Senbi, 6 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 12312. Jazılğandar — 6903. Qaytıs bolğandar — 52
Äleumet 1423 5 pikir 28 Säuir, 2020 sağat 12:47

Intellektualdı bodandıqtan arılatın kez keldi

Qazaqta «Aytpasa sözdiñ atası öledi» degen tamaşa maqal bar. Osı «atası öluşilik» – qazaq tildilerdiñ sanı öz elinde KSRO tarağan däuirdegi 6 mln-nan 13 mln-ğa, yağni 100%-dan asa öskenimen qazaq muzıkası men äninen özge salada «mädeni kontent» qalıptaspauınan tanılıp otır.

Sonımen, qazirgi internet damığan zamanda barşa adamzattıñ san ğasırlıq ilim men bilim salasındağı barşa asıl mwrasın belgili bir etnos ökili öz ana tilinde dili, dini äm mädenieti men ömir saltı bölek özge tildik resurstarğa jüginbey twtınu degendi «mädeni kontent» dep wğamız. Orıs otarşılarınıñ mädeni-ruhani äm sayasi-äleumettik qwldanuı alaşqa orıs-qazaq kirilimen älemdik deñgeydegi «Mädeni kontent» qalıptastıruğa mümkindik bermedi. Qazirgi orıs jazuımen qoştasqalı jatqanda mine bizdiñ osı jazudı twtınğan kezdegi «mädeni kontentimizdiñ» asıl ülgisi, jwldızdı jaqwtı deytin dünie bar ma? 

Eñ bastısı wlttıq memlekettigimizdiñ tüp negiziniñ qaymağı sanalatın «Mädeni kontent» halıqqa qol jetimdi äm aqılı boluı kerek. Qazaq tildi är qazaq ayına eñ qwrığanda 200 teñge jwmsap, özine keregin taba alatın jağdayğa qol jetkizudiñ jolı qiın emes. Tek memleketşilik ruh Alaş balası boyınan tabılsa boldı.  

Bizde qazir qalamger men jurnalister, IT mamandarı äm türli saladağı pän wstazdarı men mwğalimderi bası bütin mädeni-ruhani procesten bilik tarapınan sanalı türde şettelip otır. Mädeni-ruhani process jandanu üşin köp närse kerek emes: birinşiden – qazaqşa aytılıp, qazaqşa jazılatın russizmder men amerikanizmderdiñ türli käsip salasındağı alaştanıp ornığuı üşin qalamgerler, jurnalister, IT mamandarı, öz päniniñ bilgiri wstazdar men mwğalimder sonımen birge üy şaruasındağı äyelder qauımı da, jer emgen fermerler de öz bilgenderin ortağa alıp, avtorlıq qwqığın ielenip, birlese jwmıs isteui qajet. 

Osı birlese jwmıs isteu barısında qazaqşa tehnikalıq oqulıqtar äm tanımdıq encoklopediyalar, kom'yuterlik oyındar men bağdarlamalar, dihanşılıq, aspazdıq siyaqtı türli taqırıptağı beynebayandardıñ, teleönimderdiñ subtitirlik, dıbıstıq äm baspalıq önimderi satılıp, öz ielerine payda äkelui üşin qazaqşa onlayn kitaphanalar, onlayn şeberlik sınıptarı, aqılı sayttar belgili bir sala boyınşa  aşılsa, köp närse wtamız. 

Qazirgi kezde barşa internet qızmetin körsetu salası jasıratını joq bası bütin orıs tildilerdiñ qolında, olardıñ basşılığı jergilikti wlttıñ tiliniñ damuına pısqırıp ta qaramaydı. Qazaq – Oralıq Aziyadağı berisi eki, ärisi üş-tört tilde öz oyın aytıp jetkize alatın asa zor äleuetti intellektualdıq küşke ie eñ oqığan wlt. Oralıq Aziyadağı eñ köp oqığan wlttıñ mine osı erek sipatın äm ziyatkerlik kelbetin odan äri damıta tüsude bilim-ilimdik keñistigimiz birjola intellektualdı bodandıqtan arılıp, otarsızdanuına qadam jasaluı kerek-aq! Ol üşin – bwrın qazaq tilin oqıtuğa bölinip kelgen byudjettik qarajattı qayıra böludiñ nätijesinde öz aldına derbes qazaq tildi alaş internet resurstar ortalığınıñ ömirge äkelu. Bwl qadam – uaqıt talabı. 

