Senbi, 30 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 10382. Jazılğandar — 5057. Qaytıs bolğandar — 37
Alaşorda 4956 28 pikir 14 Mamır, 2020 sağat 04:24

Qazaq atauı "ğwnzaq" sözinen şıqqan...

Qıtaydan jeñilgen hwñ (hun') halqı I ğasırda Qañlı (kan'gyu) memleketi ornalasqan qazirgi qazaq dalasına (saq dalası) auıp keldi. Bilikten şettetilgen qañlı taypası Üysün imperiyasına boy wsınıp, sonda ığısqan tärizdi. Saq dalasın iemdengen hwñ halqı Üysün imperiyası ornalasqan Orta Aziyanı jaulap aluğa qauqarsız boldı. Sebebi – Üysün imperiyası men Qıtay imperiyası odaqtasqan. Hwñ men saq halıqtarı aralasıp, birtwtas «hazaq» degen halıqqa aynala bastadı. Bilik hwñdarda bolğandıqtan, ol aymaqtı üysünder «hwñzaq» dep atadı (hwñ jaq, yağni hwñ aymağı degen mağınada). Keyin aymaq halqı da hwñzaq dep atalıp ketti. Şamamen VI ğasırda hwñzaq qısqarıp, äueli hzaq, sosın hazaq bolıp birjola ornıqtı («wñ» böligi qoldanıstan şığıp qalğandıqtan, hwñzaq äueli hzah, sosın hazah bolıp özgerip, ornıqtı). Ataudıñ osılay özgerip, ornığu deregi saq pen hwñ (hun') halıqtarı qosıluımen qazaq wltı payda bolğanın ayqın däleldeydi.

Üysün imperiyası men Qıtay imperiyası tığız odaqtas boldı, Üysün imperiyasın qıtay qızdarınan tuğandar bilegenin qıtay jazba derekteri rastaydı. Sondıqtan bolar, b.z. II ğasırda Üysün imperiyasında budda dini örken jaydı, ol – Kuşan Gerey degen patşa bilegen zaman. Osı patşanıñ esimindegi «kerey» atauı onıñ kerey taypasınan ekenin nemese senimdi äskeri küşi kerey taypası bolğanın bayqatadı. Ejelgi derekterge süyengen key ğalımdar kerey taypası äuelde üysündik bolğan dep twjırımdaydı.

Al III ğasırdıñ soñında Qıtay imperiyası ekige ıdırap älsiregeni, onıñ soltüstik böligin «qıtay emester» bilegeni belgili. Soltüstik Qıtaydı bilegen toba tobı Üysün imperiyasın bilegen dinastiyadan degen dwrıs. Öytkeni, Qıtay men Üysün imperiyalarınıñ wzaq ğasırlıq tığız odaqtastığı jäne üysün bileuşileri men qıtay biligi arasındağı nağaşı-jiendik tuıstıq baylanıs üysündik dinastiya ökilderine Qıtay imperiyasın da bileuge mümkindik tudırğan. Üysündik dinastiyanıñ Qıtay imperiyası biligine talasuı bwl imperiyanı ekige ıdırattı dese de boladı. Qattı älsiregen Üysün imperiyasınıñ Orta Aziya aymağın IV ğasırda jujandar tartıp aldı. Üysün imperiyası Şıñjan aymağında ğana öz biligin saqtap qaldı jäne Soltüstik Qıtaydıñ biligin öz qoldarına aldı. Olardı qıtay jazbası toba taypası dep körsetedi jäne bir ruı «tufa» dep atalatının atap ötedi. «Toba» degen tabın taypası atauınıñ qıtayşa qısqarıp dıbıstaluı dep bilemiz. Başqır halqı qwramına siñgen tabındar «uysun» dep te atalğanı mälim. Osı derek tabın taypasınıñ äuelde Üysün imperiyasında ömir sürgenin ayğaqtaydı.

