15 mamyr kýni Týrkistan qalasynda Týrki memleketteri úiymy Memleket basshylary kenesining beyresmy sammiyti ótti. Biylghy manyzdy basqosudyng negizgi taqyryby jasandy intellekt pen sifrlyq damu mәselelerine arnaldy.

Alqaly jiyngha Qazaqstan Preziydenti Qasym-Jomart Toqaev tóraghalyq etti. Sammitke Týrkiya Preziydenti Rejep Tayip Erdoghan, Ázerbayjan Preziydenti Iliham Áliyev, Qyrghyzstan Preziydenti Sadyr Japarov, Ózbekstan Preziydenti Shavkat Mirziyyoev, sonday-aq úiymgha mýshe jәne baqylaushy elderding ózge de basshylary qatysty.

Sammit barysynda sifrlyq dәuirdegi ózara yntymaqtastyqtyng basym baghyttary, tehnologiyalyq seriktestik, jasandy intellektini tiyimdi paydalanu, kiyberqauipsizdik jәne ortaq sifrlyq kenistik qalyptastyru mәseleleri keninen talqylandy. Sonymen qatar ekonomikalyq, kólik-logistikalyq, mәdeniy-gumanitarlyq jәne investisiyalyq baylanystardy nyghaytugha erekshe nazar audaryldy.

Jiyn barysynda Memleket basshysy Týrkistannyng týrki әlemi ýshin tarihy әri ruhany manyzyn erekshe atap ótti. Preziydent bauyrlas elderding kóshbasshylaryna alghys bildirip:

«Týrkistan – atajúrtymyzdyng myzghymas temirqazyghy. Eki dýnie esigi, er týrikting besigi atanghan shejireli shahar. Kóne qala qashanda týbi bir týrki júrtynyng qasiyetti qara shanyraghy sanalghan», – dedi.

Qasym-Jomart Toqaev Týrkistan tórindegi Áziret Súltan kesenesi ruhany tútastyq pen tarihy sabaqtastyqtyng simvolyna ainalghanyn atap ótti. Sonymen qatar Qoja Ahmet Yasauiyding týrki halyqtarynyng dýniyetanymyn keneytuge zor ýles qosqanyn aityp, onyng múrasy býgin de ózektiligin joghaltpaghanyn jetkizdi.

Preziydent óz sózinde elimizde jýzege asyrylyp jatqan «Adal azamat», «Ádiletti Qazaqstan», «Taza Qazaqstan» bastamalaryna toqtalyp, olardyng negizinde Yasauy ilimindegi adamgershilik pen adaldyq qaghidattary jatqanyn aitty.

Sammit ayasynda Memleket basshysy biyl Týrkistanda «Qoja Ahmet Yasaui» ordenin taghayyndau turaly sheshim qabyldanghanyn eske saldy.

«Búl kýlli týrki dýniyesi ýshin mәn-maghynasy airyqsha marapat dep aitugha bolady. Sol sebepti keshe alghashqy mәrtebeli nagradany asa qúrmetti Preziydent Rejep Tayip Erdoghangha saltanatty týrde tabystadym», – dedi Preziydent.

Qasym-Jomart Toqaev Týrkistannyng býginde kóne tarih pen zamanauy damudy toghystyrghan iri ortalyqqa ainalyp kele jatqanyn aitty. Memleket basshysynyng mәlimetinshe, byltyr Týrkistan oblysynyng ekonomikasy 9,3 payyzgha ósip, kólemi 10 milliard dollardan asqan. Aymaqqa 3,5 milliard dollar investisiya tartylghan.

Preziydent sonday-aq Týrkistanda Ózbekstannyng qoldauymen jana meshit ashylghanyn aityp, Ózbekstan Preziydenti Shavkat Mirziyyoevke rizashylyghyn bildirdi. Onyng sózinshe, búl meshit qazaq-ózbek halyqtarynyng dostyghy men ruhany baylanysynyng simvolyna ainalady.

Sammit barysynda halyqaralyq jaghday men týrki elderining yntymaqtastyghy mәselesi de kóterildi. Qasym-Jomart Toqaev qazirgi geosayasy ahualdyng kýrdeli ekenin aityp, múnday kezende týrki memleketterining birligi erekshe manyzdy ekenin jetkizdi.

