Düysenbi, 1 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11308. Jazılğandar — 5404. Qaytıs bolğandar — 41
Twlğa 1727 9 pikir 22 Mamır, 2020 sağat 12:03

Mwqağali «Kündeligine» zer salğanda...

1

Jır jwldızı Mwqağali Maqataev ädebiettiñ barlıq janrına qalam tartqan darın iesi. Biz Mwqağalidı şınayı tanu üşin onıñ «Qoş, mahabbat» attı prozalıq jinağı men «Kündeligine» zer sala ketudi jön körip otırmız. 

Mwqağalidıñ qazaq poeziyası turalı oy-tolğanıstarı men Oljas Süleymenov, Erkeş Ibrahim, Qadır Mırza-Äli qatarlı qabırğalı qalamgerler turalı jazğan sın maqalaları onıñ sın salasındağı özindik biigin bayqatıp twr. Bwl sözimizge Mwqağalidıñ Qadır Mırza-Äli turalı qalam terbegen «Sezim nayzağayı» attı sın maqalasın atap aytuımızğa boladı. 

Aqınnıñ «Qoş, mahabbat» attı prozalıq jinağına «Qwlıptas», «Marusiyanıñ tauı», «Özgermepti», «Äje» qatarlı tört äñgimesi, «Qos qarlığaş», «Jıl qwstarı» attı eki povesi, «Qoş, mahabbat» attı draması engizilipti. 

«Mwqağali öleñ jazumen qatar, prozağa jäne dramaturgiyağa qalam tartıp, öziniñ şığarmaşılıq quatın bayqatqanı belgili. «Aq qayıñ» poemasınıñ negizinde «Qoş, mahabbat» p'esasın jazdı. Bwl p'esa aqın dünieden ozğan soñ sahnalandı. M.Äuezov atındağı memlekettik akademiyalıq drama teatrınıñ repertuarınan twraqtı orın aldı. Sodan beri qanşama jıldar ötse de körermender köbeymese, azayğan joq» («Mwqağali» jurnalı, 2009 jıl, 9-san, 4-bet). 

Mwqağali prozası turalı aqın Fariza Oñğarsınva: «Mwqağali Maqataev ــ qazaq tarihındağı eñ oqırmanı köp, qalıñ halıq bastı janaşırı bolğan suretker. Ol eñ aldımen aqın, qazaq jırınıñ qwdıreti. 

«Qoş, mahabbat» – sol jır qwdiretiniñ qara sözben jazılğan oy örnekteri, tüyin-twjırımdarı. Maqataev ــ ülkendi-kişili prozalıq tuındılarında da sol aqın Maqataev küyinde qalğan. Önerdiñ biiktigi men adam biiktiginiñ twtastığın, jarasımın izdegen oylı oqırman üşin keregi de sol bolsa kerek» (Mwqağali Maqataevtıñ «Qoş, mahabbat» attı kitabına jazğan alğısözinen), – dep jazıptı. 

Mwqağali Maqataevtıñ jalpı şığarmaların oqıp şıqqannan keyin onıñ aqın, sınşı, prozik, audarmaşı, jurnalist sındı san önerdiñ biiginen köringen asa zor talant iesi ekenin bayqaysıñ. 

Al biz basqasın qoya twrıp, 1991 jılı Qazaqstannıñ «Jalın» baspasınan jarıqqa şıqqan aqınnıñ «Kündelik» attı kitabına toqtala keteyik. Mwqağalidıñ kündeligi eñ alğaş «Leninşil jas» (qazirgi «Jas alaş») gazetiniñ 1988 jılğı qañtardıñ 20-21-22-küngi üş sanında «Mahabbatta-parasatqa» degen aydarmen jariyalanıptı. Kemeñger qalamger Äbiş Kekilbaev «Kündelikke» jazğan alğısözinde: «Öz halqına degen wlı mahabbatın öle-ölgenşe joğaltpay, şın ğaşıq bola bilgen aqın – Mwqağali», – dep keremet teñeuin beripti. Biz endi Mwqağalidı tanudıñ bir qırı bolğan «Kündelikke» zer salayıq. 

