Senbi, 30 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 10382. Jazılğandar — 5057. Qaytıs bolğandar — 37
Bilgenge marjan 3500 5 pikir 8 Säuir, 2020 sağat 12:40

Egeuhan Mwqamädiqızı: Etnografiyalıq äñgimeler (jalğası)

Bası: Egeuhan Mwqamädiqızı: Etnografiyalıq äñgimeler

Jalğası: Egeuhan Mwqamädiqızı: Säuletti köş

Teriden jasalğan ıdıstar

Sabalaq terini ileu

Qısta soğımğa soyğan attıñ terisiniñ jünin soya sala Aldabergen özi ötkir pışıqpen qırıp alıp, qan-sölinen tügel arıltıp, juıp, tazalap, suın sorğıtıp jayadı. Zıliqa ağaş astauğa üş litr sudı şım-şım bolğızıp qwyıp, üş şömiş wn salıp, üş litr qatıqtı ezip, bir şömiş twzdı eritip, bir qapşıq aşıtqı qosıp, bärin aralastırıp jılı peştiñ tübine bürkep, qımtap, jauıp qoydı. Erteñinde älgi iy astaudıñ erneuinen iisi añqıp, asıp, boza bolıp aşıptı. Zıliqa tobarsıp twrğan jılqınıñ terisin edenge jayıp, aşığan iydi battastırıp jağıp, siñiruge qalıñ kiizge orap tastaydı. Jartı aydan keyin teriniñ arasın aşsa, eşqanday qatpağan. Balqıp iy bolıp qalıptı. Iyin qırğımen qırıp, tağı da tobarsıtıp kerip, sozıp qoydı.

Saba tigu

Anasınan körgenindey   teriniñ jwqa şap pwşpaqtarın tüsirip tört emizik boldırıp pişip aldı. Jılqı, siırdıñ jilinşikterinen kezinde alıp keptirip, qolmen tarap şiratqan taramıstarın äzirlep, kebis tiktirgende qalğan kök sauır wltannıñ qiqımınan oymaq jasattı. Aldabergen etik tigetin jiñişke biziniñ wşın ötkirlep qayrap berdi. Zıliqa kebeqwrğaq teriniñ qospasına şüberek salıp, juan inege taramıstı sabaqtap, bizdiñ ornınan tebe tigip bitirdi.

Qara saba

Jılqınıñ  mwnday qalıñ jondamasınan tigilgen äri iy qanğan saba kütip wstasa, köpke şıdaydı. Qazanğa üş litr sudı qwyıp, bir kilogramdıq  şaydı salıp, şaydıñ boyauın qwrımğıp şığarıp, qaynatıp şım-şım bolğanda sabağa qwyıp, üş kün boyı wdayı ön-boyına tegis  tigizip, şayqaydı kep, şayqaydı kep. Şay äbden siñgen soñ, sabanı tağıda tobarsıtadı. Sonımen  irikit, qımız qwyuğa boladı. Sonda sabağa qwyğan  irkit, qımızdan işi teriniñ iisi nemese aşığan iidiñ iisi şıqpaydı äri saba şirimeydi. Qara saba osılay jasaladı. Qara saba halıqtıñ qwtı bolıp esepteledi.

Süyretpe torsıq

Soyılğan tüyeniñ moyın terisinen biteu küyinde soyıp, sılıp aladı. Tüyeniñ öndirşeginen qamtıñqırap, eki qoldıñ iığınan da tüyeniñ moynaq terisine jiberiñkirep soyadı. Öyitkeniol öndirşek jaq süyretpe torsıqtıñ tübi  «moynaq saba» dep te ataydı nemese moynaq sabanıñ tüp jağı boladı. Tüyeniñ öte berik, qalıñ öndirşek terisinen tüp saladı. Teriniñ işki sarı etin, şelin, mayın tügel arıltadı. Terini kebe qwrğaqtap alğan soñ tüppen ön-boyınıñ arasına sızdıq salıp, ötkir bizben tesip, qaldılau şiratılğan taramıspen juantıq inege sabaqtap alıp, tebe tigedi. Bwl moynaq sabanıñ berik boluına twla boyınıñ twtas biteu soyıluı da köp äser etedi. Sondıqtan tübi men boyınıñ arajigin asa berik tigedi. Tigilip bolğan soñ auzınıñ är jerin tanap pispek siyatınday mölşerge keltirip, sändep qoyadı. Tigisi qoldan şıqqan soñ, qarağaydıñ qabağın qaynatıp şım-şımdağanda malıp qoyadı. Birneşe täulik öten soñ, malmadan şığarıp tobarsıtadı. Qoyu, qwrım bolıp qaynağan şayğa saladı. Siñirip şayqaydı. Tüyeniñ moynaq tersinen jasalğandıqtan jüz eluden eki jüz litrge deyin qımız siyadı. Moynaq sabanı «Süyretpe torsıq» atau sebebi ananday alıs auıldar toy jasağanda qımız qwyıp tüyege artıp, atqa öñgerip aparuğa şıdaytın berik bolğandıqtan «süyretpe torsıq» atağan.

Örkeş torsıq

Örkeş torsıq degenimiz – tüyeniñ örkeş terisinen jasaladı. Tüyeniñ eki örkeş terisin teriden sılıp alıp, biteu soyıp aladı. Örkeş teriniñ mayın öte mwqiyat qırıp-arıltadı da tobarsıtadı. Tobarsığan soñ eki örkeştiñ terisin bettestirip tigedi. Jalpaqtau jağın ornıqtı tübi boldıradı. Jiñişkeleu jağın auzı boldıradı. «Batırdıñ özine layıq soyılı bar» degendey mwnıñda özine layıq pispegi boladı. Tigilu, ön-boyındağı iis, qoqıstan arıltu, ıdıstıq qasietke jetkizu – bäri süyretpe torsıqpen birdey ayla-amal qoldanadı. Örkeş torsıqtıñ ülken-kişi boluı – tüye örkeşiniñ ülken-kişi boluına baylanıstı. Örkeşi baladay ülken örkeşten jasalğan torsıq bir-eki bieniñ qımızın aşıtıp otıruğa, az ğana qoy-eşkiniñ, birer siırdıñ sütinen irkit jiıp pisuge jarap twradı.