Resey ğalımdarı toba taypası moñğol tildiler dep bwrmalaydı. Alayda, toba taypasınıñ tufa ruınan türkitildi tuva wltı qalıptasqanın eskersek, toba taypası türkitildi bolğanın köremiz. YAğni, ol üysün-jündilik taypalar tobınan bolğan. Tabın taypası qwramındağı qoñır ruı Üysün imperiyasın bilegen hun'mo (qoñırmın) dinastiyasınan desek te qatelespeymiz. Osı derek te Soltüstik Qıtaydı bilegen toba taypası qazaqtıñ tabın taypası ekenin däleldeydi. Demek, arğın, oşaqtı, kerey, uaq jäne tabın taypaları arğı teginde jündi halqınan bolıp şığadı.

 

Bäydibek atauı qaydan payda boldı?

Qıtay jazbalarınıñ «Kuşan patşalığı boldı» degen aymaqtı «üysünder jeri» dep körsetui, sol aymaqta otırğan özbek halqınıñ öz negizin uyşun dep tanuı jäne sol aymaqtağı qazaq taypalarınıñ jalpılay «üysünder» dep ataluı ertedegi imperiyanıñ Kuşan emes, Üysün dep atalğanın ayğaqtaydı. Äuelgi Üysün memleketi Şıñjanda ornalasqan taulıq kişigirim knyazdik bolğanı belgili, onıñ halqı oşaq (yueçji) taypası boldı. Keyin ol knyazdikke Orta Aziya qosılıp imperiyağa aynalğanda, atau Üysün bolıp qaldı. Alayda, Üysün imperiyası halqı qwramında jündilik taypalarmen qatar jergilikti saq-skiftikter de bolğan. Keyin jujandar zamanında olarğa şapıraştı, al türki aşinalar zamanında ıstı men dulat taypaları barıp qosıldı. Ejelgi grektik, rimdik jäne qıtaylıq jazbalar alban, suan (sıban), qañlı, sirgeli taypalarınıñ saq-skif halqınan ekenin, al ıstı, şapıraştı, dulat taypalarınıñ hwñ (hun') halqınan ekenin körsetedi. Olar otırğan nemese barıp qonıstanğan aymaqtar «Üysün jeri» dep tanılğandıqtan, olardıñ ortaq atauları «üysünder» bolıp ornıqtı.

Üysün imperiyasın bilegen hoñır (hun'mo) tobı jündilik «jeti taypalıq Baydı odağına» süyengen siyaqtı. Oşaqtı taypasında baylı ruınıñ jolı ülken sanaluı jäne üysündik taypalardıñ öz şejiresin Baydı-bekten taratuı sonday sebepterden qalıptasqan. YAğni, üysünderdiñ arğı tegi sanalatın «Baydibek» atauı jeke adamdı emes, ol Üysün imperiyası biligine jaqın bolğan Baydı taypalıq odağın körsetedi. Üysün imperiyası 500 jıl bilegen aymaq keyin «Üysün jeri» bolıp ketkendikten, onda otırğan taypalar da (üş türli halıq bolğanına qaramastan) jalpılay «üysünder» dep atalğan. Özgeler «üysünder» dep atağandıqtan, ol taypalar da keyingi şejire jazu zamanında ortaq tekterin izdegen. Olardıñ emis-emis este qalğan añızdar jetegimen Baydı taypalıq odağın «Baydıbek» deu arqılı ortaq ataların tapqanday bolğanın bayqaymız. YAğni, Baydı ataulı jeti taypa odağı jaylı añız-äñgimeler «üysündik taypalar Baydibek babadan taraydı» degen tüsinikti qalıptastıradı.