2

Kündelik jazu ülken mädeniettiliktiñ belgisi bolıp tabıladı. Kündeliktiñ uaqıt ötken sayın qwnı artıp, adamdardı sol däuirdiñ tarihi jağdayımen tanısuğa äri wlı adamdardıñ önegeli ömir jolınan tärbielik däris alu orayına ie bola aladı. 

«Kündelikte adam ömiriniñ kündelikti is-äreketi, sonday-aq qoğamdağı kündelikti oqiğalar jazıladı» («Orta mektepterge arnalğan qoldanılmalı ädebiet», Şınjañ jastar-örender baspası, 1996 jıl, jeltoqsan, 143-bet). 

Wlı adamdardıñ köbi kündelik jazudı dağdığa aynaldırğan. Solardıñ biri Mwqağali Maqataevtiñ «Kündelik» attı ädebi jinağı. 

«Mwqağali mwrasınıñ işindegi jwrt nazarın erekşe audarğan düniesi ــ «Kündelikteri». Aqın onda özi äserlengen sätterdi aq qağazğa tüsirip otırğan. Men mınaday közqaras tüyinderin jazudamın dep eşkimge aytpağan. YAğni, özimen-özi sırlasqan, özimen-özi mwñdasqan. 

Qazir sol «Kündelikterge» köz salıp otırsañız, sondağı zamannıñ da, sondağı adamnıñ da san aluan beynelerin köresiz. Aqınnıñ jabırqağan janın, küyzelip şıqqan jüreginiñ änin tıñdaysız» («Mwqağali» jurnalı, 2011 jıl, 1-2-san, 47-bet). 

Aqiıq aqın 1972 jıldıñ 21 säuir küngi jazğan kündeliginde: «Adamdardıñ arasında bolğan alauızdıq meni de şarpımay ötken joq. «Jwldızdıñ» dilosın ötkizip berip, poeziyamdı özim alıp qaldım...nemen tınarı belgisiz, barım meniñ, balam meniñ, jarım, jaqsılığım meniñ – poeziyam, tek seni saqtap qalsam eken. Seni de öltirgisi kele me, qalay? Olay bola qoymas, eger bola qalsa, qalğan ömirdiñ qızığı ne mağan?! Oylap otırsam, mende bir-aq arman bar eken. Ol ـــ qalayda halqıma jağınu, wnau soğan. Tek, soğan ğana jasırmay şınımdı aytsam dep edim. Halqım, ünimdi qalay jetkizem sağan? Aynalam tarılıp, qwrsaulanıp baradı. Jağday qiın, öte qiın...» («Mwqağali qazaqtıñ dombırası», Şınjañ halıq baspası, 2009 jıl, şilde, 163-164-bet), – deydi. 

Erekşe talant ieleri ölmeydi, halıq jüreginde mäñgi jasaydı. Mwqağali esimi halıq jüreginde jazılğan kieli aqın. Ol öz halqın, öz poeziyasın mäñgi süyip ötti. Qazaq poeziyasında eşkim qaytalamas dara qoltañba qaldırdı. Aqınnıñ 1973 jılı jeltoqsan ayınıñ 24-küni jazğan kündeligi osınıñ ayqın mısalı. 

«Bwl jıl da ötti, küybeñimen, azappen ötken öli künderdi qoyşı, jırsız ötken künder men üşin öli künder. Tağdırdıñ bwl aldanıştı qiğanına da qwldıq. Poeziya bolmasa qayter edim, ne ister edim? Aqınnıñ öz memleketi, öz qoğamı, öz düniesi bar. Bwl az dünie emes, demek, men sol üşin ömir sürem, sol üşin küresem. Küresem?! Kimmen, nemen küresem? Özimmen özim be? Soñğı sözdi aytıp ölu kerek qoy. Qanday säbi edim. O, täñirim! Tüysik bere gör, tüysik bere gör!» («Hantäñiri» gazeti, 2011 jıl, 29-şilde küngi sanı). 

