Beysenbi, 2 Säuir 2020
Öner 1610 2 pikir 19 Aqpan, 2020 sağat 12:10

«Jüzge tatitın bes adam bolsa, sağattap otırıp än aytıp berer em...»

Juırda Almatıdağı Jambıl atındağı Memlekettik filarmoniyasında dästürli änşi, Qazaqstannıñ eñbek siñirgen qayratkeri Nwrjan Janpeyisov öziniñ «Ändi süyseñ, menşe süy» attı jeke şığarmaşılıq keşin ötkizgeli jatqanın estidik.

Şirek ğasırdan asatın uaqıtta qazaq änin nasihattauğa eñbegin siñirgen, T.Jürgenov atındağı Qazaq Wlttıq öner akademiyasınıñ Dästürli muzıkalıq öner kafedrasınıñ wstazı Nwrjan Qabimoldawlın az-kem äñgimege tartıp, aldağı keştiñ jayın, bügingi qazaq äniniñ jayın swrağan edik...

- Nwrjan ağa, naurız ayınıñ ortasında Almatıda şığarmaşılıq keş bergeli jatır ekensiz. Äñgimeni äueli sodan bastağan jön bolar...

- Jalpı, sahnada jürgenime 25 jıldan asıptı. 1992 jıldan bastasaq, 28 jıl eken... Öner adamı, şığarmaşılıqtıñ adamı ünemi izdeniste boluı kerek. Arasın wzartpay, älsin-älsin esep berip twru kerek. Ünemi repertuarın jañartıp otıruı kerek.

Alğaşqı koncertimdi Bayan Ölgeyde berdim

- Osığan deyin neşe ret esep berdiñiz?

- Meniñ eñ alğaşqı jeke şığarmaşılıq keşim 2005 jılı Moñğoliyanıñ Bayan Ölgey qalasında ötken eken. Sol jılı Düniejüzi qazaqtarı qauımdastığınıñ arnayı delegaciyasımen Bayan Ölgeyge bardıq. Wşaqtan tüsken jerden ağayındar tani ketti. Ol kezde bizdegi telearnalarda wlttıq önerdi däripteytin habarlar köp edi. «Altıbaqan», «Auıldıñ altı auızı» t.b. Biz sol bağdarlamalardıñ bel ortasında jürdik. Ölgeydegi jwrt bizdi sol bağdarlamalar arqılı tanidı eken. «Sen älgi «Altıbaqanda» än aytatın bala emessiñ be», dep birden jılı qabıldadı.

Ölgeyde bir jetige juıq boldıq. Eldi tügel araladıq. «Nwrjan, bwl jaqqa kelgennen keyin, bir koncert bere alasıñ ba» dep qolqaladı. Men: «bere alasıñ ba emes, beremin, estitin qwlaq bolsa...» dedim. Sodan, bir-eki künniñ işinde jigitter barlığın wyımdastırıp, alğaşqı koncert sol jaqta berildi.

- Ol jaqtıñ qabıldauı da erekşe ğoy...

- Ras, ol jaqtıñ qabıldauı da erekşe. Qaymağı bwzılmağan el ğoy... Dombıra tartsañız eriksiz tıñdaydı, eriksiz tartıladı... Odan keyin 2009 jılı Qazaqkoncertte jwmıs istep jürgenimde, jeke şığarmaşılıq keş ötkizdim. Keyin, arağa biraz uaqıt saluğa tura keldi. Densaulığıma baylanıstı üzilis aldım.

Söytip, üşinşi koncertimdi 2017 jılı tağı da Almatıda berdim. 2017 jılı Almatıda Universiada ötti ğoy. Sonıñ ayasında Almatı qalası äkimdiginiñ mädeniet basqarması özderi qoldadı. «Koncertiñizdi ötkizsek» dep ötiniş ayttı. Men kelise kettim. Däl sol jılı «Alatau» dästürli öner teatrı jañadan aşılıp jatqan. Men eñ birinşi bolıp koncert berdim. Odan beri de mine, üş jıl ötipti...

- Jalpı, osı 28 jılda jeke üş koncert berdiñiz be?

- Arasında elge de barıp, esep berdim. Üzeñgiles dosım, birge jürgen äriptesim Erkin Şükiman ekeumiz birigip «Qos küreñ» attı keş ötkizdik. Ol Qazaqkoncertte ötti. Odan keyin, mına Almatıda dañğaraday zal bolmasa da, özinşe erekşe «Iqılas» atındağı zalda, «Ğalımdar üyiniñ» zalında koncertter berdik.

