Jwma, 14 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 101848. Jazılğandar — 78633. Qaytıs bolğandar — 1269
Ğılım-bilim 658 1 pikir 25 Mamır, 2020 sağat 12:19

Qaşıqtan oqıtu tiimdi me?

Bolaşaqta üş älemdik tendenciya qaşıqtıqtan bilim berudiñ damuına äser etedi. Birinşisi - gigonomika (Djig Ekonomikası) dep atalatın ösim, bwl kädimgi dästürli jwmıstarmen aynalısqannan göri, köp adamdar özderi üşin jwmıs isteudi jön köretindiginde. Ekinşi jahandıq tendenciya qazirgi adamnıñ jeke özin-özi tanuğa degen wmtılısımen baylanıstı: ärkim öziniñ ömiriniñ maqsatı men mağınası bolğanın qalaydı. Üşinşi tendenciya älemdik bilim beru narığınıñ ortalıqsızdandırıluınan körinedi. Qazirgi kezde bilim beru qızmetterin twtınuşılar neni, qaşan jäne qalay oqığısı keletinin özderi şeşedi. Aqparattıq tehnologiyalarğa negizdelgen qaşıqtıqtan bilim beru osı tendenciyalardı eskerip, är oquşığa jeke közqaras qalıptastıruğa mümkindik beredi. Bill men Melinda Geytstiñ aytuınşa, jetildirilgen bağdarlamalıq jasaqtama men jaña tehnologiyalardıñ arqasında bilim salasındağı revolyuciya boladı. Bilim beru tehnologiyaları bilimge qol jetimdilikti arttıradı jäne älemdegi, äsirese Afrika men Oñtüstik Aziya siyaqtı aymaqtarda sauattılıq deñgeyindegi ayırmaşılıqtı azaytadı. Bilim beru tehnologiyasınıñ joğarğı maqsatı bilim sapasın köteru bolıp qala beredi. 2011 jılı qaşıqtıqtan bilim berudiñ düniejüzilik narığı 35,6 milliard dollarğa bağalandı, boljam boyınşa, narıq 2016 jılğa qaray 51,5 milliard dollarğa deyin ösedi. Narıqtağı eñ ülken ösim Latın Amerikasında (14,6%), Şığıs Europada (16,9%) jäne Aziyada (17,3%) boladı jegen boljam bar. Amerika Qwrama Ştattarı men basqa da damığan elderdiñ bilim beru jüyesi bwrınnan beri özgerip otırğan ortağa beyimdelip keledi. Är türli zertteuler jaqın bolaşaqta onlayn-bilim berudiñ damitının aytadı. Kleyton Kristensenniñ aytuınşa, 2019 jılğa qaray AQŞ-tağı barlıq orta mektep kurstarınıñ 50% -ı onlayn rejiminde qol jetimdi bolmaq. Qaşıqtan oqıtudıñ damuına baylanıstı kez kelgen kurstı onlayn rejiminde oqitın studentter sanı artıp otır.   Amerika Qwrama Ştattarındağı studentterdiñ jalpı sanınıñ ösui ayasında (2002 j. 16,611 mln. Bastap 2011 j. 20994 mln. Deyin), on-layn rejiminde kem degende bir kursta oqitın studentterdiñ sanı 2002 j. 1.603 mln.-dan 6.714-ke deyin östi. Internettegi studentter sanınıñ artuı bayqaladı: 2002 jılı barlıq talapkerlerdiñ tek 9,6% -ı onlayn kurstardı tañdağan, 2011 jılı - 32% -dan kem emes bir onlayn-kurstarğa qatısqan. Alğaş ret qaşıqtan oqıtu arqılı joğarı bilim alu mümkindigi 1836 jılı London universiteti qwrılğan kezde payda boldı. Poçta baylanısı arqılı oqulıqtar men oqu materialdarı, emtihan swraqtarı, keys tapsırmalar qaşıqtan oqitın studentke jiberilip,  keri baylanıs ta ornatıldı. 1920 jıldardağı radionı oylap tabu birqatar lekciyadan twratın radio kurstardıñ payda boluına äkeldi. Keyde mwnday kurstar baspa materialdarımen jäne sınıptağı is-şaralarmen tolıqtırıldı. 50-şi jıldarı teledidar kurstarı belsendi damıdı, oqu qwraldarımen, sabaqtarmen jäne mezgil-mezgil emtihan baqılauımen birge jürdi.

