Senbi, 6 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 12312. Jazılğandar — 6903. Qaytıs bolğandar — 52
Qoğam 2047 17 pikir 13 Säuir, 2020 sağat 16:19

«Radlov pen Levşin jazğan tarihtı äli jwbanış körip jürmiz»

Koronavirus

Bwl tek bizdiñ elde emes, törtkül dünieni jaylağan öte qauipti indet bolğandıqtan, asa saqtıqpen baybalam salmay, tek üyden şıqpauğa tırısıp, bayağı Künqoja jırau jırlağanday, «Birinşiden ne jaman qasarısqan qız jaman» degendey bilikpen qasarıspay, zañğa bağınıp, üyden şıqpay uaqıt ozdırıp, virustıñ odan äri taraluına jol bermey, saqtıq şaralarına boywsınğan abzal. Sonda ğana Qıtaydağı nemese Italiyadağıday zardap şekpeymiz. 

Qazaq halqınıñ tarihı

Kerey men Jänibek handar Qazaq handığın 1465 jılı qwrğan degen naqtı derekter bar ekenin tarihşılardıñ köpşiligi biledi. Biraq, 2012 jılı Resey prezidenti V. Putin mırza «Qazaqtarda bwrın-soñdı memleket bolğan emes, onı 1991 jılı sizderdiñ twñğış prezidentiñiz N. Nazarbaev qwrdı» - dep aydı aspannan biraq şığarıp edi. Sol V. Putinniñ sözine qarsı jauap retinde, bizdiñ bilik Qazaq Handığınıñ qwrılğanına 550 jıl bolğan dep 2015 jılı Tarazda dürkiretip atap ötti.

Qazaq el men jerdi qorğau, saqtau dästürleri handıqtıñ negizin qalağan swltandardıñ arğı babasınıñ tarihımen bite qaynasıp jatır. Öytkendegi jäne bügingi tarihqa zer salıp üñilsek, Qazaq eliniñ azattığı üşin arpalısqan wlı twlğalardıñ bar arman-maqsatı – wlttıq memleketimizdi qwru bolğanın köremiz. Sonau köne däuirdegi el birligin oylağan kök türiktiñ dañqtı qolbasşısı Bilge qağannıñ «Türki halqı üşin tünde wyıqtamadım, kündiz otırmadım, jalañaş halıqtı kiimdi, jarlı halıqtı bay qıldım, az halıqtı köp qıldım» degen öz ösietin mäñgilik tasqa qaşatıp qaldıruı tegin bolmasa kerek. Bilge qağannıñ ösieti bolıp tasqa qaşaldı, Mahambet Ötemiswlınıñ ottı öleñderi bolıp örildi, keşegi Älihan, Ahmet, Mirjaqıptıñ hattarı bolıp tarihqa qattaldı.   

Reseydiñ bizdiñ elge közqarası

Totalitarlıq keñes däuirinde qazaq tarihın zertteuge qiyanat jasalıp, tarihi şındıq köpe-körineu bwrmalanıp, osınday birjaqtı tarihtıñ özin de öz därejesinde oqıtuğa şınayı köñil bölinbey kelgendigi beseneden belgili. Tek orıstıñ eki şalı Radlov pen Levşin jazıp bergen tarihın äli küni jwbanış körip jürmiz. Onıñ zımiyan sayasi astarı, ekijüzdi mäni –memlekettiligimizdi şalajansar küyde, mülde küñgirt qaldırıp, ärtürli qitwrqı amaldarmen tübinde wlttıq salt-sana, ädet-ğwrıptarımızdı mülde joyıp, tilimiz ben dinimizden ayırıp, ğasırlar boyğı ruhani baylığımızdan bezdirip, «keñes halqı» degen ideologiyalıq boyaumen äşekeylengen, «joğarığa» bas şwlğığan qalıñ tobırdıñ qatarına qosu bolatın. 

Tarihşılar tarapınan şındıq wşqını körinis berip, aytıla qalsa, onı marksizmniñ internacionalizmdi däripteytin tarmaqtarı arqılı der kezinde «oşağında» öşirip, tipti küşpen basıp tastau orın alıp keldi. 1952 jılğı Qazaqstandağı «Bekmahanov isi» de osınıñ anıq ayğağı... 