Qazir «qazaqşa oqulıq joq» äm «qazaq kitap oqımaydı» deytin sarıuayımşıldıq – memlekettik ruhı joqtardıñ tauıp alğan auızdı qu şöppen sürtuşilik sıltauı. Däl bügingi tañda HH ğasırdıñ basındağıday ilim-bilimniñ barlıq salasında jahandasudıñ mäñgürttengen qañbağına aynalmay wltıq kelbetimizdi birjolata saqtap qalu üşin ilim-bilimniñ bar salasında orıs ıqpalımen batpandap engen «russizmder» men reseylik mänerdegi «amerikanizmderdi» qazaqtandıratın, komp'yuterlik oyındardı, önimderdi, resurstar men servisterdi alaştandıratın «Jaña Qazaq Wlttıq Qayta Örleu Däuiri» tudı. Biz «Ahañ türlegen qazaq tili» nemese «Qazaq tilin damıtuğa Alaş Arıstarınıñ qosqan ülesin-ay!» dep jürgen-twrğan jerimizde jağımız talmay qaqsaymız da wlt kösemderiniñ ruhani-mädeni dästürin nağız mwrageri retinde jalğastıruğa qwlıq tanıtpaymız. Osı orayda sözden iske köşip, orıs ıqpalımen batpandap engen «russizmder» men reseylik mänerdegi «amerikanizmderdi», komp'yuterlik oyındardı, önimderdi, resurstar men servisterdi qazaqtandıruğa wlt bolıp atsalıspaymız! Nege?

Bärin jat ğalamşardan bireu Qazaqstanğa wşıp kelip, qazaq üşin jasap bere me? 

Özin qazaqpın dep sanaytın är qazaq üşin qazaq tilin käsibi-tehnikalıq tilge, kampyu'terlik äm internettik tilge aynaldıru kezek kütirmeytin sın sağat. Bwl sın sağatta qazaq bolıp saqtalıp qaluımız üşin satılatın, payda äkeletin äri özge wlt ökilderi qinalmay tüsinetin äri qaltalarınan az aqşa jwmsap qol jetkizetin «barşa alaştıq mädeni kontentti» ömirge äkele biluimiz kerek. Bärin biz üşin 99 payız jağdayda ne tehnikanıñ isi tanauına barmaytın, ne kompyu'terdiñ bir bwrauında wqpaytın qazaq tili mamandarı ğana jasap beredi degen aldamşı ümitten arıluımız kerek. Qazaq käsbi-tehnikalıq äm salalıq ğılımi tilin özin qazaqpın degen belgili bir käsipti jete meñgergen är jan «russizmder» men «amerikanizmderdi» qazaqşa şekpen kigizip jasay aladı. Bwl tömennen bastalğan «Bwqaralıq – til reforması». 

Bizde filologiya fakul'tetin bitirmese de, öz betimen talap qılıp türli saladan ädebiet pen BAQ-ına kelgen jazuşı jäne jurnalister kontigenti jetip artıladı. YAğni käsibi qalıptasqan «mine aqşañ, mine jwmısıñ dese» dap-dayın beyne-tele äm ädebi-ğılımi redaktorlar mektebi bar. Jäne filologiya fakul'tetin bitirmese de, öz betimen izdenip, qazaqşası müldem joq terminderdi şäkirtterine wğındıruğa talap qılıp türli salada däris berip jürgen, orıs-ağılşın tilderindegi ğılımi ädebietti kündelikti audarıp, qajetine jaratıp qoldanatın tolıp jatqan käsibi pedagog mamandar bar. Onıñ üstine jartı bet audarma jasap, küni boyı bos otıratın orıs tildi wjımdar men mekemelerdiñ audarmaşıları da bir töbe. Üyinde otırıp, öz betimen tek közimiz üyrengen orıs tilinen emes, qıtay, japon, ağılşın, nemis t.b. tilderden qazaqşağa nemese qazaqşadan sol tilge tärjimamen aynalısuşı jandar da qazaq tildiler arasında jetip artıladı. Tek osınday milliondağan äleuetti küşti ğılımi-ädebi şığarmaşılıqpen aynalısatın qazaq orta tabınıñ ökilderin tasada bwqtırıp wstau biliktegilerge orıs tiliniñ mäñgilik üstemdigin qalıptastıru üşin öte-möte paydalı. Äm olardıñ iske qızu kirisui «Tildi oqıtuğa bölinetin» qarajattı özderi tarapınan talan-tarajğa saluğa kesirin tigizedi. 