Jantorsıq

Kişileu örkeşti tüyeniñ örkeşinen jasalğan torsıq –  jantorsıq ornına paydalana beruge jaraydı. Jantorsıqtı tüyeniñ, siırdıñ berik terilerinen mölşerlep pişip alıp, tigip jasaydı. Jantorsıq alısqa atpen jolauşılap jürgende, jaugerşilik zamanda, beybit ömirde qoyşılar qoy jayğanda bärinde  susın qwyıp, erdiñ qanjığasına baylap nemese iıq bauınan moyınğa asa salıp jüre beretin janınan tastamaytın jantorsığı ğoy bwl. Bwl torsıqtardı da tigilip bitken soñ, qarağaydıñ qabığın qaynatıp salıp, şay qaynatıp qwyıp, şayqap, siñirip, qalıpqa keltiredi. Jantorsıqqa qwyılğan qımız, irkit, ayran öz qalpın saqtap twradı. Alıs jolda şölirkegende işken susın tipten balday boladı.

Könek

Qazaq halqı ertede maldı temir ıdısqa saumağan. Siırdı, qoydı ağaştan oyıp döñgeletip tüp salıp jasağan ağaş şelekterge sauğan. Köz timesin dep ağaş şelektiñ qwlağına tesik tas tağatın. Bieni könekke sauğan. Könekti tüyeniñ ülken örkeşinen sılıp alatın, ne moynaq terisinen ölşep alıp qwmmen ketpep şelek qalpına keltiretin. Bir jaq erneuinen şümek şığarıp, eki jaq erneuinen bau ötkizetin tesik tesip qalıpqa keltirip qatırıp siri boldırıp jasaydı. Ol siri jöbi – şökim jaña saua salğan sütke äl berip qalpın bwzbaydı. Jılqı malı sekemşil, sergek mal ğoy. Temir şelekke sauğan süttiñ dıbısınan da sıñğır-sıldır bolğızıp estirtpeydi. Bieniñ ayağı tiip ketse dañğırlap-sañğırlap ketetin temir şelekten ürkip iimey qoyatın. Sondıqtan arnaulı abzal ıdıs «könek» jasap sauğan.

Könqap

Halqımız bardı bağalap, wqsatıp qoldan jasap qajetine jaratqan halıqpız ğoy. Soyğan eşkiniñ, serkeniñ terisin aşımen sorlap, şılğilap, ikemge keltirip närse salatın qap jasağan. Eki jağına eki qwlaqbau taqqan. Mwnıñ tigisinde taramıspen tikken. Serkeniñ terisinen jasağan qap öte berik boladı. Mwnı «könqap» dep ataydı.

Talıs

Jılqınıñ bas terisin biteu soyıp sarı etin arıltıp, twz jağıp ilep ikemge keltiredi. Eki qwlağın tikeytip kekilin kültelendirip öz mölşerimen dorba jasağan.  Aşatın auzın jwqalap jonğan.  Ağaşpen qışqaştap eki jerinen tesip qayıs ötkizgen. Bwğan otağası biz, tisteuik, qayraq, januış, sümsuir, egeu, teskiş degendey wzaq-tüyek zattarın salatın. Mwnı «talıs» dep atağan.

Twlıp

Siırdıñ tua salıp ölgen bwzauınıñ terisin biteu soyıp, audarıp teri jağınan twz jağıp şılğilap keptirip twlıp jasaydı. Bwğan köşpeli auıl üyiniñ wsaq-tüyek qajetti zattarın salıp qoyadı. Mwnı «twlıp» deydi.

Taramıs şiratu

Jılda soğımğa soyğan jılqı, siırdıñ jilinşigindegi siñirlerin wzınına pışaq tigizbey süyekten sılıtıp alıp mwqiyat keptiredi. Tisi barında Mänura äjey taramıstı özi şiratatın. Tisi ketkeli Zıliqağa üyretken. Kepken siñirdi qaynağan qara şay bürkip sırmaqtıñ arasına tığıp qoyıp jibitedi. Ilbırap jibip ketken kebe qwrğaq bolıp jwmsağan şağında siñirdi ağaş toqpaqpen ağaş jañğırıqqa salıp asa qattı emes aqırın-aqırın dopsılap wrıptoqpaqtap jwmsartadı. Jwmsağan siñirdi tarap-tarap keleptep şoqtap qoyadı. Arnaulı uaqıt bölinip taralğan siñir taramıstı tisimen tistep artıq auasın sıdırıp alıp tastaydı. Tarmıstı şiratarda alğaş eki talın basın ayqastırıp sol qolımen wstap otırıp oñ qolımen jımdastırıp şiratadı. Taramıstı bir bastap alğan soñ köbine qwlaş jarımğa deyin wzağınan şiratadı. Siırdıñ siñiri jwmsaq taramıs şiratuğa ülpildep tartılıp jımdasıp şiratıladı. Taramıspen etik, kebis, saba, kön qap torsıqtardı tigedi. Ol öte berik jip sanaladı.

Etik tigu

Erterekte etikti audarma bas bolğızıp tikken. Wzın şiratılğan taramıstıñ eki jaq wşın birdey wştap alıp juantıq inege sabaqtaydı. Sızdıq qabattasqan jwlığın biriktirip ötkir bizdi şanşıp qayta bizdi suırıp alıp ornına eki jağınan ayqastırıp taramıs sabaqtağan ineni ötkizip tigedi. Taramıstı wzın şiratu sebebi etiktiñ jwlığınıñ eki jağınan birdey ayqastırıp tikkende üzilissiz jetu qajet.  Etik tikkende wzın şiratılğan jaramıstı berik bolu üşin etikşi qwlaştap qattı tartadı. «Etikşiden qwlaş qaş» degen maqal osıdan payda bolğan. Taramıspen etik, saba, torsıq, oayıl-twrman qap siqtı ömirge qajetti jabdıqtardı tigedi. Taramıs osılay jasalıp, paydalanıladı.