«Osynday almaghayyp kezende týrki memleketterining auyzbirshilikte boluy – óte manyzdy. Sebebi halyqtarymyzgha ortaq san ghasyrlyq shejiremiz bar», – dedi Memleket basshysy.

Preziydent sifrlyq damu men jasandy intellekt mәselesine arnayy toqtalyp, tehnologiyalyq bәseke kýsheygen zamanda innovasiyalyq túrghydan ozyq bolu basty maqsatqa ainalghanyn aitty. Onyng sózinshe, sifrlyq transformasiyagha uaqytyly bet búrghan memleketter ghana kósh sonynda qalmaydy.

Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstannyng sifrlandyru jәne jasandy intellekt salasyndaghy strategiyalyq baghyttaryn da tanystyrdy. Preziydentting aituynsha, biyl Qazaqstanda «Sifrlandyru jәne jasandy intellekt jyly» jariyalanghan. Astanada Alem.ai jasandy intellekt ortalyghy ashylyp, eki superkompiuter iske qosylghan. Kelesi qadam retinde «Derekterdi óndeu ortalyqtarynyng alqabyn» qúru josparlanyp otyr.

Memleket basshysy elimizde «Altyn viza» engizilgenin, Sifrlyq kodeks qabyldanyp, Jasandy intellekt turaly zang kýshine engenin aitty. Sonymen qatar bilim beru jýiesine jasandy intellektini engizu baghytynda arnayy Jarlyqqa qol qoyylghanyn jetkizdi.

Preziydent Týrki memleketteri úiymy ayasynda birqatar jana bastamalardy úsyndy. Atap aitqanda, sifrlyq qoltanbany ózara tanu, kiyberqauipsizdik jónindegi kenes qúru, gharysh salasyndaghy birlesken jobalardy damytu jәne týrki elderining jasandy intellekt ortalyqtarynyng jelisin qalyptastyru mәseleleri kóterildi.

Sonymen birge Qasym-Jomart Toqaev Týrki kenesine mýshe memleketterding IT habtarynyng birlesken ortalyghyn ashudy úsynyp, oghan «Turkic ai» atauyn berudi úsyndy. Onyng pikirinshe, múnday ortaq alang týrki elderining tehnologiyalyq әleuetin arttyrugha mýmkindik beredi.

Sammitte ruhany jәne mәdeny qúndylyqtardy saqtau mәselesine de erekshe nazar audaryldy. Preziydent Týrki órkeniyetining múrasyn saqtau jónindegi konvensiya jobasyn qoldaugha shaqyryp, Týrkistanda Týrki órkeniyeti ortalyghyn qúru turaly sheshim qabyldanghanyn mәlimdedi. Búl ortalyq ghylymy zertteuler jýrgizip, mәdeny jәne bilim beru jobalaryn jýzege asyratyn bolady.

Memleket basshysy týrki halyqtarynyng tarihy men mәdeniyetine arnalghan arnayy sifrlyq platformany damytu qajet ekenin de aitty. Onyng sózinshe, kóptildi formatta jasalatyn búl joba kez kelgen adamgha týrki órkeniyetining bay múrasymen onlayn tanysugha mýmkindik beredi.

Sonday-aq Preziydent týrki tilderine ortaq terminologiyalyq negiz qalyptastyrudyng manyzyn atap ótti. Osyghan baylanysty Memleketaralyq terminologiyalyq komissiya qúru úsynyldy.

Sammit sonynda Qasym-Jomart Toqaev Týrki memleketteri úiymynyng qyzmetine qatysty pikir bildirip, úiymnyng geosayasy nemese әskery blok emes ekenin naqty aitty.

«Týrki memleketteri úiymy – geosayasy joba emes, әskery úiym da emes. Búl – bauyrlas elderding sauda-ekonomikalyq, joghary tehnologiyalyq, sifrlyq jәne mәdeniy-gumanitarlyq yntymaqtastyghyn nyghaytatyn biregey alan», – dedi Preziydent.

Memleket basshysy týrki әlemining birligi men yntymaqtastyghy ortaq damudyng basty kepili ekenin atap ótip, býgingi basqosu bauyrlas halyqtardyng baylanysyn odan әri nyghayta týsetinine senim bildirdi.

Sammitting qorytyndysy boyynsha Týrki memleketteri úiymyna mýshe elderding basshylary Týrkistan deklarasiyasyna qol qoydy.

Dayyndaghan Ayym Almasqyzy

Abai.kz