Jeksenbi, 25 Tamız 2019
Jañalıqtar 1527 0 pikir 23 Säuir, 2013 sağat 09:53

Äzimbay Ğali. Tarih salasındağı dağdarıs. Odan arılu mümkin be?

Soñğı jıldarı qazaq ğılımınıñ tarih salasında birqatar  keleñsizdik közge wruımen keledi.

Olardı biz kay saladan bayqaymız? Eñ aldımen Qazastan tarihı tarihnamasında birqatar ättegen-ay barşılıq. Qağazğa tüsken Qazaqstan tarihınıñ jalpı jağdayı sın kötermeydi. Tas däuirine barmay-aq qoyalıq,  Köne zaman tarihınıñ özinde ayqındalmağan taqırıptardıñ äli de köp ekeni körinedi. Mäselen ğwn,ariyler,tipti üysin jäne qañlı taqırıbı, olardıñ qazaq halqınıñ etnogenezine äseri. Sol twstağı ğwn,üysin,qañlı,alan tarihı töl taihımızda äli keñirek orın tabuı kerek. Ğwn,üysin, qañlı,alan tarihı, olardıñ  sırt sayasattağı  taqırıbtarı otan tarihın äli bayıtarı sözsiz. Äli de qazaq qalamımen qamtılmağan taqırıptardıñ biri  ol - qazaq topırağındağı Hazar qağanatınıñ  tarihı. Şet el tarihşıları bwl taqırıptardıñ san twstarın zerttep te qoydı.

Soñğı jıldarı qazaq ğılımınıñ tarih salasında birqatar  keleñsizdik közge wruımen keledi.

Olardı biz kay saladan bayqaymız? Eñ aldımen Qazastan tarihı tarihnamasında birqatar ättegen-ay barşılıq. Qağazğa tüsken Qazaqstan tarihınıñ jalpı jağdayı sın kötermeydi. Tas däuirine barmay-aq qoyalıq,  Köne zaman tarihınıñ özinde ayqındalmağan taqırıptardıñ äli de köp ekeni körinedi. Mäselen ğwn,ariyler,tipti üysin jäne qañlı taqırıbı, olardıñ qazaq halqınıñ etnogenezine äseri. Sol twstağı ğwn,üysin,qañlı,alan tarihı töl taihımızda äli keñirek orın tabuı kerek. Ğwn,üysin, qañlı,alan tarihı, olardıñ  sırt sayasattağı  taqırıbtarı otan tarihın äli bayıtarı sözsiz. Äli de qazaq qalamımen qamtılmağan taqırıptardıñ biri  ol - qazaq topırağındağı Hazar qağanatınıñ  tarihı. Şet el tarihşıları bwl taqırıptardıñ san twstarın zerttep te qoydı.

Tağı bir mañızdı taqırıp - mwsılman dininiñ Qazaq jerinde tarauı  da zertteudi qajet etedi.  Qazaq tarihında mwsılmandıqtıñ tarihı, ruhani damudağı  islamnıñ röli qarastırılsa, Qazaq handarı ruhaniyat jäne islamnıñ integrativtik qwral retinde körinis tapqan. Sol siyaqtı moñğol saharasınan köşip kelgen kerey, nayman, jalayır qalay mwsılman dini ayasına endi? Bwl tarih ta tiisti deñgeyde köterilmey keledi. Altın Orda tarihı, Qazaq handığınıñ payda bolu tarihı bwl da igerilmey jatqan baytaq taqırıptardıñ biri. Biz  Joşınıñ  tragikalıq ömiri men ölimi turalı tarihi bayan jasağan joqpız. Orıs han tarihı, qazaq bileuşi dinastiyası tarihı erteden köterilgen taqırıbı edi, biraq ayaqsız qaldı. Sol siyaqtı qazaq handar dinastiyasınıñ payda boluı turalı azdau jazılğan. Mäseleñ, Batıs jäne Şığıs Europa dinastiyaları turalı köpten köp dinastiyalıq tarih täuir aşılğan, jüzdegen romandar jazılğan desem, beker aytpaspın.Qazaq handarınıñ bileuşi  dinastiyasınıñ memlekettik ideologiyası men  sırtqı jäne işki sayasatı turalı tarihnaması asa kerek. Qazaq handarınıñ sırtqı sayasatı, ekonomikalıq jäne sauda sayasatı. Sol siyaqtı Qazaq memleketiniñ ekonomikalıq müddeleri turalı  tarihi saraptama joqtıñ qası deymiz.Qazaq handığınıñ sayasi jüyesiniñ damuı, biler  men uäzirlerdiñ röli,söz erkindigi jağdayı, han saylau dästüri, handı bilikten ketiru dästüri, tağı da basqa sol siyaqtı zerttep, taldap jazudı talap etip twrğan taqırıptar az emes.

