Jeksenbi, 25 Tamız 2019
Jañalıqtar 2810 0 pikir 23 Säuir, 2013 sağat 10:25

Qazaqtıñ qas batırı

Ör minez, batırlıq pen batıldıq, qaysarlıq - qazaqtıñ qanğa siñgen qasieti. El basına kün tuıp, onıñ bolaşağına qauip töne bastağan kezde bükil Odaq jwrtşılığımen birge qazaq halqı da jwdırıqtay jwmılıp, qan maydanğa attandı. Bükil qajır-qayratın jeñis jolına sarp etti, tipti öz ömirlerin qidı. Közi tirisinde-aq atı añızğa aynalğan qazaqtıñ qas batırı, Wlı Otan soğısınıñ ardageri, Qazaqstannıñ Halıq Qaharmanı, jazuşı-partizan Qasım Qaysenovtiñ tuğanına bügin 95 jıl tolıp otır.

 

Ör minez, batırlıq pen batıldıq, qaysarlıq - qazaqtıñ qanğa siñgen qasieti. El basına kün tuıp, onıñ bolaşağına qauip töne bastağan kezde bükil Odaq jwrtşılığımen birge qazaq halqı da jwdırıqtay jwmılıp, qan maydanğa attandı. Bükil qajır-qayratın jeñis jolına sarp etti, tipti öz ömirlerin qidı. Közi tirisinde-aq atı añızğa aynalğan qazaqtıñ qas batırı, Wlı Otan soğısınıñ ardageri, Qazaqstannıñ Halıq Qaharmanı, jazuşı-partizan Qasım Qaysenovtiñ tuğanına bügin 95 jıl tolıp otır.

 

Ömir ötkelderi

Qasım Qaysenov 1918 jıldıñ 23 säui­rin­de Şığıs Qazaqstan oblısı Wlan auda­nında düniege kelgen. 1934 jılı mektep bitirgennen keyin Öskemen qala­sın­dağı sayasi-ağartu tehnikumına tüsip, onı 1938 jılı bitirgen. Pavlodar oblıs­tıq oqu böliminiñ sayasi-ağartu jönindegi nws­qau­şısı bolıp jürgende äsker qata­rına şaqırılıp, äskeri-barlau mekte­bine jiberiledi. 1941 jılı Mäskeudegi bar­lauşılar mektebinde oqidı, ile-şala jau qolında qalğan Ukraina jerine at­tan­dırıladı. Jau jaylağan elge wşaq­pen kelip tüsken sätten bastap, Qasım ağa­nıñ partizandıq ömiri bastaladı.

Maydanda «partizan Vasya» atandı

1941 jılı Qasım Qaysenov Ukraina je­rinde partizan otryadın qwru üşin jau tılına attanadı. Ol jerde Çapaev atın­da­ğı partizan qwramasınıñ üşinşi otrya­dın basqaradı. Odan keyin 1944 jıldıñ ayağına deyin Moldaviya, Ukrainanıñ Za­kar­pat'e, Çehoslovakiya, Rumıniya jerin­degi partizan qozğalıstarına qatısadı. Otryad komandiri bolıp jürip, jau tı­lın­da jüzdegen jorıqtı basınan ötkeredi. 1944 jılı Ukrainanıñ Zakarpat, Kar­pat­tı azat etuge qatısqan. Ol Kiev jäne Pol­tava oblıstarındağı partizandar qoz­ğalısın alğaş ret wyımdastıruşı­lar­dıñ biri retinde tarihta qaldı. Parti­zan­dardıñ qalıñ qolın basqara otırıp, jau tılında jüzdegen jorıqtı basınan ötkerip, faşisterdi san ret tize büktirdi. Maydan dalasında ukrain jauıngerleri Qasım ağanı bauırlarınday körip, öz attarımen «Vasya» dep ataptı. Qasım ağa bir esteliginde «Ukraina - meniñ ekinşi Ota­nım. Ukraindikter - mäñgi wmıtılmas bauırlarım. Osılay wlı ukrain halqın şeksiz süyip, bauır basıp ketken adam­mın. Äli de şığatın, jazbaq kitaptarım da sol Ukraina jerindegi joyqın ayqasqa arnalğan. Sol üşin de özimdi ukrain jazu­şı­larınıñ birimin dep esepteymin. Özimdi ukrain jazuşılarınıñ osındağı elşi­sin­dey sezinemin», - degen eken.

