Senbi, 30 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 10382. Jazılğandar — 5057. Qaytıs bolğandar — 37
Alaşorda 5117 22 pikir 12 Mamır, 2020 sağat 13:28

Islam dini bizge qojalardan 400 jıl bwrın jetti

Qazirgi Täjikstan aymağında Şıñjannan (Sin'zyan) barğan oşaq-yueçjiler ornatqan Toharstan memleketi bolğanın ayttıq. Qırğız tarihşıları Toharstandı yueçjilerdiñ Taz degen ruı (jigi) ornatqan dep twjırımdaydı jäne qırğızdağı Tazlı ruı solardan taraydı dep sanaydı. Toharstandı bilegen «taz jigi» qol astındağı parsı tildilerge siñip, tazjik atauımen jeke wlt qalıptastırdı. Täjik tiliniñ parsılıq jäne türkilik sözderden twratını da sonıñ däleli. Ol zamanda «ru» sözi ornında «jik» sözi qoldanılğan. YAğni, Toharstan halqı özderin bilegen «Taz jigi» dinastiyası atauımen «tazjik» (tadjik) degen jeke wlt bolıp ornıqtı. Parsıda joq kökpar oyınınıñ täjikterde boluı olardı jeke wlt qılıp qalıptastırğan taz jigi oşaq (yueçji) taypasınan ekenine dälel. Olarğa siñbey, Alatauda qalğan taz jigi ökilderi keyin Taraz qalası men Şımkent qalalarınıñ aumağına ornığıp, ondağı özbekterge siñgen. Al tauda qalğandarı XVI ğasırda kelgen qırğızdarğa «tazlı» atauımen kirikken.

Özbek wltınıñ şejiresi qalay örbidi?

Sol IV ğasırdıñ soñında «ejelgi üysün aymağın» qazirgi Türkimenstannan şıqqan eftalit eli basıp aldı. Dwrısında, olar «üz» dep atalğan taypa-el bolatın (alabay itine baylanıstı «epti alıp it» eli dep te atalğandıqtan, tarihqa «eftalit» bolıp engen). Tarihşı Jambıl Artıqbaev skif atauı anığında ejelgi grek jazbalarında «skuz» dep jazılğanın aytadı. Al irandıqtar ol eldi «sak» dep atağanı mälim. Ejelgi grek jazbası sak-skif halqınıñ bir tobı bwrmalanğan sak-skif tilinde söyleytinin körsetken. Şaması, ol sak-sarmat eliniñ «yazıgi» degen taypası boluı kädik, onıñ dwrıs atauı «üziküy» degen orındı. Atalğan taypa qazirgi Türkimenstan aumağında bolğandıqtan, körşi jatqan iran halqımen tığız qarım-qatınas jasadı. Sondıqtan tilderi irandıq kirme sözder arqılı säl bwrmalanğan (oğızdıq dialektidegi «abad», «kurt», «guş», «djiger» tärizdi köptegen iran sözderi sol zamanda engen). Osılayşa ol taypada sak tiliniñ özindik dialektisi payda bolğan. Sol sebepten qalğan sak eli taypaları ol taypanı «üziküy» dep atap ketken (mağınası: sak elinen üzilgen, bölektengen üy-taypa).

Barşa dalalıqtardı «sak» deytin iran eli «üziküy» taypasın «sakuz» dep atauı, osı ataudıñ ejelgi grek jazbasına «skuz» bolıp enui zañdılıq. Ejelgi grek jazbasındağı «skuz» atauı artınşa jalpı sak eliniñ «skif» degen grektik ortaq atauına aynalğan (nege «skuz» atauı «skif» bolıp özgergenin ğalımdar anıqtay jatar). Demek, sak halqınıñ qazirgi Türkimenstan aumağındağı böligi üzik degen taypa-el bolğan. Olardıñ atauı b.z. III ğasırında «üz» bolıp qısqarıp qalıptasqan.

