Senbi, 8 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 97829. Jazılğandar — 71609. Qaytıs bolğandar — 1058
Twlğa 1183 3 pikir 10 Şilde, 2020 sağat 13:24

Äuezov Amerikada

Qazaqtıñ zañğar jazuşısı Mwhtar Äuezovtiñ 1960 jılı Sovet jazuşılarınıñ delegaciyası qwramında Amerika Qwrama Ştattarına sapar jasap, mwhit asıp kelgenin bilemiz. Ol jayında jazuşınıñ «Amerika äserleri» attı jolsapar esteliginen de oqığanbız.  Kaliforniya universitetiniñ Los-Andjeles bölimşesindegi «Qazaq tarihı men mädenieti» böliminiñ  professorı, AQŞ–Qazaqstan dostığı turalı jazıp jürgen amerikalıq ğalım Dennis Kin (Dennis Keen) Äuezovtiñ AQŞ-qa saparı barısında barğan jerleri men kezdesken adamdarı turalı qızıqtı material jazıp, äleumettik jelidegi öz blogına jariyalağan eken. «Qazaq ädebieti» gazetiniñ jurnalisi Düysenäli Älimaqın sol maqalanı audarıp oqırmandar nazarına wsındı.

WMIT BOLĞAN SAPAR

Qazaqtıñ zañğar jazuşısı Mwhtar Äuezov – epikalıq sarındağı romandarı men sahnalıq şığarmaları arqılı oqırmandarğa keñinen tanıs äri ağılşın tiline audarılğan eñ alğaşqı qazaq jazuşısı. Onıñ jauhar tuındısı – «Abay jolı» attı romanı köptegen tilderge audarılıp, taralğan, sonımen qatar äñgimeler jinağı da Wlıbritaniya elinde kitap bolıp şıqqan. Äuezovtiñ tüpnwsqa qazaq tilinen özge tilderge audarılmağan bir tuındısı bar, bwl tuındı köşpeli halıqtıñ fol'klorımen bayıtılğan sübeli tuındılarınıñ biri bolıp tabıladı. Şığarma «Amerika äserleri» dep ataladı.

Qazaq ädebietiniñ asa tanımal jazu­şı­sı, ğalım, fol'klorisi 1960 jılı Amerika Qwrama Ştattarın bir ay boyı aralağan eken. Bwl tws «Hruşev jılımığı» dep atalatın däuir edi, sonıñ ayasında elaralıq mädeni almasular jiiley tüsken. 1959 jıldıñ qazan ayında AQŞ Memlekettik departamentiniñ bağdarlaması boyınşa tört amerikalıq jazuşı – Edvard Veks, Peddi Çayefskiy, Artur Şlesinger, kişi Al'fred Kazin KSRO-ğa jiberiledi. Jartı jıldan keyin amerikalıq Bilim beru keñesi tört sovet jazuşısınıñ saparına demeuşilik jasaydı. Sol kezdegi Keñes Odağınıñ eñ joğarı ädebi marapattarına ie bolğan Äuezov üşin bwl saparğa baratındardıñ tiziminde bolu tañğalarlıq jağday emes edi. Qazaq jazuşısımen orıs jazuşıları Stepan Şipaçev pen Leonid Leonov jäne ukrain jazuşısı Oles Honçar saparlas boladı. Atalğan qalamgerlerdiñ bir de bireui ağılşın tilinde söyley almaytındıqtan, olar Mäskeuden kelgen audarmaşı jäne ädebiettanuşı Sof'ya Krugerskaya, Memlekettik Departamenttiñ  qızmetkeri Djon Beyker, Qoğamdıq qatınastar byurosınıñ ekskursiya qızmetkeri Natali Grant Vraga, Boris Kravec attı audarmaşı jäne keñesşimen birge keledi. Aqpannıñ ortasınan naurızdıñ ortasına deyin Äuezov jäne osı top müşeleri bükil Qwrama Ştattardı aralap şığadı. Vaşingtonda jazuşı wlttıq telearnağa swhbat berip, Kongress kitaphanasınan öz kitaptarın köredi. N'yu-Yorkte ol Brodvey şoularına qatısıp, astanalıq öner mwrajayın tamaşalaydı jäne 21 klubqa baradı. Kaliforniyada  Yosemit wlttıq sayabağın aralap, Arizonada Ülken şatqaldıñ şetine şığıp köredi. Sapar barısında Äuezov pen onıñ serikteri qayda jürgendikterinen aqparattar berip otıradı. Osı aqparattar men Äuezovtiñ jeke jazbaları arqılı biz qazaqtıñ zañğar jazuşısınıñ AQŞ-tağı sayahatın alğaş ret bayandağalı otırmız.

