Seysenbi, 29 Qyrkýyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Júqtyrghandar — 107775. Jazylghandar — 102736. Qaytys bolghandar — 1699
Áleumet 2923 8 pikir 17 Nauryz, 2020 saghat 11:50

Halyqqa týsken auyrtpalyqty biylik nege birge kótermeydi?

Bizdegi barlyq tirshilik Amerikanyn kók kaghazyna kindigimen baylanyp qalghandyghyn aytsaq, janalyq ashqandyq bolmas. Sol dollar degen qúrghyrdyn túghyry berik bolsa, bizdin kónilimi de jarqyn. Al eger onyn qadiri ketip, qúny tómendese, әbden abdyrap, berekemiz ketetindigi taghy da shyndyq. Mine, jaqynda ghana múnaydyn baghasy kýrt qúldyrap, tym arzan dýniyege aynalyp edi, dollarymyz da sharyqtap shygha keldi. Endi elimizdegi barlyq tauar ataulynyn baghasynyn da kóterilip ketetindigi jayly tipti de bal ashpay-aq qoyalyq. Demek, qarapayym halyqtyn túrmys dengeyinin de tómendeytindigi anyq. Óytkeni bizdegi óz óndirisimizdin tauarlarynyn tym bolmashy ekendigi, al satylatyn dýniyenin barlyghy derlik shetelden әkelinetindigin eskersek, búghan da tan qalugha bolmas.

Endi ne istemekpiz? Azghantay uaqyt ishinde óz ónidirisimizdi jolgha qoya almasymyz anyq. Dýniyenin ólshemi - AQSh dollaranyn sharyqtauy jaqyn arada toqtap, bәri de búrynghy qalpyna keletindigine eshkim de kepildik bere kalmaydy. Tipti keybir sarapshylardyn aytuynsha tengemiz 500 degen sifrgha jetpey toqtamaytyn kórinedi. Mýmkin, búl asyra aytqandyq bolar. Alayda qazirgi shaqta halyq basyna qiyndyq tuyp kele jatqandyghy aydan anyq. Demek, biz osyghan qolymyzdan kelgenshe bóget jasaugha tyrysuymyz qajet. Al onyn qanday joly bar?

Bizdin payymdauymyzgha, qazirgi tanda kózge anyq kórinip túrghan, barlyq órkeniyetti elder әldeqashan qoldanyp jýrgen bir tiyimdi tәsil bar. Ol - halyqtyn aqshasynan qúralghan byudjet degen baylyghymyzdy úqypty júmsap, onyn әrbir tengesinin ysyrap boluyna jol bermeu. Alayda aytugha onay bolghanymen, osynau tiyimdi tәsildi pәrmendi týrde qoldanugha tosqauyldar men kedergiler jetip artylady. Mәselen, tabys salyghy baygha da, kedeyge birdey, nebәri 10 payyz ghana. Múnday tengermeshildik tek qaltalylargha ghana paydaly. Nege olar kedeymen birdey boluy kerek? Bizde nege, mәselen, Fransiya men Norvegiyanyn tәjiriybesin paydalanbasqa? Búl elderde tabysy asa joghary lauazym iyeleri men biznesmender aylyghynyn 70 payyzgha deyingisin tabys salyghy esebinde byudjetke qúyady. Al biz bolsaq, janaghy 70 payyz týgili myqtylardyn milliondaghan tabysynyn en bolmasa 20 nemese 30 payyzyn tabys salyghyna aynaldyrugha jýregimiz daualamaydy. Mәselen, deputattarymyz ben ministrlerimiz sol milliongha jeterlik aylyghynyn 200 nemese 300 myndayyn byudjetke audarsa, kedeylenip qalmaydy ghoy. Bolmasa, oblys әkimderinin 700-800 myn tengelik aylyghynyn tipti jartysyna juyghyn byudjetke audarsa, nesibesi kemip qalmasy anyq.

