Särsenbi, 19 Aqpan 2020
Birtuar 1362 3 pikir 16 Qañtar, 2020 sağat 13:43

Äl Farabidiñ ömiri jäne ğılım jolı

Äl Farabi esimi orta ğasırlardağı arab filosofiyasınıñ qalıptasuımen jäne damuımen baylanıstı. Qazaq dalasınıñ wlı Aristotel'diñ izbasarı, öz zamannıñ darındı oyşılı jäne ğwlama ğalım.

Äl Farabi Otırar (arabşa – Farab) qalasında düniege keldi. Bwl jerde Wlı Jibek jolınıñ eki bağıtı qalıptastı, olar Europağa jol aldı.

Bwl jerde şamamen H ğasırdıñ 70-şi jıldarında (basqa derekközderde – 875 jılı) Äl Farabi düniege kelgen. Tarihşılar bolaşaq ğalımnıñ köne türik otbasında düniege keldi degen twjırımğa keldi. Balanıñ asıl tekti ekendigi (onıñ äkesi äskeri adam bolğan) dausız.

Äl Farabidiñ tolıq atı - Äbu Nasır Mwhammed ibn Mwhammed ibn Tarhan ibn Uzlag äl Farabi äl-Türki aqsüyekterdi kuälandıradı. «Tarhan» atauı adamnıñ türki aqsüyekterine jatatının bildiredi.

Tarihşılardıñ pikirinşe, jiırma jılğa deyin Äbu Nasır äl Farabi Otırarda ömir sürgen. Mwnda ol älemdi tanıp biluge ​​sayahat jasadı. Ülken sauda qalasına tek saudagerler ğana emes, sonımen birge sayahatşılar, ğalımdar, aqındar men din uağızdauşılar da keldi. Sol kezdegi eñ ülken qwndılıqtardıñ biri - kitaptar. Sondıqtan keruender özderimen birge köne qoljazbaların alıp keldi. Olardıñ keybireuleri Otırarda qaldı.

Biluge ​​qwştar jäne äl-Farabi mümkindiginşe köp biluge ​​tırıstı. Onı bäri qızıqtırdı: astronomiya men medicina turalı traktattar, wlı filosoftardıñ teoriyaları, psihologiya men pedagogika negizderi, logika, qwqıq jäne muzıka. Sondıqtan eñ köne kitaptar jinağınıñ qwrıluı, Otırar kitaphanasınıñ payda boluı onıñ esimimen baylanıstı boluı ğajap emes.

Äl Farabi köp sayahattadı. Şaşta (Taşkent) jäne Samarqandta, keyinirek Bwharada onı bilimge degen qwştarlıq damıdı. Bwl qalalarda jas jigit oqıp, jwmıs istedi. Äl Farabi Aristotel'diñ - ejelgi grek oyşılınıñ oyları qızıqtırdı jäne olardıñ äserinen ol öz ömir jolın özgertti.

40 jasında (910–912) äl Farabi Bağdadqa, ortağasırlıq arab äleminiñ ğılımı men öneriniñ ortalığına baradı. Mwnda aqındar, filosoftar men şeşender jinaldı. Bir tañqalarlığı, ğalım türki tobınıñ köptegen tilderin jaqsı bilgen, biraq arab tilin bilmegen. Bağdadta ol orta ğasırlardağı danalar söyleytin eki tildi - ejelgi grek jäne arab tilderin igeredi. Jalpı alğanda, filosof 70 tilin bilgen. Ejelgi grek ğalımdarı Aristotel', Evklid, Platon, Galen şığarmaları arqılı äl Farabi logika zañdılıqtarı, bilim teoriyasınıñ negizderi turalı bilim aldı.

Ğalım öziniñ ömiriniñ soñğı jıldarında Mısırğa sapar şegip, 940 jıldardıñ soñında Damaskige oraladı, ol qaytıs bolğanğa deyin bwl qaladan ketpedi. Seksen jasta äl Farabi qaytıs boladı. Äl Farabidiñ eñbekteri (100-den astam ğılımi eñbekter - traktattar) ortağasırlıq filosofiya men Renessans filosofiyasınıñ negizin qwradı. Ol arab äleminiñ ğılımın europalandıruğa, ğılımi bilimdi jüyeleu eñbek siñirdi.

Ğalımnıñ bilim teoriyasınıñ damuına qosqan orasan zor ülesin onıñ HH ğasırdağı otandastarı bağaladı: ekinşi mıñjıldıqtıñ soñında Qazaq wlttıq universitetine onıñ esimi berildi. 

Kerimsal Jwbatqanov

Abai.kz

3 pikir