Jwma, 14 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 101848. Jazılğandar — 78633. Qaytıs bolğandar — 1269
Äleumet 925 0 pikir 9 Mausım, 2020 sağat 12:30

Qazaq tildi internet arnalardıñ bolaşağı bar ma?

«Qay tildegi TV nemese Internet TV qazaq körermenderiniñ sanasın jaulay aladı degen zobalañ saual alaş qoğamında tuındap otır. Bizdegi etnikalıq azşılıqtıñ qajetin öteuşi orıs tildi sayttar men telehabarlar ükimet qoldauına zäru emes, tek qazaq jerindegi etnikalıq köpşilik üşin jäne basqa elderdegi qazaq disaporası üşin memlekettik tildegi media-koncernder ğana qajet.

Al, ana tilimizdegi media-koncernder qwramına enetin Internet TV tek qazaq körermenderiniñ swranısın ötep qana qoymaydı, qazaq tilin erkin tüsinetin özge elderdegi türki wlttarınıñ da qajetine jaray aladı. Ol üşin elimizdegi barşa telejarnama tek qazaq tilinde berilsin degen Zañ şığarıp, TV salasındağı otarsızdanudıñ batıl qadamı kerek. Bwl qadamsız qazaq Internet TV alğa basqan adımı keri ketedi. Qazaq tiliniñ TMD keñistigindegi türki tildes wlıs pen wlttar üşin halıqaralıq tilge aynaluında Otau TV abonent tölemge qwrılğan Internet TV segmentiniñ bolaşaqta alatın ornı erek ekenin el ükimeti men biznes qauım osı bastan eskeruge tiis.

Biz nege bwnı söz etip otırmız!? Qazaq Internet TV damıp ketuinen, oğan alaş ekonomikasınıñ zor mümkindigi barlığınan, qazaq tildilerdiñ bwnı jüzege asıru jolındağı «orıs älemin» eş kerek etpeytin köptildiliginiñ alapat intellektualdı quatınan jäne öz jerindegi qazaq diasporasınıñ «besinşi koloniyalılığınan» qattı qorıqqan RF BAQ «Qazaqstanda orıs telearnalarına tıyım salınadı» dep osı bastan baybalamğa basuı äm zar qaqsauı tegin emes. Elimizdegi däl qazir orıs tildi auditoriyanıñ köñilin aulap kelgen Resey arnaların tüptiñ tübinde dini jat Batıs pen AQŞ bılay qoyğanda, dili men mädenieti jaqın parsı, arab, qıtay, käris, japon äm türik tele önimderin alaş etnostıq dünietanımı men ruhani mädenietine beyimdey alatın qazaq Internet TV almastıratın boladı. 

Tübi Internet-TV qazaq körermenderiniñ sanasın jaulaudıñ «Soğıstıq formatında» körermender nazarın özine audarıp, TV şayqasta jeñip şığa bastaydı. Osı orayda ruhani-mädeni ömirimizge endi ğana qadam basqan qazaq tildi Internet arnalardıñ bolaşağı bar ma!?

Jahanda bügingi küni Internet körsetilim öz damuınıñ jaña satısına köterildi. Älemdik ğalamtor paydalanuşıları üşin BAQ osı türi däl qazir qasqaldaqtıñ qanı emes, kerisinşe jıl sanap orasan zor keñistikti asa zor jıldamdıqpen jaylap alu üstinde. Bwl orayda körermendi birinşi kezekte dästürli TV eş jüzege asıra almaytın ülken tañdau mümkindigi özine ıntıqtıra tartadı.

Qazaq üşin İnternet-telearna degenimiz wlttıq BAQ orıs otarşıldığınıñ eş salqını timegen, Täuelsizdik däuirinde ömirge kelgen  ruhani-mädeni fenomen bolıp tabıladı. Ükimet bwl jaña jurnalistik saladağı memlekettik tildi qoldau üşin eş qayran qılmasa da bwl bağıttıñ özine tän qas sipatı, formatı men janrlıq san aluandığı el nazarın özine audarıp, alaş qoğamınıñ bir bölşegine aynalıp ülgerdi. Iä, qazirgi ayağın apıl-tapıl basqan wlttıq İnternet-telearna äzirşe orıs tildi Ükimet pen Oppoziciyanıñ qoldauı men jarılqauına ie emes BAQ bir bölşegine aynalğanımen, tildik etnofaşizmniñ kesirinen özimen-özi qalğan alaş üşin tek qana aqparattıq bağdarlamalardı ğana emes, türli taqırıptı qamtitın aydarlar men jarnamalıq rolikterdi de qazaq körermenderine birte-birte wsına bastadı. Mine, osı tınıs-tirşiligimizge jahangerlikpen aralasqan wlttıq  İnternet-telearnalar ğalımdar men äleumettanuşılar tarapınan qazaq tildi areal bolğandıqtan zerttelinbey otır. 

