Düysenbi, 21 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107307. Jazılğandar — 101941. Qaytıs bolğandar — 1671
Qoğam 1366 4 pikir 5 Tamız, 2020 sağat 13:11

Kenjelep damu – kemşilik pe?

Kem degende soñğı otız jıl boyı (odan köp bolmasa) bizdiñ ziyalı qauımnıñ (bwl qwbılıs TMD elderine de tän) bir böligi «kenjelep damu – alapat tragediya» degen birjaqtı pikirdi äli de qatañ wstanadı. Ärine, kenjelep damu – quantarlıq faktor emes, degenmen – orasan zor pessimizmge salınbau kerek!!!

Iä, 1990 jıldarı jäne 2000 jıldardıñ basında «kenjelep damu – masqara» degen pessimisttik pikir şınımen de ömirde öz negizi de bar bolğan şığar, sebebi ol kezde «evrocentrizm» filosofiyalıq wstanımı tolıqqwqıdı Älem boyınşa üstem bolğan edi. Üstem bolğanı ras, alayda Adamzat Örkenietiniñ basqa da mädeni taraptarı bar emes pe!? Mısalı, ekonomikası damığan Oñtüstik-Şığıs Aziya elderi, Japoniya, Singapur, Tayau Şığıstıñ qarjılıq jäne innovaciyalıq twrğıdan eñ damığan birqatar memleketteri (Türkiya, Saud Arabiyası, Dubay, Izrail' jäne t.b.), tipti özimizdiñ täy-täy bassa da, belgili jetistikterge qol jetkizip jatqan Euraziyalıq Ekonomikalıq Odaqtı (Qazaqstan, Resey jäne t.b. jas memleketter) da aytsaq boladı...

Iä, qaytkende de Europa men AQŞ örkenieti 1650-1700 jıldardan bastap küni büginge deyin Älemdik finans köşbasşısı bolıp kelgeni ras. Alayda 2008-şi jılğı ekonomikalıq dağdarıs, dälirek aytsaq – soñğı 12 jıl boyı «äbden damığan» elder arasında orın alğan sol bir krizistiñ keri äserleri jahandıq narıqtı äli de damıtu qajettiligi turalı bükil Älemdi qattı oylantadı. Jäne biılğı oqıs pandemiya (osı indettiñ tezirek ayaqtaluın tileymin!) «äbden damığan» Europa elderiniñ jäne AQŞ-tıñ medicina ğılımınıñ – jalpı, densaulıq saqtau salasınıñ kemşin twstarı BAR ekendigin körsetti. «Batıs medicinasınıñ, jalpı Batıs ğılımınıñ qwdireti» degen filosofiyalıq teoriya – Batıs elderiniñ özinde-aq senimsizdik tudıra bastadı... Onıñ üstine 2010-şı jıldarı Europada orın alğan migraciyalıq jäne mädeni (ruhani-etikalıq) dağdarıs, al soñğı kezde AQŞ-ta orın alıp jatqan işki äleumettik qarama-qayşılıqtar «Älemdegi eñ ozıq zañ jüyesi» statusınıñ ğasırlar boyı üstem bolğan köqarasqa öz kesirin tigizip twr. Bwnıñ bäri, ärine, ökinişti jağday. Tek osı jayttar bizdiñ de elge sabaq boluı kerek dep oylaymın... Sebebi, bizdiñ qoğamda äli de bolsa otansüygiştikke beyjay qaraytın nigilizm joq emes. 