Al qoñır ruı oşaqtı taypasında ğana emes, Almatı oblısındağı ıstılar qwramında da, Şımkent, Jambıl aymağındağı ıstınıñ tilik ruı men dulattıñ siqım ruı qwramında da (qoñırdıñ şuıldağı) jäne Qızılorda aymağındağı tabındar qwramında da boluı Üysün imperiyasın bilegen hun'mo tobınıñ atauı dwrısında qoñır ekenine dälel (bileuşi dinastiya bolğandıqtan imperiyanıñ barlıq aymağında olardıñ ökilderi boldı, keyin olar öz aymağındağı taypalar qwramına siñdi). Al şapıraştılar mekenindegi Üşqoñır atauı, Üşaral qalası mañındağı Qoñır mekeni, Qızılorda aymağındağı Bayqoñır men Sarısudağı Törqoñır degen jerler Üysün imperiyası aymağınıñ territoriyasın paş etedi. Tipti, Semey aymağındağı Qoñır äulie üñgiri keyingi mwsılmandıq zamanda sol aymaqqa din taratqan qoñır dinastiyası wrpağımen baylanıstı deuge äbden boladı.

Jalpı oşaqtı taypasınıñ Jambıl, Şımkent, Taşkent aymaqtarındağı köptegen eldi mekenderde şaşırap ornalasqanı jäne bir tobınıñ Bayqoñırğa jaqın Aral'sk qalası mañında otırğanı Üysün imperiyası zamanınan bastau aladı.

 

Üysün imperiyasınıñ astanası qayda bolğan?

Qıtay jazbaları Üysün imperiyasınıñ astanası Talas özeni jağasında bolğanın körsetedi jäne onıñ qıtayşa jazbadağı atauı kirilicada Suyyab bolıp tarihqa endi. Resey ğalımdarı ıqpalımen atalğan qala qazirgi Qırğız aymağında bolğan, ol keyin Istıqköl ağısımen joyılğan degen twjırım ornıqtı. Köp aymağı dalalı bolıp keletin imperiya astanasınıñ taulı aymaqqa jaqın ornalasuı aqılğa sıymaydı. Öytkeni, tau jotalarınıñ jaqındığı jaudıñ oqıstan şabuıl jasauına keñ mümkindik beretini dausız. Hazar qağanatı astanası men keyingi Altın Ordanıñ kişi ordası bolğan Sarayşıq qalasınıñ aşıq dalalı jerdegi özen mañında ornalasuı jäne olardıñ aynala özenmen qorşaluı Euraziya dalasın bilegenderdiñ memleket astanasın qay jerde qalay salğanın jäne olardı qanday ädispen qorğağanın paş etedi. Sol zamandardan memleket astanası etip eki qalanı tanığanın, olardıñ biri negizgi astana, al ekinşisi kişi astana qızmetin atqarğanın köremiz.

Ol kezeñderde Aral teñizine barıp qwyğan Şu men Talas özenderi Üysün imperiyası men Qañlı (kan'gyu) memleketiniñ şekarası bolğanın Lev Gumilev qıtay derekterimen anıq jazadı. Qıtay jazbaları Üysün imperiyası şığıs, ortalıq jäne batıs degen üş aymaqtan twratının bayandaydı. Üşaral auılı ornalasqan jer Üysün imperiyasınıñ batıs aymağınıñ ortalığı, al Üşaral qalası ornalasqan jer Üysün imperiyasınıñ şığıs aymağınıñ ortalığı boluı mümkin ekenin geografiyalıq kartadan bayqau oñay. İle özenine jaqın aymaqtağı Tentek özeni jağasında Üşaral qalası ornalassa, Talas özeni jağasında Üşaral auılı ornalasqan. Üysün memleketin bilegen dinastiya özderin «qoñırmız» (hun'mo) dep atağan. Oşaqtı taypasınıñ tört ruınıñ biri – qoñır jäne Üşaral qalasına jaqın jerde Qoñır dep atalatın auıl bar.