Elimizde qoğamdıq jäne kommerciyalıq teledidar 30 jıl boyı qazaq tilin şetke ığıstırıp tek orıs tilinde ğana damıdı. Memlekettik telearnalarğa etnostıq mädeni-ruhani äm milettik dildik-dindik intellektualdıq twrğıda müldem köñil bölinbey, orıs tilimen qosanjarlastırıldı. Tek soñğı jıldarı ğana ana tilimizde ğana habar taratatın memlekettik eki telearnağa qol jetkizdik. İs sonımen bitti. Qazaq öz jerinde wlttıq köpşilikke aynalğan twsta ömirge kelgen wlttıq İnternet-telearnalar jayında söz bölek. 

İnternet-telearnanıñ tabısqa jetui köbine qazaq tildi  auditoriya segmentiniñ köñilin könşitip, nazarın audaruğa bağıttalğan bağdarlamalar janrına, telearnanıñ resmi biliktiñ jeteginde ketpeytin BAQ retindegi wstanğan derbes koncepciyasına äm jurnalistik önimderiniñ ruhani-intellektualdıq sapasına  baylanıstı bolıp keledi. Qazir tek jeñil äzil-sıqaq jäne än-dumandı bağdarlamalar halıq köñilin jaulap alıp kelse, jaqın arada jaña telekontent qalıptasıp, onı ömirge äkeluşiler tarapınan wsınılatın bağdarlamalar formatı, wstanğan koncepciyası men osınday telearnalardıñ redakciyalıq sayasatı birjola qazaq auditoriyasınıñ qajeti men qızığuşılığın öteuge bet bwra bastaydı. Jurnalister qauımınıñ qarası osı salada öz bağın sınağan poliglot wlttıq intellektualdar esebinen artadı. Qazaq sayasi elitası men resmi biligi osığan dayın ba!?

Alaş tele industriyasınıñ qazirgi qalıptasqan modelderi:

  • Kommerciyalıq telearna 
  • Qoğamdıq telearna 
  • Memlekettik telearna 
  • İnternet telearna 

Kommerciyalıq jäne qoğamdıq telearna bağdarlamalıq sayasatı jağınan ğana emes, ekonomikalıq qızmetiniñ twrpatı jağınan da özgeşelenedi. Alğaşqısı jarnamadan aqşa tapsa, soñğısı abonentik jarna arqılı näpaqasın ayıradı.

Al, bizdegi memlekettik telearnalardı Ükimet josparlı äm ortalıqtanğan sipatta byudjet esebinen qarjılandıradı.

Qazir kögildir ekranğa telmiruşilerdiñ sanı azayıp, elimizdegi körermenderdiñ 70% wyalısın şwqılap, wlttıq internet-arnalardı tamaşalauğa birjola köşti. 

Qazaq Internet TV degenimiz – jwrttıñ bäri üşin aşıq, twraqtı damıp twratın ana tilimizde köptegen orta jäne wsaq beyne-öndiruşiler wsınatın avtorlıq  kontent. Bwl älemdegi beynematerialdar jan-jaqtı äm san aluan taqırıptı qauzap, olardı ne täuelsiz studiyalar, toptar men jeke adamdar alaş balasınıñ igiligi üşin wsınıp keledi.