Jazuşı, ğalım Zeynolla Qabdolov: «Ädebi talant degen närse – qoldan jasalmaytın, özinde joq bolsa, özgeden qarızğa alu mümkin emes, jer- jahannan qanşa izdegenmen taptırmaytın närse!», – deydi. 

Mwqağali «Kündeligi» biz üşin tabılmaytın eñ qımbat baylıq. Aqınnıñ bwl mwrası turalı Nwrlıtay Ürkimbay «Kündelikter» qalay jarıq kördi?» attı maqalasında: 

«Bir küni bölimge meni izdep kinorejisser Serik Aytbaev keldi. Derekti fil'mder boyınşa maman eken. 

ــ Mwqağali aqın jaylı derekti dünie tüsirsem degen oyım bar. Scenariy avtorlığına sizdi tañdap otırmın, – deydi jaña ğana tanısqan qonağım. Söytti de Serik Aytbaev qapşığınan bir qalıñ däpter şığardı. 

ــ Mwqañnıñ kündeligi! – dedi ol asa saltanattı ünmen. 

ــ Mende mınanday wsınıs bar. Äueli bwl dünielerdi bizdiñ gazette jariyalayıq. YAğni halıqqa ortaq düniege aynalsın. 

ــ Siz keşiriñiz, men bwl däpterlerdi sizge däl qazir wstatıp kete almaymın. Laşın apaymen kelisim bar edi. Öz qolına tapsıramın. Keşiktirmeuge tırısamın. Aparıp bergen küni sizge habarlap, aytarmın. 

Rejissermen qoş aytsa salısımen Uäkeñniñ, «Leninşil jastıñ» sol kezdegi redaktorı Uälihan Qalijannıñ kabinetine qaray qwstay wştım. 

ــ Jaqsı, eger sen şınımen ol dünieni qolıña tüsirer bolsañ, toqtatpastan birneşe nömirge berelik» («Mwqağali» jurnalı, 2011 jıl, 1-2-san, 47-48- bet), – dep jazıptı. 

Osılayşa avtor Mwqağalidıñ qaraşañırağına barıp Laşın jeñgeymen kezdesip, qımbattı aqın kündelikterin alıp qaytadı. Bwl kündeliktiñ şamamen 80-90 payızdayı orıs tilinde jazılğandıqtan mwnı belgili jazuşı Bekswltan Nwrjekeevqa bir bölimin tañdap qazaqşağa audartıp, «Leninşil jas» gazetiniñ 1988 jılğı 20-21-22-qañtar künderindegi üş sanında qatar jariyalap, qalıñ oqırman arasında küşti añıs qozğaydı. Osıdan keyingi jıldarda Mwqağali kündeligi jeke kitap bolıp, birneşe märte basılım kördi. 

Äri qaray tağı da aqınnıñ kündelik betterine nazar audarayıq. 1973 jılı naurız ayınıñ 6 küngi kündeliginde aqın bılay dep jazğan eken: 

«Poeziya ــ ğılım. Zertteu kerek. Adam ömiriniñ, adam janınıñ zerttelmegen, qalam tartılmağan nesi qaldı? Sonı tabu, sonı zertteu kerek. Adam sezimin jan-jaqtılı zertteytin qwdiret bolsa, ol tek poeziya. Basqa eşqanday da ğılımnıñ qolınan kelmeytin şarua bwl» («Mwqağali qazaqtıñ dombırası», 165- bet). 

Mine, bwl kündelikte söz öneriniñ kieli jolına sapar şekken Mwqağali adamnıñ jan-düniesin, minez-qwlqın poeziya arqılı zertteu kerektigin meñzeydi. Qasietti poeziyanı aqınnıñ ğılım retinde qarağan mol bilimin, biik mädeniet deñgeyiniñ wlı parasatın añğara alamız. 