Üysün imperiyasın ornatqan – yueçjiler, onıñ dwrıs atauı oşaq ekenin ayttıq. Oşaqtı taypasınıñ ökilderi qayda otırsa da ata qonısı retinde Üşaral auılı ornalasqan aymaqtı ataytını da beker emes (äytpese, oşaqtılar mekendeytin auıldar Şımkent pen Taraz aymaqtarında az emes). Joğarıda Atbaylar töbesi dwrısında Ata Baysarı beyiti boluı mümkin ekenin ayttıq, sol jerden arı qwmğa jaqın Aqkesene men Kökkesene degen kişigirim qorğandar bolğan (bireui ğana saqtalğan). Olardı Resey sayasatımen «qalmaqtardıñ qarauıl qaraytın bekinisteri» degen twjırım jasaldı. Alayda, Aqkesene, Kökkesene ertedegi bileuşilerdiñ qabirine ornatılğan keseneler (movzoley) boluı mümkin. Ondağı biik salınğan qarauılhana memleket şekarasın küzetuge arnalğanın ayğaqtaydı. Sol biikten qarasañız, qwm jiegin jağalay qoldan qazılğan keremet özen arnaların köresiz. Olardıñ qoldan salınğanı anıq bayqaladı jäne memleket şekarasın qwm jaqtan kelui mümkin jaudan qorğau üşin qazılğan deuge boladı (onı «Arna» dep ataydı halıq).

Oşaqtılar ol arnalardıñ qoldan qazılğanın wmıtpağan, alayda qay zamandardan ekenin eşkim bilmeydi. Üşaral auılı Talas özeni jağasında ornalasqan, onı Talas özeni men Asa özenderi arnaları üş qwrlıqqa bölip jatır. Şaması, Üşaral atauına osı sebep bolsa kerek. Barşa körşi auıldar keyingi kolhozdastıru kezinde payda boldı. Al özen jağalay ornalasqan Üşaral erteden bar auıl. Sol özen jağasınıñ arğı jağası tegis, al auıl jaqtağı jağasında tau-tau bolğan qwm jotaları bar. Osı qwm jotalarda jabayı jemisi bar ösimdikter ösedi, nege özenniñ qarsı jağasında mwnday qwm jotaları joqtığı tüsiniksiz. Mümkin osı qwm jotalarınıñ astında Üysün imperiyası astanasınıñ qaldıqtarı jatqan şığar. Qwm jota eski qirağan üyindiler ıqpalımen payda boladı ğoy.

Üşaral auılında basqa auıldarda joq ejelgi ülken meşit bar, ol meşit küydirilgen kirpişten salınğan jäne arhitekturası XI ğasırğa tiesili tärizdi. Onı XIX ğasırda hojalar salğan deydi keybireuler. Alayda, mwnarasınıñ joqtığı jäne kümbezderiniñ ornalasuı XI ğasır arhitekturasına keletini onıñ negizi erteden bolğanın bayqatadı. Mısalı, XI ğasır arhitekturasına say twrğızılğan Qarahan baba kesenesi men Üşaral meşiti arhitekturası wqsas. Osınıñ özi Üşaral meşiti sonau erte zamannan boluı mümkin ekenin körsetedi. Ärine, keyin oşaqtı atqaminerleri qirauğa jaqın qalğan meşitti öz qarajattarına hojalardıñ kömegimen qayta jöndeui mümkin. Osı esinde emis-emis qalğan adamdardıñ äñgimesimen «Üşaral meşiti XIX ğasırda salınğan» degen wğım qalğan şığar.

Qızılorda aymağında otırğan oşaqtılar ol jerge äuelde Üysün imperiyası zamanında baruı da mümkin jäne olar onda Talas pen Şu özenderin jağalay jetken deu orındı. Oşaqtılar Qızılorda qalasınan arı jatqan öñirde ornalasqan. Eger olar Taraz ben Şımkent qalaları boyımen barsa Qızılordağa deyingi aymaqta otırar edi. Keyin joñğar şapqınşılığında oşaqtı taypasınıñ üşten ekisi qırılğanı belgili, aman qalğandarı sol Aral teñizi aymağına aua köşti. Eger olar Taraz ben Şımkent aymağına ausa, ondağı dulattar twraqtaytın orın tauıp berer edi. Demek, oşaqtılar Aral teñizi jaqqa özderine belgili eski joldarı – Talas pen Şu özenderiniñ silemderimen jetkeni anıq.