2016 jılı Däneş ağamızdıñ 90 jıldığı keñ kölemde atalıp ötildi. Sonda lekciya koncertter, aşıq sabaqtar, döñgelek üstelder wyımdastırudı josparlağan em. Söytip, «Iqılas» atındağı muzeyde «Äset pen Däneş» degen atpen lekciya koncert berdim...

Bir koncertte orındağan ändi ekinşi koncertte qaytalamauğa tırısamın

Alla qalasa naurızdıñ 11-inde ötetin koncertti Otırar sazı orkestri özderiniñ josparına engizip, alğaşqı wsınıstı özderi aytqan edi. Qazir dayındıqtı bastap kettik.

- Repertuarıñız qanday? Qanşa än orındaladı? Qanday änder? Öziñizdiñ orındauıñızda el qwlağına siñgen bwrınğı änder me? Jaña änder me?..  

- Jalpı, mümkindiginşe bir koncertte orındağan ändi ekinşi koncertte qaytalamauğa tırısamın. Men ğana emes, basqaları da solay jasaytını belgili ğoy. Aldındağı koncertterdiñ repertuarları, programmaları bar. Solarmen salıstırıp otırıp, arnayı bağdarlama jasadıq. Naurızda ötetin koncertte bas-ayağı 14 än orındaymın. Sonıñ işinde, orkestrdiñ süyemeldeuimen 4 än orındaladı. Bwl da koncerttiñ bir erekşeligi bolmaq...

«Otırar sazı» orkestri, Tilendiev atındağı memlekettik akademiyalıq fol'klorlı-etnografiyalıq orkestri deydi... Öte bedeldi, ülken wjım. Kezinde Nwrağamız qwrğan... Ol tört änniñ özi eşkim äli ayta qoymağan jaña änder. Jaña änder dep aytatın sebebi de bar. Men Taldıqorğanda filarmoniyada bir jarım jıl jwmıs istedim.  Jamağat Temirğaliev degen talanttı, dirijer ağamız bar. Qazir zeynette. Sol kisi orkestr qwrğan. Mağan: «Nwrjan, sen orkestrmen än aytsañşı», dep 4-5 än ıñğaylap bergen. Jamağat Temirğaliev orkestrgetüsirgen sol änder orındaladı. Şını kerek, bwl änder Taldıqorğanda biraz uaqıt orındalıp jürdi. Keyin wmıtılıp qaldı. Ol änderdi de kez-kelgen adam orındap kete alğan joq.

Wlbike men Küderiniñ aytısın orındaymız

«Qalqanıñ äni», Kenen atamızdıñ «Basta öleñi», Äsettiñ termesi, Däneş ağamız jetkizgen änder bar. Solardı orkestrge layıqtap orındamaqşımın.

Tarihta Wlbike men Küderiniñ aytısı degen bolğan eken. Sol aytıstı kezinde Mırzatay Joldasbekov ağamız spektakl' qılıp jazıptı. Ol spektakl'diñ muzıkasın Altınbek Qorazbaev jazğan eken. Halıqaralıq bayqaulardıñ laureatı, nağız qazaqi äueni bar, mäneri bar Bibigül Qilımhan degen qarındasım ekeuimiz sol aytıstı qaytadan orkestrge layıqtap orındaymız.

Onıñ sırtında, özim jeke repertuarım bar. Däkeñnen alğan, üyrengen änderim bar... Jalpı, jeke özim 10 än orındaymın. Onıñ işinde wstazım Däneş ağamızdıñ aytılmay jatqan änderi öte köp. Sol änderdi orındaymın. Däkeñ jetkizgen halıq änderi bar. Öte sirek orındaladı. Solardı orındaymın. Reperturıma qosqan änderimniñ biri Nwrğisa Tilendievtiñ «Dariğa dombıramdı berşi mağan» degen äni bar.

Kartinki po zaprosu "däneş raqışev"

Däneş ağamızdıñ änin aytatın jastar da köbeydi

- «Tanığıñ kelse Däneşti, jantayıp jatıp än esti» deytin söz bar... Şınında, sol söz büginde «Tanığıñ kelse Däneşti, Nwrjannan barıp än esti» deytindey-aq... Däneş Raqışevtı izdegende, jwrt artındağı sizdi izdeydi... Jalpı bolaşaqta Däneş atamızdıñ keşin ötkizu josparıñızda bar ma?