Vaşingtonda

Äuezov jazbasında N'yu-Yorktegi Ideval'd äuejayına (qazirgi kezde JFK dep ataladı) qonğan kezde, tım köñildi bolğanın,   «Ideval'd» atauı «Aydıñ auılı» degendi bildiretinin jazadı. Äuejaydıñ kölemi de onı beyjay qaldırmaydı, qwddı är äuekompaniyanıñ öz äuejayı bar siyaqtı äser alğanın da jasırmaydı. Ondağan wşaqtardıñ jol boyımen qozğalatınına qayran qaladı, tipti bwl körinisti ol «teñiz tübinde damılsız jüzip jürgen ülken ba­lıq­tıñ» beynesine wqsatadı. Qalamgerler sapar barısında N'yu-York qalasınan eki ret tüstenbekşi boladı, biraq şwğıl türde Vaşingtonğa attanadı. Ol jerdegi KSRO Elşiliginde keñes diplomattarımen kezdesip, on bes jurnalispen baspasöz kon­ferenciyasın ötkizedi. Osıdan bir ja­rım jıl bwrın keñestik jazuşı Boris Pasternakqa ädebiet salası boyınşa Nobel' sıylığı berilgen kezde, keñes şeneunikteri onı atalğan iri sıylıqtan bas tartuğa mäjbürlegen. Sonı eske tüsirgen jurnalister Äuezovtiñ daulı äriptesi turalı pikirin bilgisi keldi. Aynalasın barlay biletin jazuşı mwnday saualdıñ aldınan şığatının bilgen de edi. Äne, sol sätte Keñes diplomatı  Polyanskiy Äuezovke qaljıñdağan bolıp, amerikalıq jurnalisterdiñ swrağına: «Pasternakqa qatıstı ünemi osınday saual qoyu sağız siyaq­tı bolıp ketti, olar ol sağızdı ne eş­qaşan arı jwtpadı, ne tükirip tastamadı, tek şaynañdaumen keledi», – degen oyın bildirdi. Jurnalisterdiñ özderinen Äuezov: «Nelikten şvedter Pasternaktı tañdadı?» – dep swraydı. Sonday-aq älgi saualğa: «Nobel' komiteti elemegen wlı orıs jazuşıları boldı. Tolstoydıñ talantı Nobel' sıylığın aluğa molınan jetetin edi,  biraq ol onı alğan joq. Orıs kommunizmine janaşır, memleketimiz ben halqımız talantın moyındağan jazuşı Maksim Gor'kiydiñ atalğan sıylıqqa qay jeri layıq emes? Ol da alğan joq. Osınday wlı talanttar ömirden ötken soñ, Pasternaktı marapattaudıñ ne qajeti bar?»  – degen sıni pikirmen jauap beredi. Vaşingtonda bolğan kezinde Äuezov «Atlant» jurnalınıñ bas redaktorı, bir jıl bwrın mädeniet almasu bağdarlaması boyınşa Sovetter elinde bolğan Edvard Vekss jürgizetin «Sovet jazuşıları» deytin bağdarlamağa qatısadı. Bwl kadrlardıñ uaqıt öte kele joğalıp ketui ıqtimal, biraq olardıñ apta boyı Pasternak mäselesin qozğağanı anıq. Bağdarlamanıñ qısqaşa sipattamasına süyensek, äygili bir telesınşı Äuezovke qoyılğan «Keñes jazuşılarında oy şektemesi bar ma?» de­gen arandatuşılıq swraqpen aldın ala tanıs bolğan. Äuezov jäne onıñ serik­teri jürgen jerlerin jau közben emes, twraqtı turisterdiñ közimen aralap jürdi. Memlekettik palatada olar Senatta qaralıp jatqan azamattıq qwqıqtar turalı zañ jobasına kuä boldı. Kongress kitaphanasında Äuezovke öziniñ romandarı wsınıldı (Bwl kitaphanağa Qazaqstannan jılına elu kitap jetkiziletin). Birneşe jıl bwrın salınğan Islam ortalığında Äuezov imamnan namazğa şaqıru turalı swraydı jäne onıñ stereomagnitofon arqılı taratılatındığın biledi. Äuezov üşin Şekspirdiñ kitaphanasına baru osı sapardağı bastı oqiğa boladı. Onıñ p'esaların qazaq dramaturginiñ twñğış ret qazaq tiline audaruı, osı eñbektiñ älemdegi eñ ülken Şekspir materialdarı jinağına enui kim üşin bolsa da ülken quanış bolatın.