Üz taypasın bilegen ru «aqüz» dep ataldı, arab äripti jazbalarda kezdesetin osı ataudı «okuz» dep bwrmalağan. Osılayşa tarihqa «oguz» degen jalğan atau engizgen Resey imperiyasınıñ ğalımdarı (mısalı: Oğız-name jazbasınıñ özi «Raşid ad din jazdı» delinetin jazbanıñ türkimendik nwsqası deu orındı, osı eki jazba Resey iezuidteri dayındatqan jalğan dünieler). Osı «üz» dep atalğan taypa-el (alabay itine baylanıstı «epti alıp it» eli dep te atalğandıqtan, tarihqa «eftalit» bolıp engen). Olar IV ğasırdıñ soñında «ejelgi üysün aymağın» basıp alğanın ayttıq. Üz taypası üysünderdiñ otırıqşı böligin ğana bağındıruğa qol jetkizdi, al köşpendi üysünderdi bodandıqta wstap otıru mümkin bolmağan (olar Jujan qağanatı qwramında qaldı). Sondıqtan qazirgi Özbekstan, Şıñjan, Auğanstan jäne Oñtüstik Qazaqstandağı üysündik qalalar tolıqtay üz taypası biligine köşti.

Üysünder bay-bağlandarı men kösemderin «bek» deytin ädetterimen üz adamdarın «üz bek» dep atap ketti (6). Keyin osı atau barşa otırıqşılarğa ortaq «üzbek» atauına aynaldı. Otırıqşı üysünder men köşpeli üz taypası adamdarı aralasıp, üzbek wltın qalıptastırdı. Olardıñ tilderi aralasuınan üzbek tili payda boldı. Osı sebepten özbek tili türkimen-äzerbayjan tilderi men qazaq tili ortasında ornalasqan. Otırıqşı üysünder men köşpeli üzder üzbek (özbek) halqın qalıptastırdı (keyin olarğa otırıqşılıqqa köşken köptegen özge taypa-ru adamdarı qosıldı, özbekter qwramına 92 rudıñ ökilderi siñgen).

Üz ataulı ru özbekter qwramındağı rular tiziminde bar, özbek ğalımdarı öz ataularınıñ sol rumen baylanıstı ekenin ertede aytıp ötken (üz taypasınıñ az ğana tobı Sırdariya aymağında keyingi XV ğasırğa deyin bolğanın tarihi derekter däleldeydi). Al üysünderdiñ köşpendileri özderine dästür-saltı jaqın qazaq halqına qosıldı.

Bwdan ejelgi oşaq (yueçji) taypasınıñ otırıqşı böligi özbek halqın qalıptastırıp joyılğanın, olardan tek köşpeli böligi oşaqtı taypası bolıp qazaq halqı qwramında saqtalıp qalğanın köremiz. Üysün imperiyası joyılğanda onı bilegen oşaq taypası qırılğanı, sosın Türki qağanatı jaulağan zamanda da olardıñ qırğınğa wşırağanı jäne keşegi joñğar-qırğız şapqınşılığıda oşaqtı taypasın oysıratıp ketkeni tüsinikti. Osınday sebepterden oşaqtı taypası qazir sanı az taypalardıñ biri bolıp qaldı.

Qazaq dalasına Islam dinin jetkizgen alğaşqı arabtar

Islam dini «Ejelgi üysün aymağına» VIII ğasırdıñ birinşi jartısında ornığıp ülgerdi. Islam dini aq pen qara taypalardıñ qwdalasıp, aralasuına ıqpal etti. Qoñır ruı da, şapıraştı men ıstı taypaları da qara taypalarmen qwdalasıp, aralasıp, qarapayım taypalardıñ birine aynaldı.  Islam dinin qabıldağan qazaq taypaları tügeldey öz tañbaların jansız beynelerge auıstıruğa mäjbür boldı. Öytkeni, Islam dininiñ talabı solay. Osı sebepten oşaq men şapıraş taypaları tazqara beyneli tañbaların twmar beynesine auıstırdı.