- Şirkin-ay! Onıñ bäri josparda bar ğoy. Bıltır Däneş ağamızğa osı Almatıda ülken köşe berildi. Ötkende sol köşemen jürip öttim. Är üyge jeke-jeke taqtayşaların qoyıptı. Ädemilep ayşıqtap twrıp jazıptı. Endi, bolaşaqta sol Däkeñe, aqıldasıp belgi taqta qoysaq.

Osında rejisser, derekti fil'm tüsirip jürgen talanttı jastar bar. Solar mağan habarlasıp, Däneş turalı derekti fil'm tüsiruge wsınıs aytıp, qazir bastap ta ketti. Sosın, Däneş ağamızdıñ bükil änderiniñ notalıq jinağın qazirgi sabaqqa, ädistemelik qwral retinde äzirlesek...

Qazir Däneş ağamızdıñ änin aytatın jastar da köbeydi. Kelip üyrenip jatqandar da, arnayı şäkirti atanıp, oqıp jatqandar da bar. Aldağı uaqıtta Däneştiñ änin aytatın änşilerdiñ, sonıñ işinde jastardıñ basın qosıp, ülken bir keş ötkizu josparda twr. Qazirdiñ özinde sol jwmıstardıñ bası bastalıp ketti.

Äkem bizdi Abaymen tärbieledi

- Keştiñ atı - «Ändi süyseñ, menşe süy». Biıl Abay toyı el köleminde atalıp ötilmek. Äupismilläsi bastalıp ta ketti...

- Koncertimniñ atın «Ändi süyseñ, menşe süy» dep qoydım. Ol wsınıs Bekswltan ağamnan boldı.

«Basqasın bilmeymin, biraq seniñ ändi qanşalıqtı jaqsı köretiniñdi bilemin ğoy. Biıl Abaydıñ 175 jıldığı. Sondıqtan Abaymen de baylanıstırsañ... Repertuarıñda Abaydan da bolu kerek qoy» dedi.

Repertuarımda bar. Biraq, Abaydıñ töl, öz äni emes. Meniñ äkem Qabimolda degen kisi Abaydı jatqa bilgen kisi. Bizdi kişkentayımızdan Abaymen tärbieledi. Wrıssa da, aqıl aytsa da Abaydı alğa tartatın. Abaydıñ bükil öleñderin jatqa aytatın. Öz janınan şığarğan eki äni bar. Sol eki äuenge salıp alıp, Abaydıñ änderin ayta beretin. Söytip qwlağımızğa siñirdi.

Qwdayğa şükir, Abaydıñ on şaqtı änderi halıqtıñ işine keñinen taralıp, aytılıp jür ğoy. Al äkimniñ änin, Abaydıñ sözin oqudıñ reti de, orayı da kelip twrğan soñ, osı jolı repertuarğa qostım. Bwl jañaşa boladı dep oylaymın. Öz äkemniñ äni. Onı men orındamağanda, kim orındaydı... Sondıqtan, Abaydıñ öleñine jazılğan «Men bolamın demeñder» degen ändi orındamaqpın.

Kökelerge jalınıp jatıp jasağan keş bäribir ötimdi bolmaydı

- Keş ötkizgeli otırğan filarmoniyanıñ zalı kişileu emes pe? Bälkim, älgi «Ayta, ayta Altaydı, Jamal apa qartaydınıñ» sözi dersiz, biraq, nege osı bizde dästürli änniñ keşi Respublika sarayında, kemi Studentter sarayında ötpeydi?

- Ol deñgeyde keş jasau üşin äueli ülken qarajat, ülken demeu kerek. Şını kerek, oğan bizdiñ jağdayımız säykes kelmeydi, birinşiden. Ekinşiden, dästürli muzıkanıñ öziniñ zaldarı bölek boladı. Iä, anadan qarız alıp, mınadan qarız alıp, ağa-kökelerdi salıp nemese jalınıp-jalpayıp jatıp, tıraştanıp jasauğa bolatın şığar. Biraq, ol ötimdi bolmaydı. Är muzıkanıñ öziniñ tıñdauşısı boladı. Dästürli muzıkanıñ tıñdarmandarı özi bölek boladı. Kerek deseñiz, dästürli muzıkanıñ tıñdarmandarı öz işinde bölinedi. Al endi, mağan salsañız, mağan dañğaraday zal kerek emes. Bir tıñdauşınıñ özi jüzge tatitın bes adam bolsa, toqtamay 4-5 sağat än aytıp beruge boladı. Aytıp ta jürmiz. Al, biraq, zalğa bölek qoy endi...

Tıñdarmannıñ deñgeyi orındauşıdan joğarı boluı kerek

- Demek, dästürli änniñ auditoriyası elektoraldı deysiz ğoy? Mısalı, estradanı ekiniñ biri tıñdaydı...

