Jwma, 29 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 9576. Jazılğandar — 4900. Qaytıs bolğandar — 37
Ädebiet 2560 0 pikir 26 Aqpan, 2020 sağat 12:23

Quandıq Tümenbay. Ömir ğoy

Zeynetker seruenge şıqtı. Esik aldına jaqın sayabaqta jasıl boyauı oña bastağan şırşa men biik ösken sämbi tal, könbis qarağaş pen tip-tik bop kök tiregen aqqayıñ közge swlu körinip, köñil şirkindi özine bauraydı. Biraq uaqıt-sınapqa daua joq. Bäriniñ mezgili jetip, qiğaş japıraqtar qara jerge qalıqtap tüsip jatır. Sap-sarı dünieni tabanmen twnşıqtırıp basqıñ da kelmeydi, biraq bwrılıp keter jol joq. Dalanıñ däl kindigindegi sayabaqta erekşe tazalıq bolu kerek degen nwsqaumen aula sıpıruşılardıñ da qolı bir tınbaydı. Sıpırıp bolmay jatıp, sarı japıraq ağaş basın alastap, tağı da sauıldap jerge tüsedi. Anaday jerde «Tazalıq – densaulıq kepili» degen törtbwrış taqtayşa twr. Äbden könerip, eskiniñ sarqıtınday közge äreñ körinedi. Qara ağaştıñ qatpar-qatpar diñinde tört ayağı tırmısıp, tiin şoşandap jür. «Tiri jan ğoy, ol da jürsin, barar jerine barsın» dep ayanışpen köz almay qarap qaldı. «Tiri tirşiligin istesin» dep özin-özi qwptap qoydı. «Qanşa uaqıtta bir sıpırasıñdar?» – dep swrağanda, üsti-bası kirge şılanğan qazaq jigit: «Eki sağat sayın. Bwl – qaladağı eñ elitnıy rayon. Bwl mañğa äkimder köp keledi. Jiırma bes itaj gästinicadan şeteldikter şığıp seruendeydi. Däl tübinde Respublika Sarayı. Ana jerde Abay twr», – dep wlı aqınnıñ tas müsinin iegimen nwsqadı.

Qaladağı közge tartar eñ körikti jer bolğasın ba, bwlar nwsqaudan mült ketpey, qara jerge qılau jwqtırmauğa şındap kirisken siyaqtı. Sözin tıñdap, tüyilgen qabaqtarına qarasañ, adamzattıñ bilgenin istep, bilmegenin swramaytın bwra tartar qılığına qarnı aşatındıqtarın da bayqatıp qaladı. Bwğan anau ağaş tübine şaptırıp kele jatqan bireudiñ swlbası kuä. Qoldan jasalğan kölşiktiñ ortasında subwrqaq atqılap twr. Su betinde qalıqtap jüzgen biren-saran japıraqtı tağı bir jigit ayağına rezeñke etik kiip ap, sudı keşip jürip, şabaq süzgendey qalqıp alıp, sırtqa şığarıp jatır. Änebir jerde granit tastan jasalğan şahmat taqtası. Keşe alabajaq taqtanıñ üstine sart ta swrt karta soqqandardı körip edi, bügin korol' men oficerdiñ ornına tığını joq qos bötelke qonjiıptı. Qaz-qatar tizilgen peşkalardıñ ornı nannıñ qiqımı men sarımsaqtıñ qaldığı. Bergi jaqtağı tas orındıq ta müjilip, ornınan qozğalıp ketipti. Sayabaqta orındıq köp, biraq bärine qarttardan göri jastar erkin jayğasqan. Mına bir qız qos tizesin bügip otırsa, jigit jwmır tizege basın qoyıp, äkesiniñ üyine kelgendey şäniip jatır. Qız süyiktisiniñ mañdayınan iiskep, şaşın taraqtap, ekeui de el-jwrttan bölinip, basqa bir keñistiktiñ qızığına bökken. Änebir kämeletke tolğan tağı bir qız eki ökşesin orındıqqa qoyıp ap barınşa taltayıp, qalta telefonnıñ qızığına kömilgen. «Qarsı aldımda adam kele jatır-au, erkek kele jatır-au» dep imenbeydi, qarlığaş-lıpasın körsetip, sayabaqtı körikke bölegenniñ biri sol. Zeynetker Ahmet esimdi kisiniñ künde köretini osı. Bir ret temeki twqılın qayta-qayta jürginşi jolına tastağan balañ jigitke eskertu jasap edi, «Seniñ jwmısıñ bolmasın», – dedi jaybaraqat ğana. Bwl jerdi küzetetin qoğamdıq tärtip saqşıları da joq, tek bir künderi qızıl jağa degeniñ qaptap ketedi, tipti soğıstağıday bölimşe-bölimşe bop sappen jüredi. Söytse, Respublika Sarayına äkim kep is-şara ötkizedi eken. Köz körgen oqıs äreketterdi aytıp edi, «Bwl bizdiñ qwzırımızğa kirmeydi, biz jinalıs kezinde ıñ-şıñ bolmauın qadağalaymız», – dep naqtı jauabın berdi.