Sol zamanda Islam dinin äkelgen arabtar qazaq halqınan qız alıp, derbes ru men taypalardı qalıptastırdı. Kişi jüzdegi ramadan taypası äuelde Taşkent mañında mekendegeni belgili. Taypa tañbası dulattarmen birdey boluı onıñ dulat taypası qızdarın alğan arabtardan qalıptasqanın bayqatadı. Dulat taypasındağı nökis ruı da öz tegin arabtardan taratadı. Olardıñ äuelgi ornı Qaraqalpaqstandağı Nökis qalası ekeni anıq. YAğni, olar – sol mañğa Islam dinin jetkizen arabtardıñ wrpaqtarı.

Islam dinin jetkizgen arabtarmen oşaqtı taypasınıñ da aralasuı zañdılıq, tasjürektiñ seyit ruı sol arabtardan qalıptasuı mümkin. Seyit – taza arabtıq atau jäne Seyit dep payğambar (s.ğ.s.) ruınan tarağandardı ataydı (hoşimidter). Demek, Islam dinin bizge jetkizgen arabtardı bastağan Seyit tobı oşaqtı taypasınan qız alısıp, siñisken degen jön. Qoñır ruına «momın» degen janama atau bergen osı arabtıq seyit tobı boluı mümkin. Arabşa «mümin» sözi «dindar mwsılman» degen mağınada qoldanıladı. Qoñır ruında mwsılmanşılıq mıqtı bolğandıqtan, olardı «mümin qoñır» dep atağanın, osı atau keyin qazaqşa «momın qoñır» dep özgergenin bayqaymız.

Arğı teginde Payğambarımızğa (s.ğ.s.) tuıs hojalar bizge XI ğasırda keldi. Al Islam dini bizge olardan 400 jıl bwrın jetip qoyğan bolatın. Resey imperiyasınıñ ğalımdarı: «Sol zamanda kelgen arabtar qaytadan elderine ketken bolar» degen boljam aytadı. Al key qazaq ğalımdarı osı boljamdı twjırım retinde qabıldap ketti. Ol zamandağı jerjahanğa Islam dinin taratqan mwsılman arabtar barğan jerlerinde din taratıp ornığıp qalğan. Sondıqtan bizge kelgen arabtar da qazaq halqı qwramına siñgeni anıq. Seyit, ramadan jäne nökis – taza arabtıq ataular, sol sebepten osı ru-taypalardı sol arabtardan qalıptasqan desek, qatelespeymiz. Demek, seyit ruı arğı teginde ardaqtı Payğambarımızğa (s.ğ.s.) tuıs bolıp şığuı kädik. Mwnı qazaq ğalımdarı gendik zertteuler arqılı anıqtauı kerek. Biz tarihi derekter negizinde mümkin jayttardı bayandaymız, anığı Allağa ayan.

 QOSIMŞA:

  1. 1. «Usuni imeli şirokie diplomatiçeskie i rodstvennıe svyazi s Kitaem. V I v. do n. e. ih çislennost' dostigala 630 tıs. çelovek. Istoçniki upominayut gorod Usun'. Gosudarstvo usuney delilos' na tri çasti: vostoçnuyu, zapadnuyu, central'nuyu. Tamga usuney izobrajala vorona. Titul glavı gosudarstva – gun'mo; Plemennaya i rodovaya znat' – beki. Osedlıe usuni jili v postoyannıh jilişah, postroennıh iz sırcovogo kirpiça i kamnya, a koçevıe v yurtah. Usuni razrabatıvali mestorojdenie svinca, medi, olova, zolota. Iz jeleza izgotovlyali — serpı, noji, meçi, kinjalı, nakoneçniki strel. Iz cvetnogo kamnya i blagorodnıh metallov delali busı, ser'gi, ukraşeniya dlya odejdı. Keramiçeskuyu posudu izgotovlyali v bol'şem koliçestve. YArkim pamyatnikom yuvelirnogo iskusstva usuney yavlyalas' – Kargalinskaya diadema». (Usuni)

Bekjan Ädenwlı

Abai.kz

22 pikir