Ağaş ıdıstar

Qazaq halqı ejelden ağaştan tüyin tüygen halıq. Köbine ağaştan oyıp ıdıs jasaydı. Terekten, basqa da üylesetin ağaştan kesip alıp jastay jwmsaq ağaştı mölşerimen kesip ölşep aladı. Sodan keyin asıqpay-aptıqpay jasaytın ıdıs-ayaqtıñ formasın şığaradı. Ol üşin temir, şot, ıñğuır, teskiş, keskiş, türpi, ara, balta, balğa tärizdes saymandarı bäri de say. İske kirisedi.  Ağaştan et jasaytın tabaq döñgelek. Astau sopaqşa, qımız qwyatın tegeş, qos büyirli ojau sırlı tegeşuke üylesken sırlı ayaq, tostağan, qalaq, qalaqşa, mal jayğağanda qorıqtıq jasaytıq saptıayaq, mal suaratın şelek, keli-kelsap, şaygeli, tüygiş, itayaq, mal suaratın naua, jükayaq, qayqıbas tösek, jay tösek, şay taqtay orındıq bäri ağaştan ekeni aytpasada tüsinikti.

Twrmısta qajetti zattar

Üy tireytin baqan, aşabaqan, adalbaqan, qaşağan jılqını wstaytın qwrıq, tüñlikke tireytiñ sırıq. Bie baudıñ qoy qosağınıñ, qozı kögenniñ jelilerine bärine eki jağına qağatın qazıqtardıñ bäri qayıñ ağaşınan alıp keptirse temirdey qatıp qaladı. Ol qazıqtardı wrıp qağuğa da qayıñ ağaşınan şoqpar jasap qoyadı. Tese, kürek, ketpen, balta, balğa, wrşıq bäriniñ sabı da ağaştan. Tüyeniñ mwrındığı, wn oqtaulap jwqartatın oqtau, tüyeniñ jük artqan arqanın beriktep bwraytın bwrauda ağaştan, köriktiñ de astı, üsti, moynı ağaştan. Er, aşamay, esik, ergenşek, üy ağaş bäri ağaştan.

Öner aspaptarı

Än-küy öner aspaptarınıñ nebir türleri ağaştan jasalğan. Dombıra, qobız, jetigen, sırnay, sıbızğı, pianino (küy sandıq), baraban, dabıl degendey, bäri-bäri şeberlerdiñ tuındısı. «Şeberdiñ qolı ortaq» keybir şeberlerdiñ jasağan aspaptarın halqımız tügeldey igiligine jaratadı.

Şi tartu

Tamız ayınıñ ortasına qaray at jetetin jerdegi auıl äyelderi tüyesin qomdap, azığın qamdap şi tartuğa attanatın. Bwl kezde şi kemeline kelip, buını qatıp, äbden ösip, jetilgen şağı. Şi är öñirde kezdese bermeytin sirek ösetin ösimdik. Ol jwmsaq qwmdı, qwnarlı, dımdı oypat jerlerde, özen-kölge juıq jiekterde qanattas aumaqtarında ösedi. El jaylaudan köşpey mal ayağı baspay, şige mal ayağı timey twrğanda barıp ärkim öz qalauınşa, şamasına qaray şi tartuı läzim. Şidi äyelder qarmaulı azamattar birigip tartadı. Iñğayı kelse belge, bilekke orap tartadı. Sol ornında şidiñ tübiniñ qaraqwsınıñ sırtındağı köp qabattarın tüsirip basınıñ şaşağın kertip jeñildetip qwşaq tolatınday tobın qapqa kigizip jippen tañıp tüyege teñdep alıp ketedi. Kele qabığın arşıp, köleñkege jayıp  kerptiredi. Osılay tartıp alğan şidi arı qaray qajetine jaratadı.

Aqşi

Qazaq halqınıñ köşpeli ömirinde şi öte mañızdı orın aladı. Şidiñ qay türi de kiiz üydiñ keregesi men tuırlıq arasınan wstaladı. Ol jılılıqqa septigin tigizedi. Äri kiizdiñ sırtınan keregeniñ közderiniñ tabı bunaq-bunaq  körinip twrmauı kerek. Üydiñ işki jağınanda oraulı şiler äsem, körkem körinip üydiñ sänin keltiredi. Aqşi orağan şige jalğas wstaladı. Şidi barlıq äyelder orap, sändep toqi bermeydi. Öytkeni keybir äyelder şidi sändep oray almaydı. Endi bireuer şidi oraytın, körkemdeytin türli-tüsti boyau, jün, türli jipter dayındap aluğa däti jetpeydi. Sondıqtan aqşidi kiiz üydiñ aynalasına jetkendey mölşerde toqıp aladı da üyge wstay beredi. Aqşidi auqattı adamdar kiiz basuğa arnaulı bir mölşermen tört qanat toqidı. Wzındığı tört kezden bolsa ayqastırıp  köktegende segiz  kez boladı. Bir şidiñ biiktigi bir kezeki qarıstan boladı. Onı ara-twra kerege sırtına wstaymız ba degen-di de oylastırıp toqidı.