1969 jılı Birikken Korol'diktiñ Aşıq Universitetiniñ payda boluı (Open University of the United Kingdom,UKOU) jaña kezeñniñ bastaluınan habar berdi. Osı sätten bastap qaşıqtıqtan bilim berude birinşi ret oqıtudıñ jan-jaqtı täsili baspa materialdarınıñ basımdıq jağdayında barlıq qwraldardı qoldana bastadı. Aşıq universitet qaşıqtıqtan oqıtuğa arnalğan joğarı sapalı oqu qwraldarın şığardı. Universitettiñ studenttermen birjaqtı qarım-qatınası radio jäne teledidarlıq habarlarmen tolıqtırılğan baspa materialdarı arqılı jüzege astı (audiokassetalar keyinirek keñ taraldı). Oqıtuşılar men studentterdiñ ekijaqtı äreketi twrğılıqtı jeri boyınşa sırttay, betpe-bet konsul'taciyalar jäne qısqa merzimdi kurstar arqılı jüzege asırıldı. Bwl model' dayındıq kezeñinde qımbat bağalandı. Alayda, qajetti materialdar men bağdarlamalardı jasağannan keyin,  är studentti oqıtu ülken şığındardı qajet etpeytin boldı. Wlıbritaniya ükimeti bwl jobağa aytarlıqtay qarajat böldi. Qaşıqtıqtan oqıtu üşin oqu josparları, bağdarlamalar, oqu qwraldarı jäne bilim beru tehnologiyaları qajet boldı. Korolevanıñ özi aşıq universitet qwrıp, al  ükimet palatasınıñ spikeri kancler (rektor) bolıp tağayındaldı. Universitettiñ auqımdı jäne bedeldi boluı üşin bäri jasaldı. Wlıbritaniyanıñ Aşıq universiteti onıñ qol jetimdiligin tömen bağamen jäne sabaqqa jii barudıñ qajeti bolmauımen körsetetin etip atadı. Bastapqıda universitet oqu turalı ötinişterdi tek Birikken Korol'diktiñ azamattarınan qabıldadı. Keyinnen, biraz täjiribe jinap, olar şeteldikterden qaşıqtıqtan bilim aluğa ötinişter qabılday bastadı.

Qaşıqtan oqıtu tehnologiyasınıñ soñğı buını aqparattıq jäne kommunikaciyalıq tehnologiyalardı belsendi qoldanuğa negizdelgen, är türli nısandarda (mätin, grafika, dıbıs, animaciya) eki jaqtı baylanıstı sinhrondı türde de (beyne nemese audiografiyalıq konferenciyalar) jäne elektrondı poştanı qoldana otırıp jüzege asırıldı.