Demografiyalıq mäseleler jaqsı jazılğan taqırıptar, biraq biz sırtqı migraciyalar turalı köbirek jazıp işki migraciyalardı nazardan tıs qaltırıppız.Qazaqstanda jaña twrğındardıñ geografiyası qalıptasıp keledi.Keybir ölkelerde orıs jwrtşılığı qalğan joq, keybir ölkeler qaytadan qazaqtanıp keledi .Al endi bir aymaqtarda qazaqtıñ da, orıstıñ da sanı azayıp,  eldi-mekender qañırap bos qaluda. Qazir qazaq qala twrğını.  Biz wlttıq qauıpsizdik mäselerin qarastırğanda  Resey,Qıtay, Ortalıq Aziya migraciyalıq ekspansiyası kauipin ataymız, biraq Indiya, Pakistan, Bengaliyanıñ asa ülken demografiyalıq potencialı bizge qosımşa qauip tudırıp keledi. Onı eskermeymiz.

Qazaqstannıñ Reseyge qosılu tarihı täuir jazılğan, biraq onıñ saldarı turalı tağı da taldau qajet etedi. Orıs tildi baspasöz Qazaqstan Reseydiñ otarı bolğan joq. Resey qazaq jerine kelip qalalar saldı, tek missionerlik civilizatorlıq missiyasın orındadı dep jazıp jür. Sol siyaqtı "qazaq kolobracionizm" tarihı: Jäñgir han, Şayahmetov, Qonaev siyaqtı twlğalardı qalay bağalaymız. Osı mäselerge de jañaşa jauap beruimiz kerek.

Birinşi, Ekinşi düniejüzilik soğıstardıñ tarihı qaytadan qarasatırılsa dep oylaymız jäne.Bizdiñ  «Wlı Otan soğısı» dep atap jürgenimiz - Ekinşi düniejüzilik soğıstıñ bir kezeñi. Oğan 1939 jılı 1 qırküyekten bastalğan soğıs qimıldarı kirmeydi, tek  1941 jıldıñ 22 mausımnan bastalıp 1945 jıldıñ 8 mamırğa deyingi oqiğalar ğana kiredi.  Sonda 1945 jıldıñ 1 qırküyegine deyingi oqiğalar  qayda qaladı? Onıñ üstine, Resey tarihnamaşıları «Wlı Otan soğısı» tarihın jekeşelendirip aldı.  Jekeşelendirse, jekeşelendirip ala bersin, al biz  Ribbentrop-Molotov paktsin, Qatın qırğınnıñ, soğıstan keyingi KSRO-nıñ ozbırlığın,PASE, OBSE-niñ Qonır faşizm men Qızıl totalitarizmniñ adamzat balasına qoldan jasağan qasiretin   esepten şığarmayıq. Eger biz «Wlı Otan» soğısı tarihı dep atay bersek, onda Täuelsiz memleketimizdiñ qadirin tüsirip almaymız ba? Sol siyaqtı qazaqtar Şığıs Türkistanda (1944 jıl), Evropanıñ partizan jasaqtarında, Iranda(Ekinşi düniejüzilik soğısı jıldarı), Japoniyağa qarsı operaciyasına qatıstı. Mwstafa Şoqay qilı tağdırı oqulıqtarda jazıluı kerek.

1916 jılğı  Wlttıq-Azattıq qozğalısı, 1917-1920 jıldıñ dürbeleñderi Resey üşin revolyuciyalar men zañsız memlekettik töñkerister bolsa, bizdiñ el üşin Wlttıq azattıq qozğalıstıñ kelesi kezeñi jäne onıñ ayausız ezilip-janşıluı boldı. Onan keyin 1921 jıl äleumettik eksperimenttiñ birinşi kezeñi. Keyinirek bwl kişi genocid ülken genocidke wlasadı. Bizdiñ tarihnamamızda ülken genocid-1929-1933  jıldardağı genocid dep moyındaldı,al kişi genocid - 1921 jıl äli de moyındalmay keledi. Keñes ükimetiniñ sayasatı saldarınan alğaşqı besjıldıqtar kezeñinde sanı kürt kemigen qazaq jwrtşılığınıñ ornına orıs jäne slavyan  halqı köşip kele bastadı, aydalğandar men  äkimşilik jaza alğandardıñ orının kelimsekter bastı.

Elimizdiñ jaña zaman tarihı 1985-1991 jıldardan bastaldı. KSRO memleketi qwlap, Kreml'diñ qwzırındağı respublikalar egemendik alıp otarşıldıqtan közi aşıldı. Otarşıldıqtan qwtılğan eldiñ biri - Qazaqstan  qıruar qiın ekonomikalıq jäne äleumettik modernizaciya jasağanımen äli wlttıq modernizaciyağa ayaq baspay otır. Wlttıq modernizaciya mınanday kezeñderden twradı: otarsızdandıru (otarşıldıqtıñ sırt körinisterin joyu, eldi-mekenderge qazaq toponimikasın qaytaru, is qağazdarın memlekettik tilge ötkizu, wlt tilinde mektep balalar baqşasın damıtu),  relaksaciya (otarşıldıq sanadan ayıqtıru), lyustraciya (kadr sayasatında  batıl qimıldarğa baru, kommunisşil jäne otarşıl sayasattı kökseytinderden qwtılu). Egerde aldıñğı birinşi jäne ekinşi sayasat  bağıtı  şala bolsa da jüzege assa, üşinşi bağıt  mülde  nätijesiz boldı, al törtinşi bağdarğa bilik kirispedi.