Jalpy, búl mәselenin kóterilip otyrghany jalghyz búl emes. Tek ol qazirgi tanda asa kókeytesti mәselege aynalghanyn ghana aytpaqpyz. Múny biz ghana emes, ózge de azamattardyn júrttyn nazaryn audaryp, alandaghany anyq. Mәselen, jaqynda ghana elimizdegi mediatorlardyn «Kelisim» atty odaghynyn diyrektory Sara Ydyrysova Parlament deputtarynyn aylyghyn qysqartyp, jenildik ataulynyn barlyghyn alyp tastaudy úsyndy. Onyn oyynsha dәl osylay iselse ghana halyq qalaulylarynyn kәsibiy dengeyi kóterilip, ol jerge tek halyqtyn qamyn oylaytyn adal adamdar ghana barady.

-Men, әriyne, ómirdi kórgen, tәjiriybesi mol adamdardyn deputat bolghandyghyna qarsyly emespin, - deydi ol óz tújyrymyn dәleldep. - Alayda sol deputtarymyzdyn jinalystarda úyyqtap otyratyndyghyn da joqqa shyghara almaspyz. Sondyqtan da meninshe 60-70-ten asqan adamdardy deputattyq tizimge engizbegen maqúl. Olar - ómirden sharshaghan adamdar. Olardyn mol tәjiriybesin basqa salagha nege paydalanbasqa?

Sara hanymnyn anau-mynau jerde emes, elimizdin Ádildik ministrliginde «Saylau turaly» zan jobasyn talqylau sekildi alqaly jiynda aytylghan búl oyyn negizsiz deuge de kelmes.

Jalpy, qazirgidey halyq basyna auyrtpalyq tughanda byudjet qarjysyn barynsha úqypty júmsau - en bir ózekti taqyrypqa aynalyp otyrghandyghy aydan-anyq. Alayda búl mәselege kezinde de, qazir de eshbir mәn bermey kelgenimizdi moyyndaugha tiyispiz. Ásirese, jergilikti jerde halyqtyn manday terimen kelgen aqshasyna degen nemqúraydy kózqarastyn belen alyp ketkendigin, oghan joghary jaqtan esh baqylau joqtyghyn taghy da jasyra almaspyz. Mәselen, bizdin Arhiymed әkimimiz Núr-Súltannan basqa esh jerde joq, erekshe ghimarat - «Tobyl-arena» dep atalatyn jabyq stadiondy saldy da tastady. Oghan endi anau-mynau emes, qolaqpanday 4,5 milliard tengeni bólip bolsa da, bere salugha kelisti. Búghan: «Múnyn qalay? Osy stadion sonshalyqty qarjy shygharugha tatidy ma?» dep joghary jaqtan alandaghan eshkim joq. Onyn qúramynda negizinen legioner degen  aqshagha qúnyqqan kelimsekter oynaytyn «Tobol» futbol klubyna tartqan «әkelik» syiy boldy. Byudjet esebinen, әriyne. 

Mine, osylaysha әkimimizge jogharydan «Áy deytin әje, qoy deytin qoja» bolmaghan son, halyq qarjysy esebinen «myrzalyghyn» ýdete týsti. Endi ol qúny dәl osynday 4,2  milliard tenge túratyn Múz sarayyn salugha bel sybana kirisip ketti. Biylghy jyldyn basynda halyqpen esepti kezdesuinde ol búl ghimaratty biylghy jyly ayaqtaytyndyghyn saltanaty týrde pash etti. Sol jerde eshkim de: «Ou, ol jerde negizinen hokkey oynalatyndyghy belgili. Al sol Qostanayda joq, tek sonau Rudnyi qalasyndaghy qúramynda berde-bir qaradomalaq joq komanda ýshin osynshama shala býlinudin qajeti bar ma? Biz sonda búl sportshylardy kórshimiz Resey ýshin dayyndaymyz ba? Kýni erten olar osynda tәjiriybe jinap alyp, Reseyge tayyp túrmasyna kim kepil bola alady?» dep súraugha eshkimnin de dәti barmady. Múnday saual joghary jaqtan da týsken joq. Sodan keyin, әriyne, «Men oblysta sportty damytyp jatyrmyn» dep ótirik abyroy jinau ýshin byudjettin qarjysyn ayasyn ba? Arhiymed ýshin elitalyq sportqa esepsiz mol qarjy bóludi toqtatyp, bar dýniyeni búqaralyq sport men dene shynyqtyrugha júmsau kerek ekendigi aytqan Parlament deputaty Gýshara Ábdiqalyqovanyn da, «Aqjol» partiyasynyn serkesi Azat Peruashovtyn da jan ayqayy esh elendetken joq. Ol ne, tәyiri deputattardyn kezekti bir pikiri shyghar. Al endi múny ministrlikten, tipti Preziydent әkimshiliginen aytylsa, mәsele basqa. Onda amalsyz tyndaugha tura keledi. Al myna ózine jarnama jasaytyn deputat degenderdin barlyghynyn aytqandaryna qúlaq asa bersen, halyq ýshin manday terletip júmys isteuden qalarsyn. Sondyqtan da Arhiymed ózi qúryltayshysy bolyp tabylatyn «Tobolynan» nesin ayasyn. Búrynghy onyn 2 milliardtyq byudjetin biyl esh qinalmastan 3 milliardqa kóterip tastady. Qinalyp qaytedi, óz qaltasynan shyghyp jatqan joq. Al oblystyn byudjeti degen esh súrauy joq, eshkim de eseptep jatpaytyn tausylmaytyn týpsiz dýnie emes pe? Kýrep al da júmsay ber.