Qazaqstandağı ğasırlar boyı kele jatqan wltaralıq jäne dinaralıq tatulıq, 29 jıl boyı kele jatqan beybitşilik, işki twraqtılıq, qoğam işindegi birlikti qadirleu kerek dep qanşa ret aytıldı! Degenmen, ökinişke oray, elimizdegi bir top ziyalı qauım äli de «Europadağı nemese AQŞ-tağı toleranttılıqtıñ, önerdiñ, zañnamanıñ, ğılımnıñ jäne tipti kündelikti ömir süru saltınıñ modeli» ğana «EÑ DWRIS» degen tım birjaqtı közqarastı äli de wstanıp keledi. Jaqsıdan üyren – jamannan jiren degen atam qazaq. Biz ülgini tek jaqsı qwbılıstar men jañalıqtardan aluımız kerek! Ozıq elektronika? Jön. Ozıq ekonomika? Jön. Degenmen, wlttıq etikamızdı qadirleu kerek, degenmen otandıq mädenietti de qasterleu kerek, nazar bölip, damıtu kerek... Ärine, «batısşıl» pikirdiñ de erkin qoğamda orın alıp, bar boluına tolıq qwqığı bar, ärine. Degenmen, Aziyadan da ülgi aluğa bolar edi. Iä, özimizdiñ işki otansüygiştikke, qazaq tili men dästürine, bilimi men mädenietine, wlttıq kinematografqa, tipti wlttıq töl valyutanıñ özine tım ülken, jäne köbinese orınsız kümänmen jäne tek ğana «qara közildirikpen» qarau ürdisi dwrıs emes! Kenjelep damu – kemşilik, alayda ozıq elderdiñ qateliginen sabaq alğan jön bolar, özimizdiñ bolmıstı qadirleu de jön bolar. Bwl jerde eşqanday jatırqau bolmauı kerek, sebebi qazaqı sanağa wltşıldıq tän emes! Qorqudıñ qajeti joq, Qazaq elinde toleranttılıq pen kelisimniñ öz modeli bar! 

Iä, işki kemşilikter joq emes, biraq keybir şekten tıs liberaldi jastar arasında da, bir top intelligenciya arasında da soñğı kezde orın alıp jatqan (eñ jaqsı nietterdi jamıla otırıp) «zañdar toqtausız jwmsara bersin» degen birjaqtı jäne orınsız, qauipti jäne bwrıs piğıl bizdiñ memlekettilikke, twtastıqqa, twraqtılıqqa jäne tepe-teñdikke qauip töndirui mümkin! Sodan saq bolayıq! 

Barşa örkenietti älem elderi de, biz de tek ğana beybit, evolyuciyalıq, yağni twraqtı damu jolın tañdauımız kerek! Şın mäninde, qoğamdıq tärtip özinen özi saqtalap twra bermeydi, ol tärtipti bükil el bop, qoğam bop birigip üzdiksiz saqtau kerek. Tek ğana örkenietti formada oydı bildirgen jön, äytpese bügingi AQŞ-ta bir ğana jeke äleumettik top (bälkim, bastapqında rasında da eñ jaqsı nietpen bolsın) äyteuir äleumettik tärtipti saqtamay qoyıp edi, nätijesinde qazir Amerika halqın öte qauipti jağdayğa alıp keldi, ökinişke oray. Bwl mısal – külli älemge sabaq boluı kerek, sebebi tınış ta beybit jolmen ğana damu, twraqtı jolmen ğana örkendeu – eñ birinşi qatarda boluı kerek!!! 

Bizdiñ ziyalı qauımğa da, jastarğa da, iri bizneske de, memleketke de wlttıq dästürli qwndılıqtardı damıtuğa, ruhani jañğıruğa (mädeni-öner, otandıq BAQ (Ğalamtor), bilim jäne ğılımdı otansüygiş ruhta damıtuğa) köbirek küş jwmsau kerek. Eñ aldımen, otandıq medicinanı (jalpı ğılımdı), işki narıqtı jäne  işki ekonomikanı barınşa damıtu mañızdı! 

Ekonomika men tehnologiyadan kenjelemeu kerek, degenmen bügingi Batıs elderin äleumettik twraqsızdıqqa alıp kelgen «şekten tıs erkindik» degen qauipti indetke eş asıqpau kerek! 

Tüyin. Körip twrğanımızday, Älem köz aldımızda özgerip jatır. Jiırmasınşı ğasırdıñ «Koka-Kola susınına negizdelgen» filosofiyası künnen künge älsirep jatır... Qwpiya jäne tılsım, alayda Älemdegi köptaraptı sayasatqa şaqıratın Jiırma birinşi ğasır 20 jıl bwrın bastalğan joq, endi ğana bastalıp jatqan sıñaylı... YAğni, «Koka-Kola» susını da, «Suşi» tağamı da – bäri de dükenderde bolsın – ärine, degenmen Qazaqstandıq wlttıq sauda öz brendtteriniñ bäsekege qabilettiligin de joqqa şığarıp, kümänmen qaramau kerek!

Batırbek Rüstembekov

Abai.kz

4 pikir