Mwqağali Maqataev öziniñ 1973 jılı naurızdıñ 17 küni jazğan kündelik däpterinde qazaq ädebietiniñ klassigi Ğabit Müsirepovqa kezdeskendigi, ol kisiniñ altın qalam tartu etkeni aytılğan. Estelikte bwl bılayşa bayandalğan: 

«Ötken aptada Ğabit Müsirepovtıñ üyinde boldım. Bwl adammen jaqın kelip swhbattasqanım osı. Üyinde özi jalğız eken. Jılı qarsı aldı. Eki sağattay äñgimelestik. Men Ğabeñdi boyındağı darınınıñ bärin berip bolğan adam dep ayta almaymın. Al, boyında jasırınıp jatqan janar tauı bar ekenine kümänim joq. Uaqıt-ay! Ädebiet, jalpı körkem öner jöninde bolar-bolmas şolu jasap, pikirlestik, qart arıdan oylaydı. Qazirgi qazaq poeziyası qattı tolğandırıp jürgen körinedi. Birdeme desem be deydi. «Aqqular wyıqtağanğa» tebirenip pikir ayttı, süysinip qaldı, men ıñğaysızdandım, oyımdı tüye qoydı da, qoya qoydı. Öleñder oqıdım. Keterde mağan qalam sıyladı (altın qalam). 

Qart qartayğan eken. Bükil üyde jalğız özi otırğanı qattı äser etti mağan. Kabineti jwpını, jazu üsteli tipti jwpını, bası artıq dünieler, älemiş- jälemişter joq. Wzındı-qısqalı, bir tüstes üşkir wştalğan qarındaştar twr. Tildey paraqqa arabşa jazıp tastaptı, jañadan jazılğan, sirä. Qorapqa salğan eki mıltığı twr. Kire beriste sayatşınıñ sauıt-saymandarı. Retin tauıp özimen wzağıraq söyleser me edi. Biraz birge bolıp, dostasar ma edi. Täñirim-ay, bwlar degen ayağın üzeñgige salıp twrğan adamdar ğoy...» («Mwqağali qazaqtıñ dombırası», 166-167-bet). 

Wlılardı wlılar ğana qadirlep tani aladı. Ataq-dañqı älem qazaq ädebietine tarağan, birtuar talant iesi Ğabit Müsirepov Mwqağalidıñ wlılığın tanıp, oğan altın qalam sıylaptı. Mwqağaliğa degen Ğabit Müsirepovtıñ qwrmeti qazaq halqınıñ qwrmeti, Mwqağalidıñ bwl kündeligi Ğabit Müsirepovtıñ ömiri men jasampazdığın zertteudegi qwndı material bop esepteledi. 

Aqiıq aqın Mwqağali qazaq ädebietiniñ mañdayaldı söz zergeri Ğabit Müsirepovke kezdeskennen keyin oğan arnap mına öleñin jazıptı. 

Ğabeke, anda-sanda sizdi körem, 

Sizdi körsem, jomart bir küzdi körem. 

Eliktep öziñizge esim ketip, 

Kögendep aq qağazğa tizdim öleñ. 

 

Meyirimmen qaraytın sizdi körem, 

Basqalar ümitterin üzdi menen. 

Zäharmen jibitem dep qu tañdaydı, 

Sezemin özin- özi jwrt aldaydı. 

 

Jibitsem men de keyde qu añdaydı, 

Basımnan Alataudıñ bwltı aunaydı. 

Tübinde qwrtsa meni qwrtar qayğı, 

Alayda jırlarımdı jırta almaydı!!! 

 

Menen de ümit kütip tuğan elim! 

Men-dağı ümitpenen tuğan edim. 

Mas bolğan öleñine bir jan edim. 

Ğabeke, aytıñızşı mınalarğa, 

Men kimniñ qazınasın wrlap edim? (1974 jıl). 

Mine, bwl arnau jırı söz qadirin, er qadirin biletin wlılardıñ wlılarğa mwñ şağuı. 