N'yu-York qalasında

Äuezov Vaşingtonnan N'yu-York qalasına poyızben attanadı. Jazuşı bwl qalağa alğaşqı saparınan keyin qaytarda tağı arnayı keledi, biraq bwl sätter turalı onıñ jazbasında anıq aqparattar joq. Bas şahardağı eki saparında da ol is-şaralarğa qatısumen boldı. Keñes jazuşıları imperiya Ştatı ğimaratına köterilip, N'yu-York qor birjasında kapitalizmniñ epicentrine enip, Bruklin köpirin kördi, bwl köpirdi olar revolyucioner orıs aqını Vladimir Mayakovskiydiñ äygili öleñinen biletin. Kolumbiya universitetiniñ slavyan kafedrasında bolğan kezde, Äuezov PhD doktorınıñ qazaq epikalıq poeziyası boyınşa dissertaciya qorğağanın estip, qattı quanğanın jasıra almaydı. Ol qalanıñ mädeni baylığına qayran qaldı. Astanalıq öner mwrajayında Äuezov Riçard Lippol'd, Djimmi Ernst jäne Ivan Olbrayttıñ tuındılarına nazar audardı. Eger oğan qanday zamanaui öner tuındıları keremettey äser etti desek, eñ aldımen Gollivud fil'mderin aytuğa boladı. Äuezov osı saparında körgen «Jağajayda», «Süleymen men Şeba», «Ben-Hur», «Djek ripper» jäne «Qan şelegi» siyaqtı bes türli fil'mdi ayrıqşa esine ala otırıp, öz jazbasında suretteydi. Soñğı fil'mde syujet boyınşa ölikterden müsinder jasaytın bitnik turalı körinis Äuezovti üreylendiredi. Ol Keñes cenzurası mwnday moral'dıq qwldıraudıñ ekranğa şığuına eşqaşan jol bermeytinin aşıq aytadı. N'yu-Yorktegi uaqıtınıñ köp böligi socialistik sayasatqa janı aşitın nemese mädeni dialogtı jaqtaytın amerikalıq jazuşılarmen jäne ziyalılarmen kezdesumen ötti. Amerikalıq PEN ortalığında olar 1930 jıldarı Ortalıq Aziyanı aralağan Garlem Qayta örleu däuiriniñ aqını Langston H'yusti kezdestirdi. Amerikanıñ Jazuşılar odağınan tüski as işip, sınşı Elizabet Djan'yuaydıñ (Äuezov onı Jenua hanım dep ataydı)  üyinde qonaqta boladı.   Aqın Karl Sandburgpen, jazuşı Reks Staumen jäne sınşı Al'fred Kazinmen kezdesti. Beybitşilikti jaqtauşı doktor Uil'yam Hicc Äuezovpen 21 klubta jolığadı. «Saturday Review» jurnalınıñ redaktorı, Gitcigtiñ dosı Norman Kusinsol olardı öz redakciyasına şaqırıp qana qoymay, sonday-aq Konnektikuttağı üyine qonaqqa apardı. YAdrolıq qarusızdanudı nasihattaumen qatar, Kazin «Külki terapiyası» degen atpen tanımal bola bastaydı, mwnda ärtürli aurulardı emdeude jalğan külki qoldanılğan. Bwl däriger Äuezovtiñ joldası Leonid Leonovtıñ keñestik äzilderin keyinirek öz jurnalında jariyaladı jäne qazaqstandıq jazuşığa: «Romanist Mwhtar Äuezov Qazaq dalasındağı Şıñğıs taularınıñ eteginde tuıp-ösken. (Jurnalister respublikanıñ atın jii ataydı). Ol keñ mañdaylı, kelbetti adam, twrqı şığıstıq pişinde. Biraq siz onı San-Francisko därigeri retinde elestete alar ediñiz», –  degen tañğajayıp sipattama beredi.

