Senbi, 6 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 12312. Jazılğandar — 6903. Qaytıs bolğandar — 52
Äleumet 2472 8 pikir 17 Naurız, 2020 sağat 11:50

Halıqqa tüsken auırtpalıqtı bilik nege birge kötermeydi?

Bizdegi barlıq tirşilik Amerikanıñ kök kağazına kindigimen baylanıp qalğandığın aytsaq, jañalıq aşqandıq bolmas. Sol dollar degen qwrğırdıñ twğırı berik bolsa, bizdiñ köñilimi de jarqın. Al eger onıñ qadiri ketip, qwnı tömendese, äbden abdırap, berekemiz ketetindigi tağı da şındıq. Mine, jaqında ğana mwnaydıñ bağası kürt qwldırap, tım arzan düniege aynalıp edi, dollarımız da şarıqtap şığa keldi. Endi elimizdegi barlıq tauar ataulınıñ bağasınıñ da köterilip ketetindigi jaylı tipti de bal aşpay-aq qoyalıq. Demek, qarapayım halıqtıñ twrmıs deñgeyiniñ de tömendeytindigi anıq. Öytkeni bizdegi öz öndirisimizdiñ tauarlarınıñ tım bolmaşı ekendigi, al satılatın dünieniñ barlığı derlik şetelden äkelinetindigin eskersek, bwğan da tañ qaluğa bolmas.

Endi ne istemekpiz? Azğantay uaqıt işinde öz önidirisimizdi jolğa qoya almasımız anıq. Dünieniñ ölşemi - AQŞ dollaranıñ şarıqtauı jaqın arada toqtap, bäri de bwrınğı qalpına keletindigine eşkim de kepildik bere kalmaydı. Tipti keybir sarapşılardıñ aytuınşa teñgemiz 500 degen cifrğa jetpey toqtamaytın körinedi. Mümkin, bwl asıra aytqandıq bolar. Alayda qazirgi şaqta halıq basına qiındıq tuıp kele jatqandığı aydan anıq. Demek, biz osığan qolımızdan kelgenşe böget jasauğa tırısuımız qajet. Al onıñ qanday jolı bar?

Bizdiñ payımdauımızğa, qazirgi tañda közge anıq körinip twrğan, barlıq örkenietti elder äldeqaşan qoldanıp jürgen bir tiimdi täsil bar. Ol - halıqtıñ aqşasınan qwralğan byudjet degen baylığımızdı wqıptı jwmsap, onıñ ärbir tengesiniñ ısırap boluına jol bermeu. Alayda aytuğa oñay bolğanımen, osınau tiimdi täsildi pärmendi türde qoldanuğa tosqauıldar men kedergiler jetip artıladı. Mäselen, tabıs salığı bayğa da, kedeyge birdey, nebäri 10 payız ğana. Mwnday teñgermeşildik tek qaltalılarğa ğana paydalı. Nege olar kedeymen birdey boluı kerek? Bizde nege, mäselen, Franciya men Norvegiyanıñ täjiribesin paydalanbasqa? Bwl elderde tabısı asa joğarı lauazım ieleri men biznesmender aylığınıñ 70 payızğa deyingisin tabıs salığı esebinde byudjetke qwyadı. Al biz bolsaq, jañağı 70 payız tügili mıqtılardıñ milliondağan tabısınıñ eñ bolmasa 20 nemese 30 payızın tabıs salığına aynaldıruğa jüregimiz daualamaydı. Mäselen, deputattarımız ben ministrlerimiz sol millionğa jeterlik aylığınıñ 200 nemese 300 mıñdayın byudjetke audarsa, kedeylenip qalmaydı ğoy. Bolmasa, oblıs äkimderiniñ 700-800 mıñ teñgelik aylığınıñ tipti jartısına juığın byudjetke audarsa, nesibesi kemip qalması anıq.

