Senbi, 6 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 12312. Jazılğandar — 6903. Qaytıs bolğandar — 52
Älipbi 3799 49 pikir 15 Mamır, 2020 sağat 12:45

Biz latınğa köşe almaymız...

Biz latınğa köşemiz dep «jartı älemge» jar saldıq.

Professorlarımızdıñ da, akademikterimizdiñ de, sayasatkerlerimizdiñ de, aqın- jazuşılarımızdıñ da basım köpşiligi latınğa köşudiñ elimiz üşin orasan zor igilikti is ekenin däleldep, baspasöz betterinde «uraladı». Olardıñ aytuınşa, latınğa köşsek orıstıñ otarlıq ıqpalınan qwtıladı ekenbiz, türki älemimen tuıstıq baylanısımız nığayıp, arta tüsedi eken, tağı basqa da dälelder aytıldı.

Biraq bwl dälelder negizsiz. Nege negizsiz? Öytkeni, orıs tili bükil elimizdi «jaulap alsa», soltüstik twrmaq oñtüstik qazaqtarınıñ özi qazaq tilin mensinbeytin jağdayğa jetse Almatıda ötken mitingilerdi qarañız, ne policiya basşısı, ne qalalıq äkimdik basşılarınıñ biri, ne jwrtşılıqtıñ birde-bir ökili qazaqşa söylemedi ğoy, elimizdi Resey aqparat qwraldarı jaulap alsa, jeti jarım mıñ şaqırım jerimiz Reseymen şektesip jatsa, jerimizde Reseydiñ birneşe äskeri bazası twrsa, orıs ıqpalınan qalay qwtılmaqpız? Qwtıla almaymız. Öytkeni, bizdiñ biliktiñ de, halıqtıñ da köbiniñ  sanası otarlanıp, orıstanıp ketti. Soğan jetkizdi keñes zamanı jäne qazirgi biliktegiler.

Ekinşiden, türki älemimen bolsın, basqa älemmen bolsın, baylanıstı nığaytu älipbige täueldi emes. Seniñ älipbiiñ latın eken dep eşqanday el bizge degen sayasatın, közqarasın, wlttıq müddesin özgertpeydi. Elder men elder arasında tuısqandıq, dostıq degen  sıpayılıq üşin ğana aytılatın söz. Qay elde de wlttıq müdde degen ğana boladı. Qıtaydıñ bizben «dostığı» onıñ wlttıq müddesi  bizdiñ qazba baylığımızdı ielenu, sonı neğwrlım arzan bağağa alu, milliardtap qarız berip, özine täueldi etu, tüptep kelgende reti kelse, «jwtıp qoyu». Sondıqtan Qıtay bizdiñ dosımız dep lepirudiñ, köpirudiñ qajeti joq. Qay elmen de baylanısta saqtıq qajet, parasattılıq qajet.

Sonımen biz latın ärpine nege köşe almaymız? Öytkeni biz latın ärpine köşetinder jäne köşpeytinder bolıp ekige bölindik. Aramızda jik tudı. Elimizdiñ jiırma procentin qwraytın orıstar jäne balaların orıs mektepterine beretin orıs tildi basqa wlt ökilderi latınğa köşpeytin bolğandıqtan onı özderi de, balaları da mektepterde oqıp, üyrenbeydi. Tek latınğa köşetin qazaqtar jäne olardıñ balaları ğana üyrenedi. Sonda latınğa elimiz qalay köşedi?

Qazir ğoy, latınğa 2025 jılı köşuge tiis bolsaq ta, şaş al dese, bas alatın ädetimizben köşe atauların da, jarnamalardı da, mañdayşalardı da latınşağa köşirip tastadıq. Bwğan narazılıq bildirip jatqan orıstildiler joq. Öytkeni orısşası qasında jazulı twr. Biraq bwl latınğa köşkendik emes.

Latınğa köşu degenimiz orıs demey, qazaq demey, käris demey, bükil is qağazdarın latın älipbiine köşiru degen söz.Batılımız jetip, osılay istesek, nağız qiğılıq, nağız arazdıq osı kezde bastaladı. Latın älipbiin üyrenbegen, oqıp, jaza almaytın orıstar, orıs tildi qazaqtar, basqa wlt ökilderi latınğa köşpeymiz dep qiğılıqtı saladı. Bıltır qaraşa ayında joğarıdan tüsken nwsqaumen memlekettik qızmetkerler latın älipbiimen diktant jazatın boldı. Sonda ne boldı deñiz. Meniñ tanısım qızmet isteytin mekemedegi orıstar orındarınan twrıp, şığıp ketken. Öytkeni olarğa latın älipbiiniñ qajeti joq. Olarğa  eşkim eşteñe ayta almağan. Ayta almaydı da. Küni erteñ de is qağazdarı latınğa köşetin bolsa, kirilicamen qızmet atqarıp jürgen ondağan mıñ orıs tildiler ülken ayqay- şu tudıradı. Öytkeni, qızmetsiz qaladı. Sonda Prezident ne Elbası: «Au, bwl bizdiñ öz tañdauımız. Latınğa köşiñder, üyreniñder» dep ayta ala ma? Ayta almaydı. Aytsa, olardıñ qwqın ayaqqa taptağan bolıp şığa keledi. Orıstardıñ, orıstildilerdiñ narazılığına Kreml' közin jwmıp otırmaydı. Orıstildi aqparat qwraldarı, orıs şovinisteri: «Qazaqstannıñ soltüstik oblıstarı orıs jeri» degen «jarapazandarın» qayta bastap, qazaqtar turalı nebir ğaybat sözderdi ayta bastaydı. Qazirgi ukrainadarğa aytıp jatqanday. Bwl bizdiñ täuelsizdigimiz üşin öte qauipti.