Júmsay ber degennen shyghady, búl baghytta әkim shyndyghynda de eshkimge qaraylap jatqan joq. Ótkende Qostanaydyn sheneunikteri Núr-Súltangha barghanda anda-mynda jýrip túruyna arnalghan kólik ýshin anau-mynau emes 5,6 million tengeni bóldi de jiberdi. Jәne kólik bolghanda qanday, ylghiy tek әydikter ghana minetin bir ókildik pen biznes-klass dәrejesindegi «Mersedes-Benz» sekildi sylandaghan sәygýlikter. Saghatyna 8 myn tengege jetip jyghylady. Al astanadaghy әuejaygha aparyp tastasa birden 16 myn tengeni ústatasyz. Mine osylaysha tizbektelip  kete beredi.Bizdin payymdauymyzsha, tenderdegi «mashinanyn salony taza, temeki men benzin iysi mýldem sezilmeytin, salonyn qysta jylytylghan, al jazda qonyr salqyn bolugha tiyisti» degen qatan talaptargha qaraghanda Elordadaghy búl sayahat tek qana Arhiymedtin ýlesine ghana tiyetin «rahat ómir» sekildi. Mýmkin, anda-sanda ol kólikke onyn birer orynbasarynyn da taqymdary tiyep qalar bәlkim. Arhiymedtin «myrzalyghyna» eshkim de shek keltire qoymas.

Aytpaqshy, Arhiymed myrza bәlkim qazirgi halyq basyna týsken qiyndyqty kóre túra qala syrtyndaghy on shaqyrymdaghy orman ishinde ornalasqan, aumaghy at shaptyrymday, jylyna halyqtyn esebinen 60 million tenge júmsalatyn, júmaqqa bergisiz reziydensiyasynda jalghyz ózi túrugha úyalap, qala ishindegi jaqsy bir ososbnyakqa kósher. Sosyn ana Semey qalasynyn әkiminin bastamasymen búl reziydensiyany oblystaghy auru balalar emdeletin shipajaygha aynaldyrar. Sóytip, halyqtyn bir alghysyna bólener. Búl jәne ekinshi jaghynan biyliktin osynau qiyn kezde halyq basyna týsken auyrtpalyqty birge kóteruge degen jaqsy úmtylysy esebinde baghalanapyp, halyq pen biylik arasyn jaqyndata týser.

Biraq, әy qaydam, qaymana halyq esebinen jayly da jaqsy ómirge ýyrenip ketken әkimderimiz osynday múnday qúrbandyqqa bara qoyar ma eken? Búlar ýshin ana Europa elderinde ministrler shaytan arbamen júmysqa baratyndyghy, mәselen, Germaniya kansleri Angele Merkelidin qarapayym ghana bes qabatty ýyde túratyndyghy, al Mongholiya preziydentinin qyzmetine jayau baratyndyghy sekildi «jaman әdetteri» tipti de ónege emes. Ózge eldin preziydenti kim, bizdin Arhiymed kim?

Jaybergen Bolatov

Abai.kz

8 pikir