Jalpı, bwl mäseleniñ köterilip otırğanı jalğız bwl emes. Tek ol qazirgi tañda asa kökeytesti mäselege aynalğanın ğana aytpaqpız. Mwnı biz ğana emes, özge de azamattardıñ jwrttıñ nazarın audarıp, alañdağanı anıq. Mäselen, jaqında ğana elimizdegi mediatorlardıñ «Kelisim» attı odağınıñ direktorı Sara Idırısova Parlament deputtarınıñ aylığın qısqartıp, jeñildik ataulınıñ barlığın alıp tastaudı wsındı. Onıñ oyınşa däl osılay iselse ğana halıq qalaulılarınıñ käsibi deñgeyi köterilip, ol jerge tek halıqtıñ qamın oylaytın adal adamdar ğana baradı.

-Men, ärine, ömirdi körgen, täjiribesi mol adamdardıñ deputat bolğandığına qarsılı emespin, - deydi ol öz twjırımın däleldep. - Alayda sol deputtarımızdıñ jinalıstarda wyıqtap otıratındığın da joqqa şığara almaspız. Sondıqtan da meniñşe 60-70-ten asqan adamdardı deputattıq tizimge engizbegen maqwl. Olar - ömirden şarşağan adamdar. Olardıñ mol täjiribesin basqa salağa nege paydalanbasqa?

Sara hanımnıñ anau-mınau jerde emes, elimizdiñ Ädildik ministrliginde «Saylau turalı» zañ jobasın talqılau sekildi alqalı jiında aytılğan bwl oyın negizsiz deuge de kelmes.

Jalpı, qazirgidey halıq basına auırtpalıq tuğanda byudjet qarjısın barınşa wqıptı jwmsau - eñ bir özekti taqırıpqa aynalıp otırğandığı aydan-anıq. Alayda bwl mäselege kezinde de, qazir de eşbir män bermey kelgenimizdi moyındauğa tiispiz. Äsirese, jergilikti jerde halıqtıñ mañday terimen kelgen aqşasına degen nemqwraydı közqarastıñ beleñ alıp ketkendigin, oğan joğarı jaqtan eş baqılau joqtığın tağı da jasıra almaspız. Mäselen, bizdiñ Arhimed äkimimiz Nwr-Swltannan basqa eş jerde joq, erekşe ğimarat - «Tobıl-arena» dep atalatın jabıq stadiondı saldı da tastadı. Oğan endi anau-mınau emes, qolaqpanday 4,5 milliard teñgeni bölip bolsa da, bere saluğa kelisti. Bwğan: «Mwnıñ qalay? Osı stadion sonşalıqtı qarjı şığaruğa tatidı ma?» dep joğarı jaqtan alañdağan eşkim joq. Onıñ qwramında negizinen legioner degen  aqşağa qwnıqqan kelimsekter oynaytın «Tobol» futbol klubına tartqan «äkelik» sıyı boldı. Byudjet esebinen, ärine. 

Mine, osılayşa äkimimizge joğarıdan «Äy deytin äje, qoy deytin qoja» bolmağan soñ, halıq qarjısı esebinen «mırzalığın» üdete tüsti. Endi ol qwnı däl osınday 4,2  milliard teñge twratın Mwz sarayın saluğa bel sıbana kirisip ketti. Biılğı jıldıñ basında halıqpen esepti kezdesuinde ol bwl ğimarattı biılğı jılı ayaqtaytındığın saltanatı türde paş etti. Sol jerde eşkim de: «Ou, ol jerde negizinen hokkey oynalatındığı belgili. Al sol Qostanayda joq, tek sonau Rudnıy qalasındağı qwramında berde-bir qaradomalaq joq komanda üşin osınşama şala bülinudiñ qajeti bar ma? Biz sonda bwl sportşılardı körşimiz Resey üşin dayındaymız ba? Küni erteñ olar osında täjiribe jinap alıp, Reseyge tayıp twrmasına kim kepil bola aladı?» dep swrauğa eşkimniñ de däti barmadı. Mwnday saual joğarı jaqtan da tüsken joq. Sodan keyin, ärine, «Men oblısta sporttı damıtıp jatırmın» dep ötirik abıroy jinau üşin byudjettiñ qarjısın ayasın ba? Arhimed üşin elitalıq sportqa esepsiz mol qarjı böludi toqtatıp, bar dünieni bwqaralıq sport men dene şınıqtıruğa jwmsau kerek ekendigi aytqan Parlament deputatı Güşara Äbdiqalıqovanıñ da, «Aqjol» partiyasınıñ serkesi Azat Peruaşovtıñ da jan ayqayı eş eleñdetken joq. Ol ne, täyiri deputattardıñ kezekti bir pikiri şığar. Al endi mwnı ministrlikten, tipti Prezident äkimşiliginen aytılsa, mäsele basqa. Onda amalsız tıñdauğa tura keledi. Al mına özine jarnama jasaytın deputat degenderdiñ barlığınıñ aytqandarına qwlaq asa berseñ, halıq üşin mañday terletip jwmıs isteuden qalarsıñ. Sondıqtan da Arhimed özi qwrıltayşısı bolıp tabılatın «Tobolınan» nesin ayasın. Bwrınğı onıñ 2 milliardtıq byudjetin biıl eş qinalmastan 3 milliardqa köterip tastadı. Qinalıp qaytedi, öz qaltasınan şığıp jatqan joq. Al oblıstıñ byudjeti degen eş swrauı joq, eşkim de eseptep jatpaytın tausılmaytın tüpsiz dünie emes pe? Kürep al da jwmsay ber.