Zeynetker kisiniñ köñili bügin küz künindey salqın. Sarı japıraqtar sauıldap tüsip jatır. «Jazdıñ da bitkeni me?» Jan-düniesin bir auırtpalıq basqan Ahmet tas basqıştı attap joğarı köterildi. Aynaday jarqırağan mramor eden jılan jalağanday tap-taza, tipti, taban tigizgiñ kelmeydi. Zäulim Saraydıñ däl aldında soñğı ülgide tizilgen subwrqaqtar ışqınıp, aspanğa su şaşıp twr. Biraq onı qorşağan qoğamdıq tärtip saqşıları jaz qızığın soñğı ret körip qalğısı kep wmtılğan kişkentaylardı alğa jibermey älek. Tik tartılğan subwrqaqtıñ arasımen denege su tigizbey sidañdap öte şığu olar üşin bir arman.

– Bwnı nege qorşap twrsıñdar? – dedi büldirşinderge bolısıp.

– Äkim ketkenşe suğa jaqındauğa bolmaydı.

– Balalar soñğı ret jaz qızığın köruge keldi ğoy, – dep közderi dämetip twrğan tämpiş tanaularğa qarap edi, «Nwsqau solay!» – dep şort kesti qızıl jağalılardıñ dökeyi iığın qiqañ etkizip. Özimen birge mayor jwldızı da şalğa tüyile qaradı.

Söz aytıp eşkimdi jeñe almasın bilip, tağı da biikke qaray örledi. Terrenkurmen jürip, taudan basın alğan özen suımen sırlasıp, qasınan ketken balası men kempiriniñ öli beynesimen su arqılı tildesip, köñilin sumen juğısı kep alğa attadı. Sekseniñ de oñay emes. Kirbiñi bar adamnıñ qimılı da bayau. Jürek tıq-tıq soqqasın oğan ne dersiñ.

* * *

Tañerteñ erte twrıp özen jağalaydı. Taudan sarqırap aqqan özenniñ kilt-kilt etken tolqının sanap, seksenge jetkizedi. Seksennen keyin basın bwrıp ap alaulap şığıp kele jatqan Künge qaraydı. «Kündi körgenime razımın, janım jalğız balam men kempirimnen artıq emes». Tañğı taza auada sılq-sılq külgen su adamzattı mazaqtaytın sekildi. Ömirde körgeni men tüygeni, qılqınıp galstuk tağıp, keñsede otırğanda jwrtqa jasağan jaqsılığı men qiyanatı sumen sıtılıp ketip, bası men ayağı bar bir skelet-Adam jürip kele jatqanday. «Qiyanatım az, jaqsılığım köp, – dep özin-özi jwbata bastadı. – Men onday adam emespin» dep özine-özi köpşik qoydı. Şalt bwrılıp, kelgen izimen ayañdap Abay eskertkişiniñ aldına keldi. «Alıp qalanıñ aybarı osı ğoy. Qaraşı, jarıqtıq… şapanı sol iığınan sıpırılıp tüsip baradı. Sol qolında kitap, sol ökşesi säl köterilip twr. Jer basıp jüru oñay ma, äsirese, Abayday qiyal adamına… Öñiri aşıq, alğa wmsınıp twr. Tas müsin bolsa da tiri adam siyaqtı». Tomsarıp twrıp qap, ilgeri attadı. «Özi 175-ke toladı deydi». Keşe estigenin bügin eske tüsirip, qaltasına salıp jürer alaqanday tompaq radiosın sırtınan bir sipap qoydı. «Aldına barıp täu etip, tuğan-ölgen jılın öz közimmen tağı bir oqiınşı» dep, adımın alşaq aldı. Äne, qara, eskertkiştiñ tas twğırında eki dünie bir qadam bop bireu wyıqtap jatır. Qayta mınau bir özi eken, äneu- küni qaz-qatar tizilgen üşeu däl äkesiniñ üyindey tätti qorılğa basıp, kösilip jatır edi, wyqıların bwzbayın dep keri bwrılıp ketken. Osı tas twğırda tüs aua kişkentaylar katalka-sırğımalarımen zırğıp kep sal'to jasap, jarısıp jürgenin köresiñ. Kişkentay belsebed mingender de tayqardı taqımınan türtkendey ıtqıtıp kep, kempirqosaqtay iilip, eki büktetilip tüsedi. Qasında kempiri joq şal qarap twra almay auzı jıbırlaydı.