 «Ekspo-1998» kezinde AQŞ-ta ömirge kelgen Internet TV qazaq ömiriniñ bir bölşegine aynaldı. Biraq AQŞ men Batıstıñ aldıñğı qatarlı telearnaların qazaq körermenine wsınatın internet jobalar joq. Qoğamdıq telearnalar tek qana dayın küyindegi orıs teleönimderin wsınumen keledi. Aylıq körsetilimi halıqtıñ qaltasın qaqpaytın Otau TV üşin abonentik tölemi 5 dollardı qwraytın ilespe audarmalı CNN jäne ABCNews jäne basqa arnalardıñ servisterin twtınatın, NBA jäne MLB basqa salalardağı sporttıq reportajdar, balalar habarların taratatın media holdingter qwrılıp, bügingi tek orıs tildi teleönimderdi tıqpalaytın Internet Service Provider (internet-provayder) qazaq tildi Internet Service Provider almastıruı uaqıt talabı. 

Qazaq internetindegi beynesayttarğa qoldau men jebeu kerek. Qos körşimiz: Qıtay – 1993, Resey – 1995 jılı internet habar taratudı jolğa qoydı. Nätijesinde qıtayda CNNIC (1997), reseyde 2000 jılı «Telekom-Centr» qwrılıp, internette telejobalar jüzege asırıla bastadı. Nätijesinde RF «MIR», «NTV», «Rossiya» t.b.  iri media-koncernder ömirge kelip, Ortalıq Aziya elderin Internet Service Provider kömegimen media ortarlay bastadı. Reseyşil Internet Service Provider RF keñ jolaqtı qol jetilimdiktegi  jer seriktik äm federaldıq arnaların teledidar arqılı ğana emes, komp'yuter arqılı da Ortalıq Aziya elderine taratıp äm jetkizip otır. 

Internet basılımdar dästürli BAQ (baspa, telearna, radio) elektrondı nwsqası; tek qana internette jelisinde ğana wşırasatın jelilik BAQ dep eki topqa bölinedi. Al, jelilik BAQ iştey egiz qozılıqtağı «klondıq» baspa, telearna, radio ıstansa; jiendik japsardağı onlayn-rejimde qosımşa qızmet wsına alatın «gibridtik» tür özgertuşilik añıstağılıq dep saralanadı. 

Bwdan bölek qazaq internet basılımdarın biliktiligine qaray käsibi jäne äuesqoy desek, aqparat beru sipatın oray analitikalıq, aqparattıq äm sauıq-sayrandıq dep taramdaymız. Auditoriyanı qamtuına oray sapalı tanımdıq habarlar azşılıqqa arnalsa, jeñil-jelpi wğınıluı oñay taqırıptardı şığaruşılar belgili bir auditorğa, mäselen, äyelder qauımına nemese belgili bir jastağı balalarğa bağdar wstaydı. 

Qazaq internet telarnasınıñ artqışılığı öz eksklyuzivimen qatar, TMD keñistigindegi orıs cenzurası rwqsat etpeytin AQŞ jäne Batıs jañalıqtarın jwrtqa jetkize aladı. Bwdan bölek dästürli telearnalardığı uaqıt jağınan şekteuşilik müldem joq. Qazaq tilin wğınatın barşa körermenge qol jetimdi. 

Tüyin.The Walt Disney Company-ge  jatatın ABC (American Broadcasting Company) telearnalıq jelilerin, Franciyanıñ – TF-1, Wlıbritaniyanıñ – Channel 4, Italiyanıñ – Rai jäne Ispannıñ – Telecinco, Almaniyanıñ – VOX jäne t.b. elderdiñ iri  kommerciyalıq teoearnaların ilespe audarma arqılı qazaq körermenine wsınatın kez tudı. Qazir qazaqqa änşi jwldızdardıñ jürgen twrğanı emes, resmi bilik söz etkizbeytin dünielerdi köteretin jañalıqtıq, pikirtalastıq äm avtorlıq jañaşıl bağdarlamalar kerek. Bwl üşin Otau TV bar qazaqtar jarnasın töleytin wlttıq internet arnalardıñ qauımdastığı qwrılıp, RF tele basqınşılığınan qwtılatın jol izdeytin kezeñ tudı. 

Kezinde telearnalardıñ baspasözdi qwrta almağanı siyaqtı, internet arnalar da, telearnalardı müldem joyıp jibere almaydı. Üşeui de birinde joqtı biri tolıqtırıp jarısa ömir süredi. 

Äbil-Serik Äliakbar

Abai.kz

0 pikir