Onıñ üstine, biz – bireulerge tanıs, bireulerge beytanıs qauımbız. Ejelgi tağdırımız tabiğattan irgesin ajıratpağan anayılıq, keyingi tağdırımız basqanıñ jarılqauşılığına iek artqan müjälsizdik keypinde sipattalıp baqqanı barşağa ayan. Bwl arqılı bizdi äli küni öz betimen el bolıp kete almaytın därmensiz jwrt retinde negizgi adamzat köşinen bölip alıp, jeke dara jetektep äketuge qwştar üstemdik jürgizude. Olar öz qağımızdan özimizdi jerintip, özge qılıp jiberudi közdeydi. Bwl dämelerinen äli küder üze qoyğan joq. Jan-jağımızdan jalañdap gegemonizm bas kötere bastağanın körmey, bilmey otırğan joqpız. Bwnday jağdayda özimizdi özimiz jete tanıp, özgelerge de jetkize tanıta alsaq qana qolımız äzer jetip otırğan derbestigimizdi odan äri ornıqtıra alamız. Kremldiñ arandatuşıları V. Jirinovskiy men Limonov sekildiler äli küni Soltüstik Qazaqstan bizdiñ ata qonısımız dep anda-sanda baybalam salatını sonıñ körinisi.

Qazirgi qazaq qoğamı

Keñes odağında mektepte däris aldıq, qaysı kitaptıñ birinşi betin aşsañız, «Kün kösemniñ» yağni, V. Lenin tazdıñ basın köretin edik. Büginde sol Lenin men Stalinder dalada qaldı. Telearnalardan tañerteñnen qara keşke deyin arzanqol äzil-qaljıñdar men än şırqau odan qala berdi türik pen käristiñ teleserialdarı jaulap alğan. Basqanı bılay qoyğanda, älemdi jaylağan Koronavirus dep üyden şığa almay qalğan soñ, ne aytuğa boladı. Onsız da jermen köktiñ arasına belşeden qarızbız. Osılay jañalıq qwmar, jasampaz qazaqtıñ minezi jağımpazdıqqa wlasıp jeke basqa tabınu jüyesi mıqtap qalıptasqanı eşkimge jasırın emes. 

2019 jılı AQŞ-tı su basqanda Prezidenti Donal'd Tramp su keşip, basqarıp jürdi. Al, biıl köktemde Qazaqstannıñ köptegen eldi mekenderdi su bastı. Ökinişke qaray, bizdiñ atqa minerler jılı kabinetinen şıqpadı. Osınday da şeneunikter kimge kerek, öz halqına janı aşımaytın. Teledidardan şalğay auılda bireu tauığına kürke salsa da «Elbasınıñ arqasında» deytin boldı. Onımen Elbasın maqtağan emes, kerisinşe jinağan abıroy-atağına nwqsan keltirip twrğanımen şaruası joq.   

Tarih päninen bizge «baylar jaman adamdar, olar kedeylerge qoyın baqqızıp, oğan aqı tölemey, onıñ ornına wrıp-soğıp, ne oyına kelse sonı istetken. Al kedey sorlı ömir baqi baydıñ aytqanın qılıp jüruge mäjbür bolğan» dep oqıtatın biz soğan qwdayday senetinbiz.

Sodan uaqıt öte bizder er jettik, qızdar boy jetti. Ayğa atılğan arıstanday Keñes Odağı ıdırap, täuelsiz el atandıq. El büginnen erteñ jaqsı boladı degen ümitpen jüredi. Adam balasında eş uaqıtta toyım bolmağan. Bayağıday bir aylıqqa qarağan zaman kelmeske ketti. Batıstan kelgen salt-sananı eş özgertpey qabıldadıq. Keşe dımı joq taqır kedeydiñ wrpağı bilikke şığıp, qaltasın aqşağa qampitıp «elita» atanıp şığa keldi. Kezinde Ündilerdi basqarğan Mahatmi Gandi «Elita – vospitannıy kolonizatorami glavnıy vrag svoego naroda» dep dwrıs aytıptı jarıqtıq.