 

Qazaq dalasına Islam dinin jetkizgen alğaşqı arabtar

Islam dini «Ejelgi üysün aymağına» VIII ğasırdıñ birinşi jartısında ornığıp ülgerdi. Islam dini aq pen qara taypalardıñ qwdalasıp, aralasuına ıqpal etti. Qoñır ruı da, şapıraştı men ıstı taypaları da qara taypalarmen qwdalasıp, aralasıp, qarapayım taypalardıñ birine aynaldı.  Islam dinin qabıldağan qazaq taypaları tügeldey öz tañbaların jansız beynelerge auıstıruğa mäjbür boldı. Öytkeni, Islam dininiñ talabı solay. Osı sebepten oşaq men şapıraş taypaları tazqara beyneli tañbaların twmar beynesine auıstırdı.

Sol zamanda Islam dinin äkelgen arabtar qazaq halqınan qız alıp, derbes ru men taypalardı qalıptastırdı. Kişi jüzdegi ramadan taypası äuelde Taşkent mañında mekendegeni belgili. Taypa tañbası dulattarmen birdey boluı onıñ dulat taypası qızdarın alğan arabtardan qalıptasqanın bayqatadı. Dulat taypasındağı nökis ruı da öz tegin arabtardan taratadı. Olardıñ äuelgi ornı Qaraqalpaqstandağı Nökis qalası ekeni anıq. YAğni, olar – sol mañğa Islam dinin jetkizen arabtardıñ wrpaqtarı.

Islam dinin jetkizgen arabtarmen oşaqtı taypasınıñ da aralasuı zañdılıq, tasjürektiñ seyit ruı sol arabtardan qalıptasuı mümki. Seyit – taza arabtıq atau jäne Seyit dep payğambar (s.ğ.s.) ruınan tarağandardı ataydı (hoşimidter). Demek, Islam dinin bizge jetkizgen arabtardı bastağan Seyit tobı oşaqtı taypasınan qız alısıp, siñisken degen jön. Qoñır ruına «momın» degen janama atau bergen osı arabtıq seyit tobı boluı mümkin. Arabşa «mümin» sözi «dindar mwsılman» degen mağınada qoldanıladı. Qoñır ruında mwsılmanşılıq mıqtı bolğandıqtan, olardı «mümin qoñır» dep atağanın, osı atau keyin qazaqşa «momın qoñır» dep özgergenin bayqaymız.

Arğı teginde Payğambarımızğa (s.ğ.s.) tuıs hojalar bizge XI ğasırda keldi. Al Islam dini bizge olardan 400 jıl bwrın jetip qoyğan bolatın. Resey imperiyasınıñ ğalımdarı: «Sol zamanda kelgen arabtar qaytadan elderine ketken bolar» degen boljam aytadı. Al key qazaq ğalımdarı osı boljamdı twjırım retinde qabıldap ketti. Ol zamandağı jerjahanğa Islam dinin taratqan mwsılman arabtar barğan jerlerinde din taratıp ornığıp qalğan. Sondıqtan bizge kelgen arabtar da qazaq halqı qwramına siñgeni anıq. Seyit, ramadan jäne nökis – taza arabtıq ataular, sol sebepten osı ru-taypalardı sol arabtardan qalıptasqan desek, qatelespeymiz. Demek, seyit ruı arğı teginde ardaqtı Payğambarımızğa (s.ğ.s.) tuıs bolıp şığuı kädik. Mwnı qazaq ğalımdarı gendik zertteuler arqılı anıqtauı kerek. Biz tarihi derekter negizinde mümkin jayttardı bayandaymız, anığı Allağa ayan.

Bekjan Ädenwlı

Abai.kz

 

28 pikir