Kilemşe

Tartılğan şidi arşıp tazalağan soñ eñ irisin irebdeldep alıp sändep oraydı. Şidi neşe türmen türlendirip orauğa boladı. Üyge wstaytın şidi köbinde üş türli oraumen örnekteydi. Eñ şımı «kilemşe» jäne «bäşike» şarşı müyizde saladı. Şidiñ sändi orauı «kilemşe» ataladı. Aq, qara, qızıl-jasıl, sarı, külgin-qoñır öñderdi säykestendirip boyaumen boyap jündi tütip, ıspalap alıp orağan. Qazir türli-tüsti dayın jiptermen oraydı. Şige salatın örnekti äueli aq mata ne aq qağazğa sızıp alıp soğan är şidi salıp ölşep otırıp oraydı. Kilemşe örnek eki şarşını qatar keltirip är örnekti twspa-tws säykestendirip jarastırıp türleydi. Är örnektiñ däldigin körip otıru üşin şidiñ basınanğ ayağınan, ortasınan üş jerinen jippen tizip otıradı. Bwl eki şarşı qatar kelgendikten  şidiñ örnegi öte şım körgen jan tañqalarlıqtay körkem körinedi.

«Şım oraulı bolmasa şidiñ säni kelmeydi» - degen maqal osı kilemşe örnekti şım oralğan şige qaratılıp aytılsa kerek. Oratılıp toqılıp bitken şidiñ bas-ayağın eki jağın öñdi pwlmen kömkerip qoyadı. Ol şidiñ bas ayağınıñ sınbasına septigin tigizedi. Äri körkem körinedi.

Bäşke

Bäşke orau ädettegidey şidi irebdelinen tañdap aladı. Bäşkeniñ şarşısı ülkendeu keledi. Şarşısın şidiñ wzınana qaray jalğastırıp oraydı. Mwnıñ da aq matağa nemese aq qağazğa tağı şarşı örnekpen säykestirip otıradı. Aq-qara, qızıl-jasıl, sarı, külgin, qoñır öñdi boyauğa boyalğan jündi tütip ıspalap alıp sonımen oraytın. Al qazir türli-tüsti dayın jip kerektenedi. Oranğan är tal şidi üş jerinen tizip otıradı. Oralıp toqılıp bitken şidiñ bas-ayağın kömkerip qoyadı. Bäşke örnekpen oralğan şi osılay jasaladı.

Öreşe

Dıñdı-qaldı şilerdi tañdap orauğa aqşi toquğa iriktep alğan soñ qalğan şiden qwrt jayıp keptiretin wzındığı eki qwlaştay öreşe şi toqidı. Jerge tört qazıq qağıp qazıqtıñ janına jerge swğındırıp tört ağaş ornatadı. Eki jağınan köldeneñ bilektiñ juandığınday ağaş baylap üstine är jerden şıbıq qoyıp sonıñ üstine öreşe şidi jazıp oğan qwrt-irimşik jayıp keptiredi. Astınanda, üstinende jel esip jayılğan qwrt-irimşik tez kebedi. Öreşe şidi osılay jasap paydalanadı.

Şıpta

Jan-jağınan bir kezden mölşerlep tört bwrış şi toqidı. Mwnı «şıtpa» dep ataydı. Sütti pisirip, qatıq ayran qwyıp iritip tağı bwrq etkizip qaynatadı. Qazandı tüsirip üstine şıptanı qoyıp aq irimşikti süzedi. Şıpta osılay jasalıp, osılay ömirde qajetke jaraydı.

Şi toqitın bau

Şi toqitın baudı şidiñ öñine qaray äzirleydi. Aq şi toqitın bolsa aq jünnen (aq jipten) eki tal jipti eki jeke iirip, ekeuin qosıp qayta iiredi. Orağan şidi toqitın baudı aq-qara jipterdi jeke iirip odan soñ qosıp qara-ala bau iiredi. Nemese qızıl-sarı jipterden de solay jasaydı. Qızıl ala bau orağan şige öñ beredi.

Şi toqu

Şi toqitın arqalıq ağaş baudı ilip qalmaytın toqılğan şidiñ jerge tüsuine böget bolmaytın sırtqı qabığı jılmağaylap arşılğan mayda bwtaqsız, jwmır, jiñişke, bilektey, sındarday sıptığır boluı şart. Bwl arqadıq ağaştıñ bir jaq wşın uıqqa tirelgen aşanıñ adamnıñ beluarınan tört eli joğarı keletin aşasınan, bir jaq wşın keregeniñ köginen ilip baylap qozğalmastay bekitedi. Arqalıq ağaştıñ arqasına şi toqitın bau jıljımaytınday baudıñ sanımen kertedi. Bau arqalıqqa asılıp twratındıqtan sıpırılıp qalmas üşin birıñğay sopaqşa tas tañdap alıp baudı soğan orap şalıp qoyadı. Arqalıqtıñ arqasına toqitın şidi birden-ekiden qatarlastırıp qoyıp baudı arı-beri ayqastırıp toqidı. Şi toqılğanda qısqarğan baudı jıljıtıp otıradı. Şi toqılıp bitken soñ qalğan baudı esip keregege şidi baylaytın boldıradı.

İrge şi

Qazaq halqı öz jağdayın özi jasağan el. Kiiz üydiñ barlıq jabdığı köşpeli eldiñ ömirimen wştasqan qwndılıq. Kiiz üyge baylanıstı qwndılıqtardıñ bir salası bolıp keletin atı kişileu bolğanımen aytarlıqtay mindet atqaratın aytulı şi «irge şi» ataladı. İrge şidiñ biiktigi eki qarıs, tört eli. Wzındızğı kiiz üydiñ şeñberine oray jasaladı. İrge şidi üş jerden bau keltirip toqidı. Sırtın kiiz üydiñ dödegesiniñ oyuımen säykes oyulap şüberekpen nemese kiizben qaptap toqidı. Ol jılılıqqa öte paydalı. Kiiz üydiñ tuırlığın jauın-şaşında suğa maltıqpau üşin keregeniñ eki közin aşıq qaldırıp joğarı wstaydı. Jel soğıp, añızaq bolıp kün suıta qalsa irge şidi wstay qoyadı. Kün jılına qalsa irge şidi jinap alıp, irgeden samal estirip, serpilip rahattanadı.