– E-ey, – dedi belsebettiñ tizginin şap berip wstap ap. – Mınau kim?

– Eskertkiş, – dedi on eki-on üşterdegi bala orısşa jauap berip.

– Kimdiki?

– Kosmonavtiki. Naverno Gagarin.

– Bwl – Abay. Qazaqtıñ wlı aqını.

– Wlılar köp qoy. – Bala ığar emes.

– Basqa jer tabılmadı ma oynaytın?

– Qalada sal'to jasaytın orın joq. Eñ qolaylı jer osı.

– Äke-şeşeñ bar ma?

– Bar.

– Menimen qalay söyleskeniñdi äke-şeşeñe aytıp bar.

– Ladno, – dep bala kelesi jattığuğa kiristi.

Zeynetker taudan aqqan twnıq sumen körgeni men tüygenin tezirek juıp tastap, sanasın sergitpekke terrenkur-soqpaq jolğa qaray asığıp, şalt adımdadı…

Eskertkiştiñ tizeden keler twğırınıñ jan-jağına wşıp tüsken wsaq tastardıñ ügindisi jinalıp qalıptı. Abay babanıñ sol jaq büyirin ala arqaqapşığın jastanıp, qos qolın eki bwttıñ arasına tığıp ap bireu tätti wyqı qwşağına bögude. Üsti-bası kirşeñ, sirä, qalada twrağı joq qañğıbas sekildi. Sığalap kelgen küz küniniñ sıy-siyapatına äbden boywsınğan sıñayı bar. Bürisse de, özin-özi bir närsemen jılıtıp, janın jwbatıp jatır. Kir-kir qara şaşına qolın tigizdi. Ol közin aşıp, basın izegende saqal-mwrtı ösiñki öñ-jüzinen bomjdıñ kelbetinen basqa eşteñe bilinbedi. Mwsılman balası ekendigin qoñqaq mwrnı men qısıñqı közi aytıp twr.

– Bwl ne jatıs? – dedi şal jäymen ğana.

– Ömir ğoy, – dedi tañğı taza auada twnıq estilgen dauıs.

«Mınanı sözden jeñe almassıñ, Abaydıñ twğırın üy qılğandarğa sabaq bolsın». Qalta telefonın alıp, 102-ni terdi.

– Qoğamdıq tärtipti saqtau bölimşe­sinen ağa leytenant Otınşiev tıñdap twr.

– Däl Respublika Sarayı aldındağı Abay eskertkişiniñ twğırında bireu wyıqtap jatır.

– Qan bar ma? Krov' est'? – dedi orısşalap.

Bwl qarap twr, anau tas twğırdı üy qılğan mwñsız bürisken üstine bürisip, bärine köndim degendey, bir uıs bop büktetilip jatır.

– Kelgesin köresiz.

– Qan bar ma, joq pa? Men qazaqşa aytıp twrmın ğoy. Eger qan şıqpasa, qılmısqa jatpaydı.

– Kelgesin köresiz. Men de qazaqşa aytıp twrmın, – dep şal sabır saqtadı.

Bas-ayağı on bes-jiırma minötte leytenant pen qatardağı polisay jetip keldi.

– Siz be şaqırğan? – dedi eskertkiş qasında arlı-berli jürgen şaldı tap basıp.

– Men.

– Ne boldı?

– Anau wyıqtap jatqan adamdı körip twrsız ba?

Ol älginiñ qasına kep, quşiğan iığın ärli-berli qozğadı da:

– Qan joq. Qwramında qılmıs joq, – dedi taqpaq aytqan baladay taq-taq etip. Ketuge ıñğaylana bergende şaldıñ şıdamı tausılıp, sızdauığı jarıldı.