Beybit ömirdegi erligi

Qan maydanda etigimen su keşken Qasım ağa­ğa beybit ömirge beyimdelu oñay­ğa tüs­ken joq. Osı rette ağalıq aqı­lın, qam­qorlığın körsetken Jwmağali Sain boldı. Qasım ağa Säbit Mwqanov, Bauır­jan Momışwlı, Raqımjan Qoş­qar­baev, Mwqan Imanjanov, Mälik Ğabdu­lin, Ädi Şäripov, Ğabit Müsirepov, Qasım Aman­jolov sındı qazaq ziyalı­la­rı­men jaqsı qarım-qatınasta bolğan. May­dannan oralğannan keyin az uaqıt Qa­zaq SSR Joğarğı Soveti Prezidiumınıñ ap­paratında qızmet atqarğan. 1945 jıl­dıñ orta şeninde partiya qatarına alı­nıp, bilimin jetildiru üşin Lenindik kurs­tıñ sovet böliminde oqığan. 1945-70 jıl­darı Qazaq KSR Joğarğı Keñesinde, Jam­bıl ob­lısındağı Jualı jäne Sverd­lov audan­darınıñ atqaru komitet­te­rinde tör­a­ğa orınbasarı retinde soğıs­tan ke­yin­gi auıl şaruaşılığın qalpına kel­tiru nauqanına belsene aralasqan, 1953-­1970 jıldar aralığında Qazaq­stan Jazuşılar odağında jäne «Jazu­şı», «Qay­nar» bas­pa­larında qızmet iste­gen.

Zamandas lebizi

Täuelsiz eliniñ tınısın jırlaumen ötti

«Keşegi Wlı Otan soğısı kezinde ärkim ärtürli bölimderde bolıp, nemis-faşisterine qarsı küresti. Biri - tankist, biri - wşqış, biri artillerist boldı. Endi bireuler jayau äsker qatarında jaumen ayqastı. Qasım Qaysenovtiñ ülesine partizandıq tidi. Ol alğaşında Çapaev atındağı 8-partizan qwramasında №3 otryadtıñ komandiri bolıp, Ukraina jerinde jauğa jelke jağınan soqqı berdi. Soğıs kezinde qalıptı äskerdegi bizdi el qaru-jaraq, azıq-tülikpen qamtamasız etip otırdı. Wrısta siregen qatarımızdı da halıq toltırdı. Eldegi tuıstarımızdan, süygen jar, süyikti qızdardan ünemi hattar alıp twrdıq. Osınıñ bäri bizge küş-quat berdi. Al maydannıñ sırt jağındağı partizandarda mwnday mümkindikterdiñ biri de bolğan joq. Olar «Er azığı men böri azığı jolda» degendey, ordalı jılannıñ ortasında, faşisterdiñ qorşauında jürip, şıbın janın şüberekke tüyip, özderin azıq-tülikpen, qaru-jaraqpen qamtamasız etti. Jau sırtına barıp tüsken 23 jasar Qasekeñ osınday küyde jürip, partizan otryadın wyımdastırdı. Keyin Elbasımız Nwrswltan Nazarbaevtıñ jalındı jigeriniñ arqasında Baukeñe Keñes Odağınıñ Batırı atağı berildi. Qazaqstan Täuelsiz memleket bolğannan keyin Nwrekeñ öz Jarlığımen Raqımjan Qoşqarbaevqa da, Qasım Qaysenovke de Halıq Qaharmanı atağın berdi. Qasekeñ bwl layıqtı ataqtı asa zor tebirenispen qarsı alğan edi. Ol öziniñ soñğı sağatına deyin Täuelsiz eliniñ tınısın jırlaumen ötti. Elimizdegi eleuli oqiğalarğa gazet arqılı üzdiksiz ün qosıp otırdı. Jeñisterge quandı, kemistikterge renjidi. Bärin aşıq aytıp otırdı» (Äzilhan NWRŞAYIQOV, «Ağalar turalı añız»).