Tulaq

Qazaq ata-babalarımız ejelden twrmısqa qajetti barlıq jabdıqtardı öz qoldarımen mal önimderinen, tabiğattan alıp jasap alatındı. Är auıl ädette jılda küzem alıp, jün sabap, kiiz basadı. Jün sabau üşin qattı, qalıñ, tözimdi tulaq qajet bolğan. Ol üşin soyğan siırdıñ äsirese ögizdiñ terisin qan-sölin qırıp azdap twz jağıp töñirek pwşpağın alıp döñgelek formağa keltirip köleñkege tegis jerge jayıp keptirgen. Ädette ögizdiñ terisi qalıq, qattı üstine jün sabauağa tözimdi boladı. Jün sabaytın tulaqtı osılay dayındap aladı da jün sabap bitken soñ kütip saqtap qoyadı.

Sabau

Sabau degenimiz jündi tulaqtıñ üstine tögip qoyıp, sabap, dodalap tütuge kerektenetin ağaştı «sabau» deydi. Bwrın mal şaruaşılığımen aynalısatın köşpeli el üşin är üyde jün sabap kiiz basqan. Sondıqtan är üyde keminde 16-dan 18 par sabau boluı qajet. Sabaudı qayıñ, ırğay, tobılğılardıñ bwtalarınan juandığı ortan qolday, wzındıq mölşeri kez jarımday ağaştı kesip alıp qol wstaytın tört eli sabınan basqa ön boyınıñ qabığın arşıp köleñkege jayıp keptiredi. Jılda küzem alıp jün sabauğa jinalğan qız-kelinşekterge ekiden taratıp berip, jün sabap bolğan soñ jinap alıp buıp saqtap qoyadı. Sabaudıñ bası jarılsa jılda jañalap otıradı.

Mwrındıqbau

Şige jün tartıp, su seuip büktep orağanda şidiñ kölemi jalpaq wzındığı wzın bolğandıqtan büktep orauşılardıñ ırqına zorğa könedi. Bwl şi tartılğan jünimen arqanmen tañıp arı-beri aunatqanda bir jağına qaray qwsıp işki qabatınıñ wşı sırtına qaray şığıp ketip kiizdiñ pısuına kedergi keltiredi. Mwnday jağdaydı boldırmau üşin üş qabat esilgen, wzındığı üş qwlaş arnaulı jip dayındap qoyadı. Mwnı jünmen birge şidiñ şetine salıp, eki wşın tartıp  şidiñ şetinen şığarıp qoyıp oraydı. Jün tartılğan şi oralıp tañılğanda älgi jipti tañğan arqandı tartıp mıqtap baylaydı. Mwnı «mwrındıq bau» - dep ataydı. Mıqtı «mwrındıq bau» oralğan şidiñ qwsuına arı-beri qozğaluına jol bermeydi. Mwrındıq bauı osılay mindet atqaradı.

Küzemdi alu

Jılda qırküyek ayınıñ basınan bastap är auılda küzem alu bastaladı. Ol üşin qoydı özen suğa aydap salıp toğıtadı. Bwl qoydıñ jünin şuaşınan arıltu täsili. Qoy toğıtılğan soñ jüni kebe salısımen qoydı qosaqtap qırqu bastaladı. Küzem alu jwmısı da ülken nauqan. Küzemdi är auıl adamdarı birigip aladı. Bügin ana auıl – üy qoyın toğıtsa erteñine qırıqtıqşılar sol auılğa jinaladı. Onda qırqım bastalğan üy qoy soyıp, qol qusırıp, sarı qımızdı sapırıp, arqa-jarqa äzil, küzem alu kişi-girim toy siyaqtı ötedi. Qatar-qatar üy-tört kerme qosıq keredi. Bireuine qızıl jündi qoydı, bireuine aq, bireuine qara, bireuine alaşwbar  jündi qoylardı qosaqtaydı. Är qırıqtıqşı bir-bir qosaqtan bastap şetinen äkelip jün jiyuşınıñ jığıp bergen qoyın wstaraday lıpıldap twrğan ötkir qırıqtığımen tört ayağı buulı qoydıñ artqı sanınan bastap äp-sätte qırqıp şığa keledi. Qırqılğan jün taza boluı üşin qoydıñ astına kenep, teri töseledi. Jün jiyuşılar öziniñ jinağan jüniniñ öñine bir tal basqa jün qosılmauın qatañ qadağalağan. Öytkeni aq kiiz appaq, qara kiiz qara boluı jün qırqımınan bastaladı. Jündi öñimen qaptap jinap qoyadı. Küzem alu är auılda osılay ayaqtaladı.

Jün sabau

Qoy qırqılıp küzem alınıp bitken soñ auıl-üy, qız-kelinşekteri jün sabauğa belsene bastaydı. Erte twrıp tañerteñgi şayın işken soñ, ana üydiñ kelinşegi şıqtı ma? - dep bir-birine qaraylap jürip qız-kelinşekter bir mezette jün sabaytın üyge  sau etip kele qaladı. Keledi de bizge ne deydi dep qarap twrmaydı. Jün sabaytın tulaqtı äkelip üydiñ ortasına ornalastırıp töñiregine otırğan adamdardıñ tizesine jer batpaytınday sırmaq, mayauza, körpeşe töseydi. Buulı twrğan sabaudı şeşip özdi-özderi eki-ekiden  alıp qoldarıtıñ twrğanda kiizdiñ betine tartatın appaq jünnen bir qwşaq alıp, tulaqtıñ üstine tastaydı da jan-jağına otıra qalıp,tarsıldatıp sabay jöneledi. Şuaşınan arılğan tiri jün ilezde appaq bwlttay dodalanıp, şudalanıp aq mamıqtay jün map-mayda bolıp tütelenip qaladı. Tüski asqa deyin kiizdiñ betine tartatının bitirip jeke-jeke ülpildetip jwmarlap jinap qoyadı.

