoniya) zañı. Bwl eki dünieniñ de qamın jep, olardı teñ qabıldau, teñ wstau degen söz. Eger «dünie bos» sözin «dünie dos» dep özgertip, halıqqa Abay ösieti tärki dünie dep jetkizsek, bir jaqtılıqqa wrınuımız bek mümkin. Bir söz, bir ärip mağınası qanday tereñ deseñizşi!           

Joğarıda ayttıq, öleñ qay jılı jazılğanın eskeru mañızdı dep. Şığarmaşılığına süyensek, 1895-96 jıldar Abay fäni dünieden alıstay, baqi düniege jaqınday tüsken. Oyşıl teologiya biigine şıqqanına «Lay suğa may bitpes qoy ötkenge» jäne «Ölse öler tabiğat, adam ölmes» öleñderi kuä. «Keyde eser köñil qwrğırıñ» bes jıl bwrın, ağartuşılıq satıda jazılğan  öleñ. Bwl da «mahabbatsız – dünie dos» tezisin teriske şığaratın däyektiñ biri.  

Endi öleñniñ soñğı şumağına keleyik.

Jüregi jwmsaq bilgen qwl,
Şın dos tappay tınşımas.
Payda, maqtan bäri – twl,
Dossız auız twşımas.

Bwl şumaqtı wğınu kilti – alğaşqı jolda. «Jüregi jwmsaq» degeni –adamnıñ meyirimdi, qayırımdı minezi. Pendeniñ jüregi qaytse jwmsarmaq? Tek qana Qwday bar, aqiret şın degen imanmenen, äytpese joq. Äsirese, dos köbeytpekke wmtılu jürek tilegi, adamnıñ qarızdı isi. Al payda, maqtannan jürek tek qatayadı. Äl-Farabi babamız: «Baqıtqa jetu jolında biri-birine kömektesetin halıq – qayırımdı halıq» dese, Abay: «Biriñdi, qazaq, biriñ dos, Körmeseñ, istiñ bäri – bos» dep ün qosqan. Sebebi, dostıq joq jerde, jan tınıştığı da joq. Baqıt bayandı boluınıñ irgetası – mahabbat pen dostıq. Soñğı şumaq aldıñğımen osılay astasadı. 

Twjıra kelgende, «Keyde eser köñil qwrğırıñ»  – hakim Abay wltın jañğıruğa şaqırğan öleñniñ biri. «Mahabbat, dostıq – ömir körki» dep jırlağan tuındı ömirdiñ mänin dwrıs tüsinuge septesedi. Wlı wstaz halqınıñ bilimdi ğana emes, ilimdi boluın köksegeni sözsiz. Är öleñi osınıñ kuäsi. Bwdan bölek, öleñnen «tolıq adam» koncepciyasına äkeletin izdenisi bastalğanın da añğaruğa boladı.

Asan Omarov

Abai.kz

10 pikir