Sondıqtan qazaq tilinde termin qalıptastırıp, baspa-tele önimderdi bwqarağa wsınu bağıtında isteytinder «ruhani» kisendelip, «mädeni» qwldanıludı. Euraziyalıq keñistikte RF baspasımen bäsekege tüse almaytın şeneuinikter byujettiñ kitap şığaruğa t.b.  baspa önimderine jwmsaytın aqşasın qaltağa basu üşin jeke bas paydası oylap qwrığan, orıstildi baspagerlerge tizginin wstatqan baspalar taza «memlekettik tapsırıspen» ğana kitap şığarıp, kün körip otırğanı jasırın emes. 

Qay kezde bolmasın «Ruhani Jañğırudı» aytudan jalıqpaytın orıs tildi qazaq biligi özderi söylemeytin äm oylamaytın tildegi qalıñ köpşiliktiñ azamattıq qwqığın öreskel bwzıp, byujet qarjısın qaltağa basuda özderi qwrğan orıs tili basımdıqtağı telearnalar, sayttar, internet resurstar, internettik qızmet körsetu sevisteri t.b. paydası üşin ğılımi-ädebi şığarmaşılıqpen aynalısatın qazaq orta tabınıñ ökilderin qoğamdıq-mädeni iske jwmıldıruğa 99 tosqauıl, 1001 qaqpan qwrıp, tek jeke bastarın ğana küyittep tük tındırmay otır. 

Nege bilik tük tındırmay otır?! Ne oblıs, ne audan äkimderi osı uaqıtqa deyin «Ruhani Jañğıru» ayasında  «Mädeni kontent» jasauğa beyimi bar öz aymağı men aumağınıñ ziyalı qauımımen «qazaq tilin internet pen tehnikalıq tilge» aynaldıru mäselesi boyınşa eş kezdesken emes. Sonda «2011-2019 jılğı qazaq tilin damıtu bağdarlaması» degen jel söz be?

Jasıratını joq köbine, «Ruhani Jañğıruğa» eş qatısı joq tek joğarığa esep beru üşin ğana ötkiziletin is-şaralarğa aqşa şığarıp, odan qalsa, dolbarmen qaydan tabılğanın özderi ğana biletin tım belgisiz äulieler men jöndi-tanımal emes batırlardıñ, dwrıs aytsaq, Qabanbay qolındağı onbasılar men elubasılardı ayaq astınan bälenbay degen batır atandırıp tizimdeumen ğana is bitirip jatır. Nağız wyat dünie. Orıs tildi är audan äm är obılıs basşılığı öz öñirinde käsibi ğılımi-ädebi redaktorlar jäne audarmaşılar tobı bola twrıp, qazaq tilin oqıtu üşin qıruar aqşanı jelge wşırıp jatır. 

Endi mine «2020-2025 jılğı qazaq tilin damıtu bağdarlaması» qanat qağıp otır. Qazaq intellektualdı älemi tağı da jetim balanıñ küyin keşe me?

Jazuşı kitabı men audarma ädebietter ötpeydi emes, ol kitaphanağa jetpeydi. Bwnıñ sebebi «Memlekettik tapsırısta» jemqorlıq jaylağan tender bar. Oğan tek mädeniet salasındağı belgili bir şeneuinik qoş körgen avtordıñ ğana kitabı wsınıladı. Bir sözben aytqanda 100 jazuşınıñ biri ğana älgi şeneuinik jasağan tizimge kiredi. Qalğandarı bilik basındağılar qaşan mağan öñ közben qarap kirigizedi degen esek dämemen jüredi. 