Tüsten keyin kiizdiñ astına tartatın qızıl jün, alaşwbar jün jäne qara jündi sabap (qara kiiz basatın) jeke-jeke sabap bitiredi. Bwl erteñgi jwmıstıñ bastaması.

Ejelgi eñbek küzem ap kiiz basu,
Arqa-jarqa aralas didarlasu.
Jüniñdi tügel sabap dodaladıñ
Berseñşi zarıqtırmay tulaq şaşu, - dep äzildesken.

Jün tartu

Kiiz basuğa arnayı toqılğan ärqaysısınıñ wzındığı tört kez, eni kez jarım bir mölşerli, tört şidi ayqastırıp kökteydi. Şige jün  şabaqtaudıñ dağdılı şeberi eresek  äyel şidiñ üstine şabaq jeydi dep şalalau sabap ala salğan alaşwbar, qızıl tüsti bolatın  kiizdiñ astına arnalğan jünderden qwşaq-qwşaq tastaydı. Şabaqşı äyel şidiñ üstine eki tizesin bügip jüginip otırıp aladı. Wzındığı bir kez ğana jiñişke arnaulı  eki rğay sabaudı alıp şidiñ üstindegi jündi şipıldatıp şabaqtay bastaydı.Birkelki şabaqtalğan jünniñ üstine aq mamıq jündi tartatın eki äyel kökteuli üstine jün şabaqtalğan şidiñ basınan qatar otırıp jün tartuğa kirisedi. Sabaulı jünnen keleptep alıp oñ qolımen jündi tartıp, sol qolımen  basıp otırıp, aldıñğı  tartılğan jünniñ qwyrığın bastırıp, ala qwyrıq qaltırmay tartuğa dağdılanğan. Tartqan jünniñ arasında älde qanday baran jünniñ bär talı ilespey tartıluı läzim. Öytkeni aq kiiz appaq, qara kiiz qap-qara boluı qajet.

«Qatınnıñ jamanı qara ala kiiz basadı»- degen qatal sögis aytıladı.

Kiiz basu

Jün tartılğan şidiñ basına esilgen arnaulı üş qwlaş «mwrındıq bau»  jipti jäne eki sabaudı şwbata salıp şidi büktep orauğa kirisedi.

Orarda şidegi tartılğan jünge ülken qara qazandağı qaynap twrğan ıstıq sudan eki äyel eki şelekke su qwyıp alıp kelip jayılğan jünniñ eki jağınan eki ülken şömişpen alıp süzgi şömiştiñ üstinen qwyıp şaşa sebedi. Su jerge ağıp ketpes üşin eki-üş adam tez-tez oraydı.Oralğan jün tartılğan şidi arqan men şırmalap qattı tartıp tañıp  baylaydı. Tañılğan kesken terektey şiidiñ üş jerinen  üş arqannıñ orta twsın orap wşınan altı adam  tartıp eki jaqqa  kezek domalatadı. Jaqın üyge:

-«üyiñdi qoy bastı»,-dep ayqaylaydı. Olar şaşu, qwrt-irimşik t.b. däm alıp şığadı, kiiz basuşılar şaşudı bölip jep ,külisip arqa-jarqa  bolıp qaladı.Kiiz şiray bastağanda şiden şığarıp astına şi tösep, eki bası keletin jaqqa biik qattı zat qoyıp, kiizdiñ basın soğan tirep, jwmsaq  qwrmen 5-6 jerden buıp sol qwrdan wstay 5-6 äyel bilekteydi.Basın biiktikke süykete  aunatadı ol bası jelinsin degeni 3-4 ret auıstırıp buıp, bilekteydi.Kiiz pısıp, şirağan soñ  eki ret bos şiırşıqtap bilekteydi. Boldı degende  büktep, buıp sudıñ jağasına aparıp kiizden aqqan su twnğanşa su qwyadı.Bwl kiizdi kirleu deydi.

Kiiz pısıru

Kiizdi basıp bolğan soñ jayıp keptirip bir aptadan soñ auıl äyelderi qayta jinalıp ülken qara qazanğa su qaynatıp aladı. Kepken kiizdi jayıp qoyıp ıstıq sudan äjepteuir seuip şiırşıqtap oraydı. Otırğan adamnıñ sanına qaray şiırşıqtalğan kiizdi qwrmen şalıp buıp qatar otırğandar buılğan jipten wstap aunatıp bilekteydi. Üş-tört qayta işin sırtqa auıstırıp qayta-qayta şiırşıqtap buıp bilekteydi. Kiiz şirap qayraqtay bolıp qatayadı. Mwnı «kiiz pısru» - deydi. Kiiz osılay dayın boladı.

Tekemet basu

Qazaq halqı «tekemet basu» üşin de qoydıñ küzem tiri jüninen auıl äyelderi jinalıp tulaqqa salıp sabaydı. Jün aq tütek bolıp şarbı bwlttay şudalanıp map-mayda tütilgen soñ, şetin ayqastırıp köktegen şige salıp şabaqtaydı. Şabaqtalğan jünniñ betine arnaulı taldırmalap oyıp qoyğan oyudı ara-arasın tolıqtırıp jün tartadı. Jün tartılğan şidi orarda qazanda qaynap twrğan sudan şelektep äkelip eki äyel eki jağınan şömişpen sebezgilep su şaşadı. Oralğan şidi arqanmen şandıp qattı buadı. Tañılğan şidiñ üş jerinen üy arqannıñ ortasın orap 6 wşın 6 adam wstap eki jaqqa kezek-kezek domalatadı. Kiiz pısıp bilekteuge jarağan soñ şiden şığarıp qolmen bilekteydi. Kiiz äbden şirağan soñ büktep sudıñ jağasına aparıp qwyılğan su twnıp möldiregenşe kiizge su qwyıp kirleydi. 4-5 täulik jayıp qoyıp, kepken soñ äyelder qayta jinalıp, su qaynatıp seuip, qayta bilekteydi. Kiiz nağız babına kelip qatayğan soñ jayıp keptiredi. Tekemetti de osılay pısıradı. Tekemetti kepkennen soñ bas-ayağın qiıp teñep, tegistep ıñğayğa keltirip qoyadı. Tekemet osılay jasaladı. Üyge qonaq kelgende tösek ornına qoldanılatın kölemdi, äri qalıñ töseniş osı tekemet.