Qos qarudıñ iesi

Qarudan keyin qolına qalam alğan Qasım ağa öziniñ partizandıq jorıqtarı turalı jazuğa bekinedi. Söytip, Wlı Otan soğısınıñ qiın-qıstau kezeñderi, ja­uın­ger­lerdiñ öşpes erlikteri jayında qa­lam terbeydi. Qasım Qaysenovtiñ bwl or­ay­dağı şı­ğarmaları qazaq ädebietiniñ äskeri taqı­rıbın bayıttı. Qasım ağa­nıñ «Jas partizandar» attı alğaşqı kita­bı 1954 jılı orıs tilinde jarıq köre­di. Odan keyingi kezderde «Il'ko Vit­ryak», «Pe­reyas­lav partizandarı», «Ajal auzı­nan», «Jau tılındağı bala», «Dne­pr­de», «Jau tılında», «Par­tizan soq­paq­tarı» siyaqtı basqa da äñgime, oçerk, po­vest' ji­naqtarı oqırman qolı­na tidi jä­ne artınşa orıs, ukrain, qır­ğız, v'et­nam til­derine audarıldı. Keyin­nen «Elim­niñ erteñine senemin», «Estelikter men jaz­balar» kitaptarı jarıq kördi. Jalpı, Qa­sım Qaysenov 30 şaqtı kitap jazıp qaldırdı. Qaharman jazuşı jayın­da 150 aqın-jazuşı poema, estelik jazıp­tı jäne ol turalı eki derekti kino tüsirilgen.

Qazaqtıñ birtuar perzenti Qasım Qay­senov erlik pen batıldıqtıñ simvolı is­pettes. Wlı Jeñiske aytarlıqtay üles qos­qan batır ağamızdıñ ömir ötkeli, kör­gen-bilgeni, soğıs turalı şığarmaları jas wrpaq tärbiesine negiz boları anıq.

Jansaya RAHIMOVA

 

Közkörgen

Äbiş KEKİLBAYWLI, Qazaqstannıñ Halıq jazuşısı:

Qarağayğa qarsı bitken bwtaqtay edi...

- Ol bizdiñ qandı qasaptan oralmay qalğan mıñdağan ağalarımız ben äkelerimizdiñ aqırğı közindey edi. Oğan qarap, opat bolğan sol bir erjürek wrpaqtıñ kelbeti men qasietin körgendey boluşı edik. Qarağayğa qarsı bitken bwtaqtay qaysar minezine äri süysinuşi edik, äri imenuşi edik. Süysinetinimiz - onıñ bir basına ğana emes, okop tübinde oyrandalıp qalğan mıñdağan zamandastarınıñ bärine de tän sol bir qaytpas qaysarlıqtıñ arqasında aman qalıp, adıra şañıraqtardı qaytadan qatarğa qosu üşin alğa tırmısıp, azamat boldıq. Qaymığatınımız - ortamızda tiri jürgen onı renjitsek, opat bolğan qaharman wrpaqtıñ bärin renjitetindey köruşi edik. Biraq Qasekeñ tas tüyin qaysarlığın sonau Karpat ormandarında qaldırğanday, qaysımızben de: «Aynalayın, amansıñ ba?» dep jayma-şuaq amandasatın. Kürkirey şıqqan juan dauısı qwlağımızğa mayday jağuşı edi... Ol dünieden ötkenşe keşegi kürkiregen II düniejüzilik soğıstıñ jauıngeri bolıp qala bildi. Ukrainada jau basıp alıp, tiridey şermende bolıp otırğan qauımğa Jaratuşınıñ özi ayaq astınan jibergen aq qanat periştedey köringen qwtqaruşılıq panagöyligin Qazaqstanğa qayta oralğan soñ qara qağazdardan eñsesi tüsken qayğılı qauımnıñ qayta tıñayıp, qayta eñse köterui jolındağı qaltqısız eñbekke arnadı. Qanjarın qalamğa ayırbastap, tım maysa kezinde üsik şalıp, japırılıp qala jazdağan jetim wrpaqtıñ jauınger äkeleri men ağalarınıñ erlik dastandarın jazdı. Erlik turalı ayta otırıp, eldik jayında sır şertti. Wlttıq namıstı oyattı. Wrpaqtıq parızdı eskertti. Eljandılıq tağılımın körsetti. Sol üşin de Täuelsiz qazaq memleketi qan tükirip, ot keşken esil erdiñ oğan deyin bağalanbay kelgen teñdesi joq erlikterin eñ asıl wlttıq qwndılığımız sanap, Halıq Qaharmanı qwrmetti atağın berdi. Bağzı babası Qabanbay batırday dañq şıñınıñ dausız darabozı bolıp ömir sürdi. Ol ömir biz tügil, bizden keyingi qazaq wrpaqtarına halıq jo­lında qaltqısız eñbek etudiñ qasterli önegesi bolıp qala beredi.

"Alaş aynası" gazeti

0 pikir