Qaşıqtan oqıtudıñ älemdik köşbasşıları

Wlıbritaniyanıñ aşıq universitetiniñ qwrıluı bükil älemdegi qaşıqtıqtan oqıtu jüyesine äser etti. Qaşıqtıqtan oqıtudı qamtamasız etetin oqu orındarı birqatar elderde payda boldı, negizinen Europa men Aziya. Olardıñ qatarına Ispaniyadağı Distancia wlttıq bilim beru universiteti (UNED) (1972), Päkistandağı Allama Iqbal Open University (AIOU) (1974), Tailandtağı Suhothay Tammathirat aşıq universiteti (STOU) (1978), Koreya memlekettik aşıq universiteti (Koreya Wlttıq) jatadı. Aşıq Universitet, (KNOU) (1982),  Indoneziyada Terbuka Universiteti (UT) (1984) jäne Memlekettik Aşıq Universitet,  Ündistanda Indira Gandi (Indira Gandi wlttıq aşıq universiteti (IGNOU), (1985) aşıldı. Europadağı qaşıqtıqtan bilim beru - bwl, eñ aldımen, Ispaniyadağı eñ iri qaşıqtıqtan bilim beru wlttıq universiteti (YUNED) (elinde  58 oqu ortalığı, 9 şetelde) jäne ştab-päteri Baltıq aymağınıñ 10 eldi biriktiretin Stokgol'mda ornalasqan Baltika universiteti (BU). Al eñ iri francuzdıq qaşıqtıqtan oqıtu ortalığı (CEND) 1969 jılı aşıldı. Ortalıq 2,5 mıñnan astam oqu kurstarın wsınadı, onıñ filialdarın älemniñ 120 elinen tabuğa boladı, 5 mıñğa juıq mwğalim qaşıqtıqtan oqıtu kurstarı men bilim beru is-şaraların damıtuğa qatısadı. CEND qaşıqtıqtan oqıtudı wyımdastıruda qoldanılatın tehnikalıq qwraldarğa sputniktik teledidar, video jäne audio taspalar, elektrondı poşta, Internet, sonımen qatar dästürli ädebiet közderi jatadı. 1989 jılı Amerika Qwrama Ştattarında qaşıqtıqtan oqıtu ideyası 1500 kolledjder men telekompaniyalardıñ konsorciumı bolıp tabılatın Qoğamdıq habar taratu jüyesinde (PBS TV) payda boldı. PBS TV  tört bilim beru arnası arqılı beriletin birneşe oqıtu bağdarlamaların qamtidı. Olardıñ işinde ğılımnıñ, biznestiñ jäne menedjmenttiñ ärtürli bağıttarı boyınşa kurstardı wsınatın PBS Adalt Learning Service qaşıqtıqtan oqıtu bağdarlaması erekşe orın aladı. Bügingi tañda Pensil'van (Penn State University) memlekettik universiteti qaşıqtıqtan bilim beru salasındağı eñ bedeldi universitetterdiñ biri. Onıñ täjiribesin YUNESKO virtualdı universitet twjırımdamasın jasauda qoldandı. Qıtayda mädeni revolyuciya kezinde jabılğan dästürli joğarı oqu orındarınıñ ornına 1979 jılı Radio jäne teledidar universitetteriniñ wlttıq jelisi (CRTVU) qwrıldı. Oqıtu sputniktik habar taratu jäne teledidar universitetterin qoldana otırıp wyımdastırıladı.

Bilim berudi basqaru jüyesi

Qaşıqtan oqıtudı sätti jüzege asırudıñ negizi bolıp onlayn rejiminde oqu procesin qwruğa mümkindik beretin bağdarlamalıq portaldar. Qazirgi kezde älemdik deñgeyde Learning Management Systems (LMS) yağni bilim berudi basqaru jüyesi (BBBJ). 2014 jılı menedjment jüyesin oqıtudıñ älemdik narığı $ 2,5 mlrd astam qarjığa bağalandı, al 2009 jılı narıq kölemi -1,2 mlrd dollardan eki ese az boldı. Dünie jüzinde oqıtudı basqaru jüyesin 600-den astam jetkizuşiler bar. Eñ iri älemdik BBBJ 15 iri kompaniyanıñ ülesinde. AQŞ joğarı oqu orındarınıñ zertteui boyınşa (studentter sanı 1000-nan asadı) BBBJ eñ tanımaldarı: Blackboard Learn, Moodle, Desire2Learn jäne Canvas. Blackboard Learn platformasın 35,8% amerikandıq universitetter paydalanadı, Moodle – 19,7%, Desire2Learn – 9,5% jäne Canvas – 9%. Qaşıqtıqtan oqıtu kurstarına qatısatın studentter sanı boyınşa Blackboard Learn köşbasşı (barlıq studentterdiñ 44,6%-ı), studentterdiñ 16,5% Moodle platformasında, 12,9%  Canvas jüyesin tañdasa,  12,6%-ı Desire2Learn jüyesimen qaşıqtan oqidı.