Bwl da qazaq halqınıñ bardı bağalap qolmen jasap koldana bilgendiginiñ bir körinisi.

Wrşıq

Döñgelek qws tastıñ ortasın tesip jäne qayıñ ağaştıñ  üyilinen (bezinen) döñgelek formağa keltirip ortasın tesedi.Jılqınıñ ortan jiliginiñ şoqpar basınan da opırıp alıp qorğasınnan mayğa qaynatıp eritip te ortasına sap bolatın ağaştı  şanşıp twrıpölşeuli döñgelek zatqa qwyıp ta wrşıqtıñ bastarın jasaydı. Juandığı şınaşıq qolday  rğay. Tobılğı, sekseuil wşqat qayıñ ağaştarınıñ bwtağın kesip aladı.Wzındığı eki qarıs, tört eli nemese eki qarıs, bir süyem ağaştı arşıp keptiredi. Wrşıqtı kepken sapqa saptaydı. Wrşıqtañ basqı jağınan  tört eli şığarğan  wşın tesip, mwrındıq  ağaş ne temir ötkizedi. Bwl wrşıqqa maqta jipte, jün jip te iiruge boladı.

Şuda jip iiru

Qos örkeşti tüyeni küzegen soñ  tamaq şudasınan, ne örkeş şudasınan maydalap tütip, ıspalap qolğa ilinetindey ilmek şığarıp, şoqparday şüyke jasaydı. Şüykeniñ ilgegin sol qolınıñ ortan qolına ilip tütilgen mayda jündi jiñişkertip  wrşıqtıñ mwrındığına oraydı. Oñ qolımen wrşıqtı oñ jambasına  salıp, özine qaray  tartıp iiriedi. Qoldağı şüyke tasuılğanşa  iirip wrşıqtıñ sabı jağına oray qoyadı. Şüyke tausılğan soñ jipti eki qabatağını da bir kez bolatınday  mölşerlep sol qolınıñ sausağına orap üzip alıp, şumaq jip jasaydı.Bwdan birneşe şumaq jip şığadı. Onımen sırmaq, üy jabdığı barlığın tige beredi.

Jiek iiru

Qoydıñ jaz şığa qırqılğan öli jüninen jabağı emes şudalanğan biyazı jünnen tañdap aladı. Onı äbden juıp şuaşınan arıltıp, qıstayğı jabısqan şöp-şalañnan tazartadı. Jün kepken soñ maydalap tütedi. Jünnen süyemdey jwmırlap bwrap  onı büktep bir jağınan  twyıqtap, sol  jwmırlanğan jünge tütken jündi ıspalap orap, şoqparday şüyke jasaydı. Şüykeniñ ortasındağı qolğa iluge qolaylap qoyğan ilmekti sol qoldıñ ortanğı sausağına iledi. Şüykeniñ wşın tarqatıp  wrşıqtıñ bwdasına orap, wrşıqtı oñ jambasqa salıp, oñqay iirgende wrşıqtı alğa qaray zırıldatıp, solaqay iirgende  wrşıqtı artqa qaray zırıldatadı. Wrşıqtı alğa qaray irigende  oñ qay, artqa qaray iirgende solaqay jiek blıp şığadı. Tek bir tal jiekti üş märte iirgende ğana, öñdi tañday jiek bolıp üylesedi. Jipti jiekti iirip keleptep qoyıp qızıl-jasıl, qızıl, sarı, külgin degendey qajetke qaray ärtürli boyauğa boyaydı. Ejelgi uaqta boyau köp kezikpegende rauğaştıñ (sarı ağaş) dep te ataydı tamırın qazıp alıp, arşıp keptirip. Kepken soñ tüyip qaynatıp süzip basıtqısına aşutas salıp, soğan boyağan. Oyıstırğan sırmaq jasau üşin jiekti osılay dayındaydı. Jiek basatın jipti tüyeniñ  tamaq, örkeş şudasınan şumaq-şumaq iirip qoyadı.

Qara ala sırmaq oyu

Aq qara kiizdi bettestirip köktep qara kiiz jağınan bormen ne sabınmen, aq sarı tüsti boyau qarındaştarımen är müyizin teñ, anıq sızıp aladı. Ötkir pışaqpen, ikemdi ortaşa ötkir qayşımen eki qabat kiizdi qatar wstap bir qalıptan audarmay oyadı. Oyğanda jañağı bütin kiiz bıtıqı-şıtıqı bolıp qoparılğan, qopsığan bir retsiz üyilgen  qiqımğa wqsap qaladı. Oyğan  oyuşı mwqiyat qarap, är oyğan müyizin öziniñ ornına qoyıp  kökteydi. Oyğan müyizdi aqtıñ ornına qara kiizdi, qara kiizdiñ ornına  aq kiizdi salıp taptadayğıp kökteydi.

Qara ala sırmaqtı jasau

Äbden köktep alğan soñ qalta tüsirmey, irku qaltırmay jörmeu qajet. Eki qabat kiizdi oyğanda eki  sırmaqtıñ beti şığadı. Ekeuinde jörmep bolğan  soñ qalıñ şiraq kiiz ben  astarlap kökteydi.Sodan soñ jiek basadı. Jiek bir öñnen jetui par öñdi  boladı. Jiek basılıp bitken soñ aq öñdi oyuğa aq, qara öñdi oyuğa qara salu jip salıp, jiptiñ öñimen jiiğıp sıridı. Töñiregine tört-tört sausaq pen ilip bir jaq  qoldağı sarı, bir jaq qoldağı qızıl jip boladı.Bir adam qolındağı jipti arı-beri ötkizip şaladı.Bir adam sırmaqtıñ  şetine japsırıp tigedi.Sonda tañday tüsip sırmaqtıñ  körkemdigin, arttıradı.Qaraala sırmaq kiizden osılay jasaladı.