– Sonda mınau… wyqığa bögip qala bere me?

– Endi… qalmağanda…

– Onıñ qayda jatqanın bilip twrsıñ ba?

– Eto ne imeet znaçenie.

– Men äkimmen habarlasayın, – dep qalta telefonına qol sala bergende, tös qaltasınan qalam-qağaz şığarıp: «Siz meken-jayıñızdı aytıñızşı», – dedi. – Telefonıñız osı ğoy.

Qarauındağı bağınıştığa iek qağıp edi, anau wyqığa bökken bögdeniñ jeñinen jwlqi tartıp, «Jür, kettik!» – dedi bwyrıq raymen.

Şal tağı da körgenin su sıldırımen juıp tastamaqqa asığıp, özen-soqpaqqa bet aldı. Älgini iığınan tartıp jwlqılap, sarı mäşinege salıp jatır.

 

* * *

– Ayıpker Mıqtıbaev Jılqıbek, siz nege eskertkiştiñ tübine tünediñiz? – dedi sot törağası kirqojalaq jigitke jirene qarap.

Jigit ornınan twrdı. Betin bwrğanda bayqadı – sol atjaqtı, qısıq közdi, qoñqaq mwrın qazaq. Bir aptada özgergen eşteñe joq, kirşeñ qoyu qara şaşı wypalaqtanıp, qırılmağan saqalı ürpiip, aynalasına erkin köz salıp twr. Boyında bir batıldıq bar, eşkimnen ığar emes, sottan da, jasauıldan da jasqanatın türi joq, bwl üşin bäri üyrenşikti dağdı siyaqtı.

– Men Abaydı süyem. Köp oqıdım. Auğan jerinde soğısıp jürgende «Qaraşa­da ömir twr»-dı işimnen aytıp jüretinmin. Kileñ mwsılman bas qosqan bos uaqıtta «Közimniñ qarasın» dombıramen aytatın­mın, – dep qolın qaltasınan şığarıp, dombıra tartqan bop erbeñdep, ekilenip ketkende qos molaq qol şoltañ-şoltañ ete qaldı. Sosın «Ömir ğoy!» – dedi kübirlep. Jaqın twrğan jasauıl qozğalaqtap ketti, sot törağası qoyu qastarı dirildep, dausı kümiljip şıqtı.

– Bwnıñ iske qatısı joq. Siz, imenno, sol küni, tap sol moment, nege Abay eskertkişiniñ tübine wyıqtadıñız? – dedi qazaqşa şüldirlep.

– Abaydı süyem dedim ğoy. Onıñ üstine, 175 jıldığı kele jatır. Ömir ğoy.

Kuäger retinde qatısuşı zeynetker ornınan atıp twrdı.

Ayıpkerdiñ salbırap twrğan molaq qoldarı qaytadan qaltasına süñgidi.

– Sot törağası mırza, osı isti qısqartıñızşı. Meniñ de jalğız balam Auğanda mert boldı. Kempirim bolsa joq. Jalğız twram. Osını qolıma alayın. «Eki jartı, bir bütin» bolayıq. Qwday aqı, qısqartıñızşı! – degende, ayıpker jigit tağı da «Ömir ğoy», – dep kübir ete qaldı.

– Sizge söz berilgen joq, söz berilgende ğana öz oyıñızdı aytasız, – dep sot törağası tiıp tastadı.

Arada on bes minöttey mäulit ötti. Sot şığıp ketip, qayta keldi.

– Soñğı söziñizdi aytıñız, – dedi ayıptaluşığa qarap.

– Auğanda keñes äskeriniñ qwramında boldım. Mügedek bop oraldım. Üy bere­miz degen uädeni kütkenime şirek ğasır bop qaldı. Jatar ornım joq. Bärin qoyıp, Abay babanıñ bauırına tığıldım. Ömir ğoy, – degende qos molaq qol tığılğan kirşeñ kästömniñ jeñi selteñ ete qaldı.

Sot ükim şığardı. Ükim keşirimmen ayaqtaldı. Altı ay merzim polisay baqıla­uında jüruge jaza kesildi. Törağa: «Sot procesin jabıq dep jariyalaymın», – degende, jasauıl qasınan ketip, sottaluşı jalğız qaldı. Jaqındap kelgen kuäger şalğa qarap, «Ömir ğoy», – dep molaq qolın wsındı.

qazaqadebieti.kz

Quandıq Tümenbay

Abai.kz

0 pikir