Beysenbi, 1 Qazan 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Júqtyrghandar — 107908. Jazylghandar — 102874. Qaytys bolghandar — 1725
46 - sóz 1325 8 pikir 3 Tamyz, 2020 saghat 15:15

Demokratiyany kórgen qazaqtar jәne ansaytyn qazaqtar

Dala demokratiyasyna ne yqpal etti? Han nege halqynyn sóz aytu qúqyghyna rúqsat etti? Nege halyq qalasa han týyesin soydy?

2015 jyldan bastap tarihiy kitaptargha qyzygha bastadym. Al keyin tarih mamandyghy boyynsha magistraturagha týsuimmen búl qyzyghushylyq kýsheye týsti. Ejelgi tariyh, kóshpendiler órkeniyeti men patshalyqtar dәuiri men ýshin qyzyq.

Býgingi tanda biz demokratiya jayly kóp aytamyz. Al sayasattanuda ony Ejelgi Grekiyadan bastap tarqatugha tyrysamyz. Europalyq demokratiyany sanagha sinirgen kóptegen jastar, basqa halyqtarda búl qúbylys bolmaghan dep oylaydy. Óytkeni sana tek grektin demokratiyasyn, ondaghy halyqtyq jinalystardaghy pikirsayystardy qabyldap ýyrengen. Biraq kóshpendiler órkeniyetin oqi otyryp, dala demokratiyasynyn gýldengen kezeni naghyz bizde bolghanyna kózim jetti.

Arysy ghún, ortasy Altyn Orda dәuirin aytpaghanda, XV ghasyrdyn ózinde halyqtyn sózi sóz bolypty. Sonda halyqqa demokratiyany alyp bergen bir ghana qúbylys ol kóship ketu qúqyghynyn boluynda edi. Kóship ketu. Oryssha aytsaq otkochevka. Hannyn biyligi únamay ma, jýrgizgen sayasaty on emes pa, halyqtyn oyyn eskermey ma, onda ru ol hannyn biyliginen bas tartyp, kóship ketken. Jer ken, al kóshu daghdygha aynalghan. Sol sebepti de handar halqynyn ishinde óz júrtymen birge bolugha mәjbýr bolghan. Kórshiles halyqtargha shabuyl jasap, qalalardy basyp alsa da, handar onda óz adamdaryn biylikke qoyyp, ózi bas qosynyn dalagha tikken. Kóp jaghdayda. Nege? Jauap bireu. Qalagha kóshken han, daladaghy halqymen baylanysty birtindep ýzip, halqy oghan qoldy bir siltep, kóship keter edi. Han sol ýrdisten ólerdey qoryqty. Qoryqpasqa bolmas edi. Halqy jau shapqanda әsker, beybit kýnde qoldau boldy.

Qasym han Qazaq Ordasyn keneytken úly qolbasshylardyn biri boldy. Birde Qasym han moghol hanyna bylay dep hat jazady. "Biz ken dalanyn halqymyz. Bizde tansyq ta, qymbat ta zattar joq. Bizdin basty baylyghymyz jylqy. Minsek kólik, jesek tagham, al quat berer qymyzy bal tatidy. Bizdin jerimizde әsem baqtar men zәulim saraylar joq. Bizdin lәzzat alar jerimiz jayylym men ondaghy ýyir-ýyir jylqylar. Biz onda ómirdin lәzzatyn alugha baramyz. Sarayda biz úzaq otyra almaymyz, saray janymyzdy qysady, ken dalada erkinbiz". Búl hattan kóp dýniyeni angharsa bolady. Ol dalada, yaghniy daladaghy kóshpendi halqynyn janynda bolghan sәtte ghana ózin tolyq erkindikte jәne han retinde sezine alatyn. Mine, osy prinsipti naghyz "estushi memleket" dese bolady. Ya sen halqynmen birgesin, onyn kýndelikti tirshiligin kórip, múnyn tyndap, ol ishken sudan iship, ol jegen taghamdy jeysin, ya sen altyn sarayda otyrghanda halqyn senen bas tartyp, kóship ketedi. Menin oyymsha naghyz dala demokratiyasy degen osy. Han halqyn tandamaydy, qay hangha baghynaryn kóshpendi halyq ózi tandady.

Al kóship ketu qúqyghynan basqa hangha qarasha kirip, datyn ayta alu, naghyz plyuralizmdy tu etu ghoy.

Mysaly Tahiyr, Búydash, Toghym handar dәuirinde biraz kóshpeli qazaq olardy moyyndamay, sayasatyn únatpay kóship ketti. Al olardan keyin Haqnazar kelgende, kerisinshe onyn myqtylyghyn kórip, qayta kóship keldi. Demokratiya.

Áriyne qazir dәuir basqa, zaman bólek. Búlay ómir sýru mýmkin emes. Biraq demokratiya degen bizdin últqa tansyq deuge kelmes. Aytpaghym osy. Babalarymyz demokratiyany kórgen qazaqtar bolsa, al úrpaqtary myna biz demokratiyany ansaytyn qazaqtarmyz. Kýnderdin bir kýni demokratiyanyn iyisi jusan iyisimen qatar anqyghan HV ghasyrdaghy qazaq dalasynday, plyuralizmdi syilap, azamattyq qoghamdy tu etken qúndylyqtar Úly dalagha qayta kelerine senemin. Ýmit ýzbeymin. Oyymmen kelispeuge qúqylysyz.

Ashat Qasenghaliydin әleumettik jelidegi jazbasy

Abai.kz

8 pikir