Qara ala sırmaqtıñ mölşeri

Qaraala sırmaqtıñ eñ ülkeni wzındığı üş kez, köldeneñi kez jarımnan eki kez boladı. Mwnday sırmaq şamalı bay, bi-törelerdiñ üyinde 20-30-ğa deyin boladı. Ülken qaraala sırmaq üydiñ körki. Tör aldına salğanda üyge körkem sän bergen jäne qonaq qonğanda astına tösektik bolğan. Ülken qaraala sırmaqtıñ  eñ aytulı qajettiligi, el köşkende  tüyege artqan jüktiñ üstine japqan .Ol qazaq köşiniñ  erekşeligin  ayqındap köştiñ sän-säuletin arttırğan. Tağı bir erekşe qajettiligi qız wzatqanda 9-dan jasağan jasaudıñ bas toğızı  osı ülken qaraala  sırmaq. Tösek boyımen jasap tösektiñ aldına saladı. Bir kisige arnap jan-jağı bir kezden tört bwrış jasalğan türin bir kisilik  mayauza deydi. Osığan wqsas döñgelek türi de boladı. Erdiñ üstine arnap ıqşamdap jasaydı. Al, qazır zaman talabına say oyıstırğan qaraala sırmaqtı divannıñ kölemimen jasap üstine salıp jür. Bir kisilik orındıqtıñ üstine de ölşep tigedi. Maşinanıñ kisi otıratın orındıqtarına say jasaydı. Äyteu oyıstırğan kiiz sırmaq  zamana talabınan qalar emes. Qazaq barda jasay bermek.

Terini ileu täsili

Maldı soyğan soñ qanın, sölin, şuaşın arıltıp juıp tazalap aladı. Aldımen terige aşı jağıp sorlaydı.  Sor siñgen soñ qırğımen qırıp tastaydı. Kün ısıp twrğanda sabağa pisilgen irkitten bir ton şığatın 6-7 terini qatarlastırıp jayıp qoyıp soğan jağalay jağadı. İrkit terige äbden siñgenşe terini kün jalap ketpeu üşin idi irkitti kebersingen teriniñ jeri bolsa soğan jetkize jağıp qayta-qayta irkitti qwyıp qolmen sipap siñiredi. Ii ädben siñgen soñ bir apta büktep qoyıp idi äbden teriniñ boyına siñiredi. Teri ide jatqanda mal basıp ketuden saqtaydı. Öytkeni idegi teri ön boyı balqığan bos boladı. Eger mal basıp ketse keyin ilengende sol jeri oyılıp tüsip qaladı. Iy teriniñ boyına siñgen soñ terini jayıp tobarsıtıp üy tireytin wzın baqannıñ aşasına berik jip baylap teriniñ pwşpağınan mıqtap baylap teriniñ pwşpağınan mıqtap baylap ileytin adam janalaydı. Odan soñ irekteydi. Odan soñ qalğan-qwtqan jalbırağan zat bolsa qırğımen qıradı. Jaqsı ii bolğan teri appaq bolıp ton tiguge dayın boladı.

Teriniñ türleri

Qıs ayında soğımğa soyğan qoydıñ terisi öñi qalıñ, jüni jetilgen teri. Jazğıtwrım öli jündi qırıqqan soñ 2-3 aydan keyin soyğan qoydıñ terisi tüleme teri dep ataladı. Öñi äli qalıñdamağan jwqa, jeñil boladı. Tua sap ölgen qozınıñ öñi jwqa, jüni qısqa bwyra boladı. 3-4 ay bolğan qozınıñ terisi jüni ösiñki «körpeldes» jündi teri ataladı. 7-8 ay bolğan qozınıñ terisi jüni ösip jetilgen señseñ jündi qozınıñ terisi ataladı. Bwl terilerdiñ bärine de ayran irkitten iy jağıp ileydi. Ekşkiniñ terisi öñi qalıñ ilegende qiındıq tuğızadı. Añnıñ terileri qasqır, qarsaq, taueşki terisinde solay ileydi. Tülkiniñ terisine soya salıp twz jağıp soñında onı qırıp tobarsıtıp ayran jağıp, ne süt bürkip ileydi. Tülkiniñ terisin biteu soyadı. Jüniniñ altın öñdes taldarın sındırmau üşin biteu jeriniñ işine eki ağaş swğıp ayqastırıp arı-beri kerip jünine küş tüsirmey ileydi.

Janay irek

«Añğa şıqpas añşı da saylamay qaru saymanın»  demekşi qanday bir närse jasau üşin aldımen onı jasaytın qwral, saymanı dayın boluı läzim. Teri ileu üşin iy jaqqan terini ikemge keltiretin «janay» atalatın aytulı aspap qajet. Bası imek tik bwrıştı bir kezdey wzın ağaştıñ iilip kelgen jerine wstaranıñ jüzindey ötkir bir qarıs temir keltirip mıqtı bekitedi. Ağaştıñ soñğı wşın tesip ayaq etigimen siyatın berik qayıs ötkizedi. Janay osılay jasaladı. Teri ileytin adam qayıstan ayağın osılay ötkizip baqannıñ basına baylap tömen salbırap twrğan terini bir qolımen wstap janaymen qırıp terini qwrıs-tırısınan tazalap, maydalap, öñdep şığadı. Sodan soñ bir kezdey qatqan qayıñ ağaştan üş eli qalıñdıqtağı ağaştıñ bir qırın jwqalap keptirip irek şığaradı. Bwl «irek» ataladı. Älgi terini sol irekpen irekteydi. Eñ soñında qalğan-qwtqan jalbır japıraq bolsa temir qırğımen öñdeydi.

(Jalğası bar)

Egeuhan Mwqamädiqızı

Abai.kz

5 pikir