Kaliforniya men Arizonada

Naurız ayında Äuezov jäne onıñ mädeni elşiler tobı Batısqa qaray bet aldı. Osı twsta ayta ketetin mañızdı bir jayt, Äuezovtiñ «Amerikanıñ äserleri» essesi – tek Amerikanıñ Şığıs jağalauındağı sapar barısın qamtitın ayaqtalmağan saparnama. Kaliforniya men Arizonadağı jazuşınıñ şıtırman oqiğaların bayan etu üşin biz jergilikti gazetterdiñ üzindilerine jüginuimiz kerek.  Delegaciya müşeleri birneşe kün boyı Kaliforniyanıñ Fresno qalasında boladı, bwl qala ädette turisterdiñ köp baratın sayahat ornı emes. Fresno memlekettik kol­ledjinde sabaq bergen äygili aqın Filip Levinniñ özara tanısı boluı mümkin. Kaliforniyadan kelgen eki akademikpen birge «Kolledj» attı mektep jurnalınıñ döñgelek üsteline reseylik avtorlar da qatısadı. Ädettegidey, pikirtalasta Leonov keudemsoq bolıp körindi, al kişipeyil Äuezov negizinen ünsiz otırdı.  Sayajayındağı egindik turalı söylegenin estigen Äuezov qattı qayran qalğanı anıq. «Kolledj» döñgelek üsteliniñ materialında:  «Qazaqtıñ körnekti ğalımı jäne fol'klortanuşısı Äuezov almanıñ pişinin talqılau kezinde öziniñ ädetten tıs äreketinen bas tartıp,  bağban siyaqtı sabırlı körindi», –  dep jazılğan. Äuezov ömiriniñ köp böligin Almatıda, almanıñ tuğan mekeninde ötkizdi, sondıqtan onıñ bau-baqşağa degen qwştarlığı keremet edi. Atalğan basılım Keñes jazuşılarınıñ osı saparı turalı: «Jazuşılar körgisi keletin orındardı kördi, keybir sätterde olar fil'm tamaşalap, supermarketke, orta mektepterge, fermalar men jeke üy­ler­ge, Yosemit wlttıq parkine de bas swqtı», –  dep jazadı. «Şınında, internette Äuezovtiñ şıtırman oqiğağa tolı saparınan alınğan birneşe fotosurettiñ biri kezdesedi. Bwl surette Äuezov üstine qısqa pal'to, basına swr şiläpi kiip, Yosemit parkiniñ atı añızğa aynalğan qızıl ağaştarınıñ biriniñ tübinde serikterimen birge twr. Ol atalğan ülken ormandı aralap jürgende qobaljığan da boluı mümkin, ökiniştisi, bwl sätter turalı eşqanday derekter kezdespedi. 3 naurızda hatşılar Los-Andjeleske ketedi, olar sol jaqtağı bir universitetke barğanınınan habardarmız (Kaliforniya universitetiniñ Los-Andjelestegi bölimşesi boluı mümkin) jäne Uilşir bul'varındağı «Chapman Park» qonaqüyinde baspasöz konferenciyasın ötkizedi. Sol jinalısqa qatısqan jurnalister üşin Keñes qayratkerleri köbine qorğanuşı jäne ayıptauşı sındı boldı. Äuezov delegaciyanıñ eñ ülken müşesi edi, biraq sabırlı qazaq pen ukrainalıq Honçar toptıñ jetekşisi bolıp tağayındalğan Stepan Şipaçevke arnayı jauabın bergen joq. Kelesi küni «LA Times» gazeti Şipaçevtiñ amerikalıq qatısuşılardı renjitkeni turalı jazdı. «Biz Amerikada orıs jazuşılarınan göri Reseyde amerikalıq jazuşılardı äldeqayda köp şığaramız», – dep maqtanadı ol. Bir aptadan keyin «LA Times» basılımı atalğan materialdı swrıptaudan bas tartu turalı şeşimderin  jariyalauğa mäjbür boldı. Olar Şipaçevtiñ ayıptauı turalı  «Deni dwrıs emes aqparatqa negizdelgen» dep jazadı. «Orıstar «Doktor Jivago» şığarmasınıñ neşe ay boyı älemdik köp satılımdağı kitaptar tiziminde twrğanın wmıtıp ketti me? Nemese köptegen joğarı oqu orındarınıñ drama, şağın proza, roman janrın oqıtu bölimderinde Çehov, Dostoevskiy, Tolstoy, Turgenev jäne Gogol'dıñ şığarmaların oquğa talap qoyıla ma?» degen mäseleler qarastırıladı.