Jwmsay ber degennen şığadı, bwl bağıtta äkim şındığında de eşkimge qaraylap jatqan joq. Ötkende Qostanaydıñ şeneunikteri Nwr-Swltanğa barğanda anda-mında jürip twruına arnalğan kölik üşin anau-mınau emes 5,6 million teñgeni böldi de jiberdi. Jäne kölik bolğanda qanday, ılği tek äydikter ğana minetin bir ökildik pen biznes-klass därejesindegi «Mersedes-Benz» sekildi sılañdağan säygülikter. Sağatına 8 mıñ teñgege jetip jığıladı. Al astanadağı äuejayğa aparıp tastasa birden 16 mıñ teñgeni wstatasız. Mine osılayşa tizbektelip  kete beredi.Bizdiñ payımdauımızşa, tenderdegi «maşinanıñ salonı taza, temeki men benzin isi müldem sezilmeytin, salonın qısta jılıtılğan, al jazda qoñır salqın boluğa tiisti» degen qatañ talaptarğa qarağanda Elordadağı bwl sayahat tek qana Arhimedtiñ ülesine ğana tietin «rahat ömir» sekildi. Mümkin, anda-sanda ol kölikke onıñ birer orınbasarınıñ da taqımdarı tiep qalar bälkim. Arhimedtiñ «mırzalığına» eşkim de şek keltire qoymas.

Aytpaqşı, Arhimed mırza bälkim qazirgi halıq basına tüsken qiındıqtı köre twra qala sırtındağı on şaqırımdağı orman işinde ornalasqan, aumağı at şaptırımday, jılına halıqtıñ esebinen 60 million teñge jwmsalatın, jwmaqqa bergisiz rezidenciyasında jalğız özi twruğa wyalap, qala işindegi jaqsı bir ososbnyakqa köşer. Sosın ana Semey qalasınıñ äkiminiñ bastamasımen bwl rezidenciyanı oblıstağı auru balalar emdeletin şipajayğa aynaldırar. Söytip, halıqtıñ bir alğısına bölener. Bwl jäne ekinşi jağınan biliktiñ osınau qiın kezde halıq basına tüsken auırtpalıqtı birge köteruge degen jaqsı wmtılısı esebinde bağalanapıp, halıq pen bilik arasın jaqındata tüser.

Biraq, äy qaydam, qaymana halıq esebinen jaylı da jaqsı ömirge üyrenip ketken äkimderimiz osınday mwnday qwrbandıqqa bara qoyar ma eken? Bwlar üşin ana Europa elderinde ministrler şaytan arbamen jwmısqa baratındığı, mäselen, Germaniya kancleri Angele Merkel'diñ qarapayım ğana bes qabattı üyde twratındığı, al Monğoliya prezidentiniñ qızmetine jayau baratındığı sekildi «jaman ädetteri» tipti de önege emes. Özge eldiñ prezidenti kim, bizdiñ Arhimed kim?

Jaybergen Bolatov

Abai.kz

8 pikir