Bar bäle kitaphanalardıñ qazaq tildi kitap üşin Jazuşılar Odağımen tikeley baylanısqa şığuına «Memlekettik tapsırıstıñ» qwlağın wstauşılar tarapınan tosqauıl qoyıluınan äm RF baspalarınıñ narığımızdı jaulap alu jolında sıbaylas jemqorlıqpen äldebireulerdiñ qolına qarğa tışqızuınan kelip şığadı. Al orıs tildi ädebietti joğarı şendi şenuinikter rwqsat etken RF satıp alam deseñ jol aşıq. Qazaq kitaptarı arasınan nege tek «Memlekettik tapsırıspen» şıqqan kitap qana alınuı kerek, nege kez kelgen qazaq avtorı elimizdegi 48 mıñ kitaphanağa eki danadan öz tuındısın ötkize almaydı. Jılına qazaq tilinde tanımal qalamgerler bar-joğı 700-dey kitap şığaratın bolsa, ol nege 90 mıñ tirajben taralmaydı? Nege Jazuşılar Odağınıñ müşeliginiñ qızıl bileti qaltasındağı qalamgerlerdiñ kitaptarı men audarmaları kitaphanalar tarapınan satılıp alınbaydı? Nege biz qazaq tildilerdiñ müddelerin belden basıp, qalamgerlerimiz şığarğan kitaptarğa aqşa qimay onıñ ornına bärin kerisinşe istep, tek Reseyde şığatın mwslman eliniñ diline jat hristiandıq wstanımdağı orıs ädebietin qazaq teñgesimen satıp aluımız kerek?

Wlt retinde kitap qwnınıñ şarıqtauına özimiz de kinälimiz. Sebebi eñ qımbat qağazben, eñ qwndı mwqabamen şığatın kitapqa ğana den qoyıp, bağası barşağa qol jnetimdi 100 teñgeden aspaytın, qaltası köteretindikten jwrt talap äketetin eñ arzan, eñ jwqa mwqabamen şığatın kitaptardı qoş körmeymiz. Osı qoş körmeuşilik qazaq kitabınıñ satıluınıñ jolın bögep otır. Qazir kitaptı dükenge qoyıp ta, saudagerdiñ qolına berip te keregi joq, vatsapta alğaşqı on beti men bağasın körsetip salıp jiberseñiz kitabıñız ilezde ötip ketedi. Al, jwrt ıqlas tanıtıp satıp almaytın kitap jazatındar özderi-aq ädebi procesten şettep, ol olqılıqtıñ ornın toltıru üşin qalamınıñ jeli, qolınıñ ebi bar bolğandıqtan birıñğay audarmaşığa aynaladı. 

Bilik seniñ tiliñdi de, mädenietiñdi de, ana tiliñdegi terminderiñdi de kerek etpeydi. Sol sebepti däl qazir 14 aymağımızdağı sözi ötimdi ağalarımız, bedeli batpanday qariyalarımız «Jaña Qazaq Wlttıq Qayta Örleu Däuirine» üles qosatın qoğamdıq wyımdı ömirge äkelse, bar dünie ornına keledi. 

Ädebi, salalıq «Qazaq kitabı» oqıladı da, satıladı da, qazaq tildi sayt qaraladı da, kiris te äkeledi. Tek ol üşin özin aqtaytın äm qwrıltayşıları men avtorlarına payda äkeletin 14 oblıstıq ğılımi-ädebi redaktorları men audarmaşılar tobı qoğamdıq wyımdarınıñ şığarmaşılıq birlestikteri juıq arada uaqıttı sozdırmay qwrıluı kerek. 

Qazaq tilin özge wltqa oqıtu kelesi jıldan bastap aqılı negizde boluğa köşse, byudjetten bwrın osı salağa bölingen qarjı endigi jerde şığarmaşılıq wyım qwrğan audarmaşılar wyımına bölinse, jırtığımız bir tügendelip, köp närse wtar edik-au!!! 

Äbil-Serik Äliäkbar

Abai.kz

5 pikir