Zoom nege qauipsiz bolmadı?

Zoom - bwl bizdiñ köpşiligimiz karantinge deyin bilmeytin beynekonferenciyalıq alañ. Naurızdıñ ayağında onıñ qarjısı 29 milliard dollarğa deyin östi, yağni bwl kez kelgen amerikandıq aviakompaniyağa qarağanda qımbat twradı. Bwl oqşaulanuğa mäjbür boludan tuındağan swranıs ekeni bärimizge mälim. Zoom Video Communications bas keñsesi Kaliforniya ştatınıñ San-Hose qalasında (AQŞ) ornalasqan jäne qaşıqtan konferenciya ötkizetin bağdarlamamen aynalısadı. Kompaniyanı 2011 jılı Erik YUan' qwrğan. Servistiñ özi 2013 jılı iske qosıldı, iske qosılğannan keyin birden oğan million paydalanuşı qosıldı, 2014 jıldıñ jazında ol 10 millionğa jetti, al 2015 jılğa qaray Zoom qızmetin 40 million jeke twlğa men 65 mıñ wyım paydalandı(Bi-Bi-Si). Bağdarlamanıñ tegin nwsqasına 100 adamğa deyin qatısa aladı, bwl jağdayda beynekonferenciya 40 minutqa deyin sozıluı mümkin. Eger paydalanuşığa qatısuşılardıñ köbirek sanın qosu nemese olarmen wzaq söylesu qajet bolsa, sizge ayına 15 dollardı qwraytın aqılı nwsqağa köşu kerek. Bwl jağdayda, tegin nwsqada jeke beyne qoñıraular şektelmeydi.

Zoom-ğa komp'yuterde de, mobil'di qosımşada arqılı qosıla alasız. Qoñırau şaluğa, hat jazuğa jäne konferenciya barısında qatısuşılarğa habarlama jazuğa da boladı. Erik YUan älemde karantin bastalğannan beri bağdarlamanı paydalanuşılar sanı tez ösip kele jatqanın jäne qazirgi uaqıtta onı künine 200 million adam paydalanatının ayttı. Alayda San-Hose (AQŞ) federaldı sotında Zoom kompaniyası üşinşi tarap kompaniyalarına, atap aytqanda Facebook-ke jäne basqa da äleumettik jelilerge derekterdi jiberdi dep ayıptaldı. The Guardian iOS qoldanbası äleumettik jelide tirkelmegen bolsa da Facebook-ke  mälimetterin jiberedi dep jazdı. Bwl aqparat paydalanuşınıñ ornalasqan jerin jäne bağdarlamadağı onıñ jeke mälimetterin qamtidı, sol arqılı basqa kompaniyalar oğan jeke jarnamaların jibere aladı. Tağı bir mäsele 2020 jıldıñ qañtarında tabıldı. Check Point izraildik kiberqauipsizdik kompaniyası zoom-dağı äñgimelerdi tıñdauğa jäne osınday parol'men qorğalmağan konferenciyalar kezinde taratılğan barlıq fayldardı aluğa bolatın kemşiligin anıqtadı. Hakkerler zoom-dağı konferenciyalar bwzu üşin türli parnografiyalıq beynerolikter jiberedi.  Amerikandıq bwqaralıq aqparat qwraldarında hakerler näsilşil jäne jay ğana qorlaytın habarlamalar jiberip konferenciyalardıñ berekesin ketirgeni jaylı aytıladı. Alayda, BAQ-tıñ habarlauınşa, hakkerler komp'yuterler men telefondardağı jeke aqparatqa qol jetkize almadı.

Qazaqstandıq ğalımdar är türli pikirde, alayda olar qaşıqtan oqıtsaq  bilim sapası tömendey me dep alañdaydı. 

Märiya Maylıqwtova,

Abılay han atındağı HQjÄTU ağa oqıtuşısı, MosGU aspirantı

Abai.kz

1 pikir