Özara mädeni barıs-kelister bolğanımen, eki eldiñ araqatınası äli de salqın ekeni añğarıladı.  Kelesi aptada qalamgerler  Arizonağa jol tarttı. Onda Äuezov Ülken şatqalğa barıp, Frank Lloyd Rayttıñ Oñtüstik-batıs säulet öneriniñ tañğajayıp mekeni – Talies Uestke sayahat jasadı. Qalağa qaytarda Äuezov pen bir tilşi  birge otıradı da, ekeuara äserli äñgimeniñ barısında jazuşı alıstağı tau töbesindegi zäulim üydi nwsqap, onıñ ne ekenin swraydı. Sonda janındağı tilşi: «Bwl – Vriglidiñ üyi (Sağız magnatı Uil'yam Vrigli), – deydi. Äuezov bwğan: «O, Kapitalist!» –  dep jauap qaytaradı. Ol: «Amerikada barlığı kapitalist », – dep aytqan kezde jüzinen külki bayqalıp twradı.

 Boston, N'yu-York jäne qaytu saparı

AQŞ birlesken memleketter wyımınıñ alğaşqı aqparında Äuezovtiñ Jaña Orleanğa barudı josparlağanı turalı aytılğan. Biraq onıñ öz jazbalarında  olardıñ Jaña Orleanğa barğan-barmağanı anıq körsetilmeydi. Bostonğa jetkende jazuşılardıñ Garvard universitetine barıp, tanımal satirik jäne Pulitcer sıylığınıñ iegeri Djon P.Markvandpen Edvard Veks arqılı tanısqanın bilemiz. Sosın olar N'yu-Yorkke qaytıp,  amerikalıq aqın Robert Frostpen kezdesken.

Şının aytqanda, bwl sapardıñ  tarihi qwndılığı asa joğarı deuge boladı. Biraq bügingi ğalımdar men zertteuşiler onıñ mañızdılığın jete tüsine qoyğan joq.   Mümkin, osı tarihi sapardıñ bastapqı kezeñi turalı derekközderdiñ joqtığı olardı ümitsizdendirgen bolar. Sapar turalı internettegi düdämal aqparattar jäne avtordıñ balalıq şağında otbasınan alınıp, mwrajayda saqtalğan suretter ğana sır şerte aladı. Äuezov AQŞ-qa saparınan bir jıl ötken soñ, Mäskeude ota kezinde qaytıs boldı. Onıñ «Amerika äserleri» soñğı nüktesi qoyılmağan küyde qaldı. Bwl sapar onıñ ömirindegi eñ wlı oqiğa edi. Kelesi jılı Äuezovtiñ qaytıs bolğanına 60 jıl toladı. Endigi mäsele – «Amerikanıñ äserlerin» köpşilik auditoriyağa jetkize alatın tilge audaru kerek.  Şıñğıs tauında tuğan Mwhtar esimdi jazuşınıñ dala epostarın qağazğa tüsirip, onıñ kitabi nwsqasın AQŞ-tıñ Kongress kitaphanasınan kezdestirui amerikalıqtar üşin tañğalarlıq oqiğa bolmaq.

Ağılşın tilinen audarğan: Düysenäli Älimaqın

Abai.kz

3 pikir