- Dästürli änniñ talğamı bölek. Bizdiñ änimiz de, küyimiz de talğamdı qajet etedi. Tıñdauşını talğaydı. Tıñdarmannıñ deñgeyi öte joğarı bolu kerek. Tipti, orındauşıdan da...

Mısalı, biz Qwdayğa şükir, osı önerdiñ arqasında biraz şet elderdi araladıq qoy. Festival'derge arnayı şaqırttı. Oñtüstik Koreyadağı däsütrli muzıkağa baylanıstı ülken festival'ge bardım. Qıtaydıñ oñtüstik provinciyasındağı ülken festival'ge şaqırdı. Parijde eki ret boldım... Ol jerdegi zal bizdiki siyaqtı dañğaraday emes. Arnayı dästürli muzıkağa salınğan zaldar. Öziniñ akustikası eseptelip salınğan zal. Tıñdauşılarınıñ da sanı şekteuli. Ana jerde otırsañız, dıbıs küşeytetin tehnikanıñ qajeti joq. Mikrofondarıñız kerek emes. Otırasıñ da äniñdi aytıp, küyiñdi tarta beresiñ. Tamaşa. Bizdiñ mınau «Iqılas» atındağı zaldıñ auditoriyası siyaqtı.

Rasında, ol jerde bizdiñ än aytıp, küy tartqanımız tipti bölek. Dıbıs jinaqı, onan soñ tıñdarmandarıñ da qasıñda birge otıradı. Odan alatın äser de bölek boladı. Öytkeni, ol ötirik auız jıbırlatıp aytatın fonogramma emes qoy.

Sondıqtan koncert beretin zal mağan öte wnaydı. Ol jerde 500-600-ge tarta adam otıradı. Bir şetinen ol organnıy zal. Onıñ akustikası da keremet. Otırar sazı orkestriniñ negizgi zalı - sol. Sondıqtan, arı beri artınıp-tartınbay-aq, qoyayıq dep sol jerge josparlap ötkizip otırmız.

Dästürli önerdiñ nasihatı qazirgi talapqay say emes

- Äñgimeniñ basında «Moñğoliyağa barğanda jwrt biletin, tele-ekrandarda nasihat bolatın» dediñiz... Qazir şe? Nasihat nege joq? Bolsa, qane?

- Men özim Almatığa 2000 jılı keldim. Almatıda önerdiñ qaynap twrğan keziniñ üstinen tüstim. Ol kezde Almatınıñ bir özinde dästürli muzıkağa baylanıstı koncertter öz aldına, Halıqaralıq deñgeyde ülken festival'der ötetin. Telearnalardıñ özinde wlttıq önerdi nasihattauğa arnalğan habarlar jürip jattı. «Auıldıñ altı auızı», «Altıbaqan» degen tamaşa bağdarlama bolatın. Äsirese, osı dästürli muzıkanı arqalağan önerli jastardı körsetetin, önerin ortağa salatın habarlardıñ biri osı bolatın. Odan keyin Qazaqstan arnasında «Jetisaz», «Qazaqtıñ 100 küyi», «Qazaqtıñ 100 äni» degen tamaşa jobalar boldı. Solardıñ bärine at salısıp, bel ortasında jürdik. Qazir ökinişke qaray, joqtıñ qası.

Almatı telearnasında «İnju-marjan» degen habarımız bar. Biraq, jüyeli türde nasihattaytın habarlar joq. «Dombıra» telearnası aşıldı ğoy. Sonı aşqan jigitterdiñ bäri osında kelip, özderi aqıldasqan bolıp, « sizder jazğan dünieleriñiz bar ma, osığan bir qoldau körsetiñizder» degennen keyin qoldağı bar dünieni berip, kömektestik. Olar da hal-qadirinşe nasihattap jatır. Jaqsı. Biraq, qazirgi talapqa say, qazirgi tıñdauşınıñ swranısına säykes emes.

Mısalı, şou biznestegi bağdarlamalardı tüsirgende qızıldı-jasıldı, jarqıl-jwrqılımen, neşe türli qılıp tüsiredi.

Mümkindiginşe wlttıq qwndılıqtı däripteuimiz kerek

-Ol üşin qıruar qarajat kerek şığar?

- Kim biledi? Biraq, däl bizdiñ dästürli muzıkanı däripteuge kelgende äyteuir, tartınıp qaladı. Sol jağına kelgende qarnıñ aşadı. Biraq, olar söytti eken dep, biz tınış jata almaymız ğoy. Özimizdiñ hal-qadirimizşe nasihattauğa tırısamız.