Men latınğa köşuge qarsı emespin. Biraq jarım-jartılay köşuge qarsımın. Bwdan qazaq wtıladı. Wtılğanda da jaman wtıladı. İs qağazdarın qazaqşağa köşire almay otırğanımız siyaqtı latınğa da köşire almaymız. Sonda qazaq mektepterin, joğarı oqu orındarın latınşa bitirgen qazaq jastarı qayda barıp qızmet atqaradı. Eger eki älipbidi de paydalanatın bolsaq, onda kiril «taqta» qaladı da, latın keñselerge «twmsığın» tığa almay jürgen qazaq tiliniñ küyin keşedi. Mwnday bolatının aldın ala sezgen, zerdelegen ata analar özderiniñ de, balalarınıñ da latınşağa basın qatırtpay, jappay orıs mektepterine bere bastaydı. Bwl qazaq tiliniñ odan äri qwrdımğa ketuine jol aşadı. Latın älipbiinde şığatın qazaq gazet-jurnaldarınıñ tirajı kürt qısqaradı. Kirilicağa üyrenip qalğan qazaq latın ärpindegi gazetterdi ejiktep oqıp otırmaydı. Orıstildi gazetterdi jazdırıp aladı. Bwl qazaq gazetteriniñ jabıluına aparıp soqtıradı. Jappay orıstanu jedel qarqınmen damidı. Latınğa köşu bağımız emes, sorımızğa aynaladı.

Özimizdi latınğa köşken özbek, türkimen, äzirbayjanmen salıstırmauımız kerek. Olar öz tilderine ayqay-şusız «bayağıda» köşip alğan. Öytkeni olarda şu şığaratın besinşi kolonna joq. Al bizde bar. Bizdiñ täuelsizdigimizdi köre almay, şi şığuın tilep, bwğıp jürgender joq emes. Ondaylar keşegi dwnğan oqiğasınıñ mänine boylamay, turasın aytqanda boylağısı kelmey, bärine qazaq wltşıldığın kinälap jazğan joq pa? Mwndaylar  erteñ latınğa «zorlap» köşiretin bolsa, elimizde dauıl twrğızadı. Mwnıñ bäri bügin emes, erteñ is qağazdarı latınğa köşkende tuındaydı. Al endi osı bizge qajet pe? Latın älipbii «äkemizden» mwrağa qalğan älipbi emes. Al eger dünie soğan tirelip twrsa, elimizdegi, qazağı az oblıstardağı, qalalardağı qazaqtardıñ, qazaqtildi basqa wlttardıñ üles salmağın özbekter siyaqtı toqsan, toqsan bes payızğa jetkizip alayıq. Sonda u- şusız köşetin bolamız. Al orıstardıñ, orıstildi basqa halıqtardıñ üles salmağı jiırma payızdan asıp twrğanda,olardıñ aqıl oyın, sanasın imperiyalıq astamşılıq basıp twrğanda biz latınğa  köşe almaymız.  Köşe alatın bolsaq, otız jıl boyı is qağazdarın qazaqşağa nege köşire almadıq? «Latınğa köşemiz» dep daurığıp jürgen ziyalı älde ziyandı qauım osığan jauap bersinşi. Turasın aytqanda qazaqşağa köşiruge orıstar jäne orıstildiler tarapınan şi şığıp kete me dep qorıqtıq. Äli de qorqıp kelemiz. Latın älipbiine köşu de däl osınıñ sıñarı. Osını tüsinu qiın ba? Bizdey ekonomikası, qorğanıs quatı älsiz elge latın älipbiinen göri tınıştığımız, täuelsizdigimiz qımbat. Latınşa «anau äripti olay emes, bılay jazuımız kerek», «grammatikası bılay bolu kerek» dep, nege bosqa daurığıp jürmiz? Biz latınğa köşe almaymız. Köşken jağdayda elimizdiñ tınıştığı bwzıladı. Odan göri latınğa köşuge jwmsalatın milliardtağan qarjığa üysizderge üy alıp bergenimiz paydalı.

Iä, osı sözderim üşin meni «tütip jeytinderdiñ» köp bolatının sezip otırmın. Biraq öz oyımdı, öz qaupimdi aytuğa mäjbürmin. Dauıñız bolsa, siz de aytıñız.

Damir Äbişev

Abai.kz

49 pikir