Elimizdiñ mañızdı prioriteti wlttıq ideya qolğa alınbadı. Kezinde biz wlttıq ideya retinde qazaq üşin wlttıq til, islam dini (Abu Hanifa mashabı, qazaq dästürine säykes interpretaciya) jäne el egemendigi dep edik. Bizdiñ eldiñ islam basqarmasınıñ: bir wlt - bir din - bir memleket koncepti köñilge  qonımdı. Sol siyaqtı qazaq tili eldi integraciyalıq faktor deui wtımdı wsınıs.

Tarihtı qwldıratu ideologiyalıq jelisizdikke äkeledi. Sol jwmıs birazdan istelip keledi. Qayta qwrudan beri tarih ğılımınıñ damuına köp aqşa jwmsaldı. Köptegen qwjattar alıs jäne jaqın şet elderden äkelindi. Biraq tarihnama keri tarttı.Tarih oqulıqtarın qazaqşa bilmeyinder jaza bastadı (Biz mısalı S.V.Kannıñ,I.V.Erofeevanıñ,E.E.Masanovtıñ t.b.kitaptarın ataymız). Ayağı tarihtı diskreditaciya jasap, joğarğı oqu orındarında oqılmaytın, nemese Qazaqstannıñ tek jaña zaman tarihın ğana oqıtatın halge jetip otırmız.

Soñğı jiırma jılda it te qws ta tarihtan kandidat, doktor boldı. Osı rette tarihşılardıñ qanday sapalıq kemşilikterin ataymız: tarihşılardıñ birazı qazaqşa bilmeydi, birqanşa tarihşılar eski trihnama steriotipteriniñ şılauında, bizdiñ tarihşılar ağılşın tilin bilmeydi, yağni dünietanımın şektep keledi. Sondıqtan ğılımi qatınastar şekteledi. Internet zamanında kitaptar ebook versiyasında keşe baspağa berilse, bügin şığarıladı da sol küni keşke öz oqırmanın tabadı.Al ol kitaptıñ orısşağa audarıluına qanşa uaqıt kerek. Tiisti avtordı, tiisti kitaptı maqala versisında baqılap otırıp köp wzatpay oqu - qazaq ğılımınıñ maqsatı.

Bügin biz orıs tildi älemde ömir sürip jürmiz, al keregi ağılşın tildi älem. Tek sonda ğana biz düniejüzilik progrestiñ soñına ilese alamız. Memleket modelin tañdau ülken sın.Täuir model' - Malaziya variantı. Biraq olar özderiniñ qatıñqı sayasatımen separatizmdi bastan keşti. Korey variantı korey halqın jappay şoqındıruğa äkeldi. Ämirat variantı dini qarama-qarsılıq (mäseleñ şiitter men sunnitter arasında) pen jäne arab tiliniñ qağaju köruine wşıradı. Korrupciya men militarizm Şığıs elderiniñ problemasına aynaldı. Bwl jayt bizge arab  jäne Oñtüstik Aziya memleketteriniñ tarihın zertteu kerektigin tağı da esimizge saladı.

Ökinişke qaray bilik tarapınan tek palliativtik koncepter berilip keledi. Qazaqstandıq wlt, nemese latın qaripine ötu ideyasn wsınu perspektivası joq nemese perspektivası qaterli ideyalardı tıqpaştau - joğarıda adekvattı oy tuzetin kadrlar azdau ekeni körsetedi.  Ermuhammed Ertısbaevtıñ ideologiya tarapına ketui bizdiñ köñilden şıqsa, esesine  qazaqtıñ işindegi rusofil Nwrlan Erimbetovtıñ köterilui oyımızdı san-saqqa jügirtedi.

Bügingi tañda Düniejüzilik tarih - kökeytesti jäne özekti mäselege aynaldı. Qazaqstan düniejüzilik sub'ektke aynaldı, köpvektorlı sayasat jürgizedi. Qazaqstannıñ  ekononomikalıq, geosayasi, sauda müddeleri jer şarınıñ biraz ölkelerinde bayqaladı.  Sondıqtan biz düniejüzi memleketteriniñ bolmısı turalı tereñ biluimiz kerek. Qarsı barlaudı da barınşa küşeytuimiz kerek. Sol siyaqtı atalğan elderde ekonomikalıq ornığudan basqa birqatar qauipter bar ekenin aytqan jön. Aytalıq ekstremistik islamşıl toptardıñ öris aluı,  Oñtüstik Aziyanıñ tarihı men til, dili , demografiyası, ekonomikası, işki sayasatı, korrupciya deñgeyi t.s.s. jağdaylar  bizdi qızıqtırıp jürui qajet.

Abai.kz

0 pikir