Olar tas qabırğadan eki-üş qabattı zäulim saraylarğa köşti. «Volga» köligin mensinbey, ornına atınan at ürketin Djiptiñ jeti atasın minetin boldı. YAğni ölşem özgerdi. Arzan kiim kimedi, arzan qızdı süymedi. Bäriniñ bağası özgerdi. Egemen el bolğanda etek-jeñimizdi jinap, auzımızdan aq may ağadı degen el ümitiniñ küli kökke wştı.

30 jılda qazaq qoğamı tağı da bay men kedeyge bölinip, ekige jarılıp şığa keldi. Mwnı keybireuler moyındamauı mümkin, biraq kündelikti ömir onı däleldeude. Bayağı taz qalpımızğa, wlı Abay zamanına qaytıp keldik. «Bay bayğa qwyadı, say sayğa qwyadı» deydi halıq danalığı, bay bayığan üstine bayıp jatır, kedey sorlı kün sanap kedeylenip baradı. 

Bügingi qaltalılar men qaltası qağılğandardıñ arasındağı ayırmaşılıq tım alşaq. Bwl ayırma odan äri alşaqtay beretin bolsa, qoğamdı şielenisti jağdaylarğa wrındıruı ıqtimal. Qazirgi milliondardı suşa sapırıp jürgen auqattılarğa baylıq bir jaqtan kelgen joq. Onıñ bäri osı Qazaqstannıñ baylığı. Wlttıq banktıñ bwrınğı törağası Daniyar Aqışev mırza dollardıñ bağasın aspandatıp 500-ge köterdi, osılay halıqtı aqımaq sanap otırğanına ne küleriñdi, ne jılarıñdı bilmeysiñ. «Oraza, namaz – toqtıqta» degendey, şınında törağanıñ mwnısı buınsız jerge pışaq wrğanmen birdey boldı. Valyuta bağamınıñ mıñ qwbıluınan-aq qıruar qarjı tauıp jatqan bwl bankter men Ükimettiñ bwl bastaması nemen ayaqtalatını bir Allağa ayan. 

Bayğa, barğa, zorğa tabınu, aldında qwrday jorğalau, jüyrik kölik, qımbat kiim, zäulim saray, wşaqpen jer-jahannıñ birin qaldırmay aralap köru, jıltıraq sıylıq satıp alu märtebege aynalğanı qaşan. Al auıldağı ağayınnıñ öñi tügil bwnıñ bireui de tüsine kirmegen. Öytkeni, baylıq bärin şeşedi. Tipti, täuelsizdigiñdi de. Baylıqtı kim ielense, sonıñ mereyi üstem---bilik sonıñ qolında. Bwl tarihi mıñ ret däleldengen şındıq...

Şığarmaşılıq orta 

Jalpı, örkenietti elderdiñ bärinde delik, şığarmalıq adamdar bir-birinsiz ömir süre almaytınday körinedi mağan. Al bizdiñ elde qwdayım-au jazuşılar bolsın, jurnalister bolsın birin-biri moyındamaydı nemese mensinbeydi. Äri ketse jerge, ruğa, jüzge bölinip şığa keledi. Biraq, bäri bir qazaqtıñ balası. Nege ekeni belgisiz, Astanada 15 jıldan beri twramın, biraq birde-bir ret şığarmaşılıq adamdar jiılıp, qazaq tili ädebietiniñ jäy-küyin talqılağan joq. 2007-2010 jıldar aralığında «Aqjol» partiyasınıñ törağası Älihan Baymenov «Temirqazıq» degen pikir-talas klubı ğana jwmıs istegen edi. Älekeñ auısıp ketken soñ, ol jiın toqtadı.  

Ğalamtordağı qazaq tili

2018 jılı Astana ekonomikalıq forumına Reseydiñ telejürgizuşisi Vladimir Pozner mağan «Siz mağan renjimeñiz, aqparattıq tehnologiyalıq sauattılıqqa kelgende Qazaqstan Afrika elderiniñ qatarında twr» dep mwrnın şüyirdi. Mektepter men JOO ğalamtordıñ komp'yuterdiñ qwrılısın üyretkenimen, onıñ beyimdelgen kontent äzirleu men aqparat twtınudıñ sauattı jwmıs jasau jäne qauipsizdik siyaqtı taqırıptardı dım üyretpeydi.