Mwqağalidıñ özi jazğan kündeligindegi: «Men ⅩⅪ ğasır wrpaqtarınıñ qwrdasımın. Odan keyingi wrpaqtıñ tusımın», – degeni aynımay naq keldi. Aqın mwraları külli qazaq halqı jasağan älemniñ bärin şarladı. Mwqağalidıñ öz tağdırın boljağan köregendigine eriksiz tañday qağıp tamsanasıñ. 

Mwqağali älem qazaq ädebietindegi kürdeli dara twlğa. 

Biz Mwqağaliday alıp aqındı äli de jüyeli tani, zerttey almay kelemiz.

Biz Mwqağaliday wlı twlğanıñ altın mwrasınıñ kenin şınayı qazuğa, şınayı zertteuge tiispiz, mine bwl wltımızdan şıqqan wlılardı wlağattaudağı adamdıq parızımız. 

Biz endigi söz kezegin Mwqağaliday wlı twlğanıñ özine berelik. 

«Eger bir kezderi meniñ ömirim, meniñ şığarmaşılığım äldekimniñ köñilin audara qalsa, olarğa bılay der edim: Meniñ qımbattı dostarım! Eger sender şınımen meniñ ömirbayanımdı, şığarmaşılığımdı zerttemek bolsañdar, onda men ne jazsam, sonıñ bärin tügel oqıp şığudı wmıtpağaysıñdar. Meni öz öleñimnen bölip qaramaularıñızdı ötinem. Esteriñde bolsın, meniñ jeke öleñim özinşe eşteñe qwramaydı. Biriktirip qarağanda, ol poema ispetti birtwtas. Bası jäne ayağı bar. 

Sonımen, dostar, bükil meniñ jazğanım ــ bar-joğı bir ğana bütin poema. Adamnıñ ömiri men ölimi, qam jeuleri men quanışı turalı poema. Eger nanbasañdar, barlıq öleñimdi jinap, bir jinaqqa toptastırıp köriñderşi. Esteriñde bolsın, ärbir öleñim öz ornında twrsın, yağni jılına jäne boyına qaray, sonan soñ köz almay oqıñdar. Syujetine köñil audarmay-aq qoyıñdar. Al, kompoziciyası men arhitek-tonikasına zer salıñdarşı. Eger men onda bolmasam, onda aqınnıñ da bolmağanı. 1976 jılı, 14-aqpan» («Mwqağali qazaqtıñ dombırası», 199- 200- bet). 

«Kündelik» Mwqağalidı tanudıñ bir qırı ğana. 

Jinaqtap aytqanda, Mwqağali Maqataevtıñ «Kündelik» attı jinağınıñ kemeldigi men tereñdigin mına jaqtardan bayqauğa boladı.

1, «Kündelik» attı bwl jinaqtıñ tili körkem, oyı wğınıqtı, aqınnıñ öz basınan keşken auır künderdi şınayı beynelegen nağız ömir tuındısı. Bwl jinaq şın mänindegi kündelik jazudıñ ozıq ädebi ülgisi deuge boladı.

2, Aqınnıñ «Kündelik» attı jinağı ğılımilıq quatı joğarı, mazmwnı bay, tärbielik qwnı küşti, qalıñ oqırmandardı özine bauraytın qwndı oqulıq.

3, Bwl kitap – iri twlğa Mwqağalidıñ ömirge degen tıñ közqarası, ömir- jolı, ösu jolı, qayğılı, qasiretti şaqtarı, aqın aynalasında jasağan adamdardıñ wnamdı, wnamsız san aluan beyneleri jan-jaqtılı bayandap jazılğan tarihi deregi mol, asa qwndı material.

Biz Mwqağali Maqataevti tereñ tanu üşin onıñ «Kündeligine» at izin salıp izdenis jasaumen birge zertteuimiz qajet. Sonda ğana Mwqağaliday wlı twlğanıñ qırı men sırın şınayı tanumızğa boladı. 

Nwrlan Särsenbaev

Qazaqstan Jazuşılar odağınıñ müşesi, jazuşı, etnograf

Abai.kz

9 pikir