Qwdayğa şükir önerimizdi körsetip, festival'derde, alıs-jaqın şet elderde boldıq qoy. Är wlt öz erekşeligin körsetuge tırısadı. Jwrt sonı köruge tırısadı. Sonımen tanığısı keledi. Oñtüstik Koreyağa, festival'ge jalğız bardım. Bärimizge uaqıt berdi. Mağan 15-20 minut... 15-20 minuttıñ işinde men özimniñ bükil önerimdi körsettim. Är memleketke, är wltqa uaqıt berdi. Üş-tört kün sonday festival' ötti. Al, ketetin kezde, özderiniñ bir-bir wlttıq muzıkalıq aspaptarın bizge kötertip jiberdi. Sıylıq dedi. Bwl ne? Bwl taratu. Özderiniñ wlttıq qwndılıqtarın taratu, däripteu. Kördiñiz be? Sol siyaqtı biz barğannan keyin de, özimizdiñ önerimizdi, qıl-ayağı kiimimizge deyin, wlttıq aspaptarımızğa deyin mümkindiginşe körsetip, däripteuimiz kerek qoy.

Şını kerek bizdiñ aspapqa tañqaladı. Aynalıp kelip, «wstap köreyikşi», «şertip köreyikşi» dep jatadı. «Eki işekti, toğız perneli aspaptan osınday muzıka şığa ma», «wlttıq klassikalıq muzıkalardı orındauğa boladı eken ğoy» dep tañqalıp jatqandar boldı. Mümkindik bolğan jerde bizdiñ wlttıq qwndılıqtı körsetu kerek.

Parijde eki ret boldım. Osı dästürli muzıkağa baylanıstı festival' edi. Sol kezde koncertimizge arnayı kelip twrıp: «Anau köneden kele jatqan muzıkalarıñdı saqtap kele jatqandarıñ üşin» dep alğıstarın aytqan. Äytpese, keybir Europa elderi özderiniñ tüpki tamırında jatqan töl muzıkasınan ayırılıp qaldı ğoy...

Klassikalıq muzıkanı tıñdaudıñ özindik şegi bar

Qwdayğa şükir, tıñdauşı bar. Onıñ sırtında sol tıñdauşılardı tärbieleuimiz kerek.

- Keşiñizge oralayıqşı, biraz äriptesteriñiz qoldağan eken...  

- Koncertke qatısatındar turalı aytsam, ol äueli Aqan Äbduäli. Temirbek Jürgenov atındağı öner akademiyasınıñ rektorı. Biz birge oqıdıq. ­Öner jolında birge jürmiz. Aqanda ülken öner bar. Äsirese, Jetisu öñiriniñ jırşılıq-orındauşılıq öneri bar. Aqan bastap, T.Jürgenov atındağı öner akademiyası qoştap, bastı qoldauşı bolıp otır.

Koncert birıñğay än bolıp ketpeu kerek. Küy de boladı. Ol da meniñ dosım, qızmettes äriptesim Mwrat Äbuğazı. Bwl azamat nağız şertpe küydiñ şeberi. Öner zertteuşi. Ol da bizdiñ Däneş ağamızdıñ mwrasın jinastıruda özindik ülesin qosqan azamat.

Odan keyin Bibigül Qilımhan degen qarındasım bar. Qazaqkoncertte birge jwmıs istedik. Özindik dauıs mäneri, orındauşılıq öneri bar. Qazir sahnağa şığıp jürgen jastardıñ işinde tanımal.

«Otırar sazı» orkestri, onıñ dirjeri Nwrğisa Tilendievtiñ qızı Dinzuhra Tilendieva. Özi dirijerlıq etedi.

Koncert bir jarım sağatqa josparlap otırmın. Öytkeni, bizdiñ dästürli muzıkalıq koncertter bir jarım sağatqa jetpeui kerek. Jetse, aspauı kerek. Bwl wlttıq klassikalıq muzıka ğoy. Taza akademiyalıq koncert. Klassikalıq muzıkanı tıñdaudıñ özindik şegi bar, deñgeyi bar. Odan asıp ketti me, adamdı şarşatıp alasıñ. Jañağı sol uaqıtqa deyin alğan rahatın, läzzatın şaşıp alasıñ, joğaltıp alasıñ.

-Keşiñizge sättilik! Oydağıday ötuine tilektespiz...

-Sizderge de rahmet! Keliñizder, kütemiz...

Swhbattı dayındağan Nwrbike Bekswltanqızı

Abai.kz

2 pikir