Sondıqtan barıp, ol ğalamtormen öz betinşe, qoldanuğa üyrenip aladı. Är türli öz-özine qol jwmsau, zorlıq-zombılıqtıñ tür-türin körip alıp, sonday bolğım keledi degen şolaq oyların jüzege asırğısı kelip talpınadı. Ğalamtordağı dayın twrğan referattar men şığarmalardı köşirip jazuğa tım äues. Ğalamtordağı jobalar ömirşeñ boluı üşin narıqtıq swranısına jauap berui qajet. Bizdiñ elde äli küni qwjat almasu orıs tilinde jürgendikten qazaqşa önimge investorlar qolında qomaqtı qarjısı bar  biznesmender, mwrnın şüyirip qaraydı aqşa bölmeydi.  

Sondıqtan bükil Aziya elderi google izdeu jüyesine täueldi bolmauı üşin öziniñ jeke izdeu jüyelerin damıtuda. Qıtaydıñ baibu izdeu jüyesi – älemdik deñgeydegi iri resurs, äri narıqtıq qwnı öte joğarı. Wikipedia-da qazaqşa kontenttiñ az boluı, sauattı twtınuşılarğa tikeley baylanıstı bolmaq.

Memlekettik til 

2005 jıldan bastap, Memlekettik til qozğalısınıñ törağası belgili aqın Mwhtar Şahanov ağamızben tığız baylanıstamın. Är jılı 22 qırküyek Almatı qalasındağı Sarıarqa kinoteatrınıñ artında Memlekettik tilge baylanıstı beybit şeru ötkizip twramız. Odan tıs Astana qalasındağı bala-baqşalar men mektepter, joğarğı oqu orındarınıñ qazaq tiline baylanıstı is-şaralarğa Astana qalası boyınşa memlekettik til qozğalısınıñ törağası, belgili diplomat Saylau Batırşawlımen birge qatısıp jürmin. 

Sonda bayqağanım; Bizdiñ qoğamda aşı bolsa da aytayın, eki türli qazaq ömir sürip jatqanına közim anıq jetti. Birinşisi, öziniñ ana tilin  meñgergender, ekinşisi, ana tilinen müldem maqwrım, tuğan tilinde bir auız söz bilmeytinder nemese bilmese de bilgisi kelmeytinder. Olardı orısşa söylegeni üşin jazğırıp, keudeden itere bermegenimiz abzal. Kerisinşe, olardı ortamızğa tartıp, qazaq tiliniñ qadir-qasietin sezindiruge tırısqan jön. 

Orıs pen aralas mektepterdiñ müldem jauıp tastamasa, bwlar aram şöp sekildi qaulap öse beredi. Keñes odağı ıdırağanda bizden basqa 14 respublikalar orıs mektepteri men joğarğı oqu orındarın jauıp tastadı. Sonıñ nätijesinde Aşhabatta nemese Duşanbede, Taşkentte orıs mektepteri joqtıñ qası, barlığı derlik özbek, täjik nemese türkimen tilderinde däris aladı. Al bizde bolsa, kim köringen kök attığa mektep aşıp bere beretin jalpaqşeşeylik jaman ädetimiz tağı bar.  Olarğa til üyretudiñ eñ oñay türi bireu-aq. Ol memlekettik qızmetke memlekettik tildi meñgermese jwmısqa almau kerek. Bir aydan keyin olar özi üşin, bala-şağasınıñ qamı üşin tildi üyrenip ketedi. Kezinde orıstar osı ädisti tiimdi bizge paydalandı. Örkenietti elderdiñ bärinde osı salt-dästür qalıptasqan. Kim bolsañ, ol bol memlekettik tilde söyle, eger söyley almasañ, nan taba almay aştan ölesiñ. 

Juırda Wlttıq Keñestıñ müşesi Qazıbek Isa ağamız Konstituciyadağı qazaq tili orıs tilimen teñ jüredi degen, 7-şi baptıñ 2-tarmağın alıp tastamay kösegemiz kögermeytinin aytıp, bastama kötergenin bilemiz. Biraq, ol äri qaray qoğam talqısında qoldau tappay  qalatını beseneden belgili. Öytkeni, biliktiñ är türli satısında Reseydiñ tilin qoldaytındar basım ekendigi aydan anıq, künnen jarıq. 

Jwmamwrat Keñeswlı Şämşi

tarih ğılımdarınıñ kandidatı

Abai.kz

17 pikir