Jeksenbi, 25 Tamız 2019
Jañalıqtar 1708 0 pikir 23 Säuir, 2013 sağat 10:33

Bauırjan OSPANOV, "ZHERSU" investiciyalıq-öndiristik korporaciyasınıñ basşısı: ŞENEUNİK BOLUĞA WMTILMAYMIN, MEN BIZNESTİÑ ADAMIMIN

- Jalpı, sizdiñ atqarıp jatqan isteriñiz köp, elimizdegi birneşe salanı qamtıp, ülken jetistikke jetkizip jatqanıñız belgili.  Qayırımdılıq şaralarıñız öz aldına. Käsipker bolğan soñ elimizdegi osı salağa qatıstı şeşimin tappay jatqan mäselemen jii wşarasatın şığarsız. Täjiribeli käsipker retinde Qazaqstandağı käsipkerliktiñ damu barısı qanday jäne elimizdiñ ekonomikasın damıtudağı käsipkerliktiñ ayağına twsau bolıp otırğan jayttardı aytıp berseñiz.
- Qazirgi ekonomikamızdıñ damuın, käsipkerlikti qoldaudı 90 jıldarmen salıstıruğa bolmaydı. Köp ister atqarılıp jatır. Biraq, bäri oydağıday jürgizilip jatır dep ayta almaymın. Ülken, orta jäne şağın käsipkerlik dep jatamız, osılardıñ Jalpı işki önimge (JİÖ) qosıp jatqan ülesi öte tömen. Ärine, biz damuşı el retinde, özimizdi damığan eldermen salıstıramız. Qazir biznesti tirkeu sanı köp. Osınşama mıñ kompaniya aşıldı degenimen, olardıñ jwmıs istep, elimizdiñ ekonomikasına qosıp jatqan ülesi aytarlıqtay köp emes. Bwrın käsipkerlikpen aynalısu jappay sänge aynalğan. Qazir bwğan köbi bara bermeydi. Meniñşe bwl dwrıs bağıt emes. Sondıqtan käsipkerlikke jağday jasalu kerek.
- Naqtı qay jağınan jağday jasau kerek? Zañdıq mäseleleri jağınan ba?

- Jalpı, sizdiñ atqarıp jatqan isteriñiz köp, elimizdegi birneşe salanı qamtıp, ülken jetistikke jetkizip jatqanıñız belgili.  Qayırımdılıq şaralarıñız öz aldına. Käsipker bolğan soñ elimizdegi osı salağa qatıstı şeşimin tappay jatqan mäselemen jii wşarasatın şığarsız. Täjiribeli käsipker retinde Qazaqstandağı käsipkerliktiñ damu barısı qanday jäne elimizdiñ ekonomikasın damıtudağı käsipkerliktiñ ayağına twsau bolıp otırğan jayttardı aytıp berseñiz.
- Qazirgi ekonomikamızdıñ damuın, käsipkerlikti qoldaudı 90 jıldarmen salıstıruğa bolmaydı. Köp ister atqarılıp jatır. Biraq, bäri oydağıday jürgizilip jatır dep ayta almaymın. Ülken, orta jäne şağın käsipkerlik dep jatamız, osılardıñ Jalpı işki önimge (JİÖ) qosıp jatqan ülesi öte tömen. Ärine, biz damuşı el retinde, özimizdi damığan eldermen salıstıramız. Qazir biznesti tirkeu sanı köp. Osınşama mıñ kompaniya aşıldı degenimen, olardıñ jwmıs istep, elimizdiñ ekonomikasına qosıp jatqan ülesi aytarlıqtay köp emes. Bwrın käsipkerlikpen aynalısu jappay sänge aynalğan. Qazir bwğan köbi bara bermeydi. Meniñşe bwl dwrıs bağıt emes. Sondıqtan käsipkerlikke jağday jasalu kerek.
- Naqtı qay jağınan jağday jasau kerek? Zañdıq mäseleleri jağınan ba?
- Bwl mäsele bwrınnan aytılıp kele jatır. Onıñ üstine ekonomikalıq dağdarıs kelip qosıldı. Dağdarıs kezinde köptegen kişigirim, orta kompaniyalar jabılıp qaldı. Bwğan Keñes kezinde aşılğan, qalıptasqan, şikizat öndiretin kompaniyalardı jatqızuğa bolmaydı. Olarğa qay kezde bolsın swranıs bar. Dayın zauıt, dayın şikizat, sondıqtan asa kapital saludı qajet etpeydi. Al osı 20 jıldıñ köleminde aşılıp, jwmıs istep jatqan kompaniyalardıñ jağdayları mäz emes. Bwl mäsele elimizdegi bankterdiñ banktik jüyesine de baylanıstı bolıp twr. Käsipkerlerge merzimi wzaq, arzan nesie kerek. Al bizdegi bankterdiñ payızdıq sayasatın özderiñiz bilesizder. Meniñşe dağdarıstan şığarda bankterdiñ jüyesin retteu kerek edi. Mäsele, milliardtap aqşa bere saluda emes, bankterde naqtı, aşıq mehanizm bolu kerek. Ol memlekettiñ qadağalauında boluı qajet. Sonda ğana bizneske jağday jasalıp, közdegen maqsattar jüzege aspaq. Qazir nesieniñ ortaşa payızdıq kölemi 15-17 payız. Sondıqtan qazirgi biznestegiler köp bolsa 10-20 payız ğana payda köredi.
- Sizdiñ kompaniyañızdıñ jwmısı neden bastalğan edi?
- Men elektroenergetika salasınan bastadım. Kompaniya 20 jıldan astam uaqıt ülken-ülken jobalarmen jwmıs istep kele jatır. Ärine, qiındıqtar boldı. Bastapqıda elektroenergetika salasına qajetti materialdarmen, qwral-jabdıqtarmen qamtamasız etetin sauda üyin aştım. Odan barıp energoqwrılıs kompaniyaları toq jüyelerin, podstansalardı saluğa wsınıs jasadı. Moynaq siyaqtı stansalardı salumen aynalısıp kelemiz. Memleketimizdiñ är salasında  birneşe jılğa arnalğan ülken jobalarmen jwmıs isteymiz. «Batıs tranzit» kompaniyasımen birlese otırıp Qostanay men Aqtöbeniñ ortasına 24 millirdqa koncessiyalıq joba saldıq. Ol 17 jıl bizdiñ  baqılauımızda boladı da, keyin memleketke qaytarıladı. Biz bwl joba üşin infraqwrılımdıq obligaciya şığardıq. YAğni, zeynetaqı jinau kompaniyaları, bankterge bağalı qağazdar wsındıq. Osılayşa biz bwl jobağa aqşa tartıp, Aqtöbe oblısına Soltüstiktegi artıq elektroquatın tartıp berdik.  Qazaqstanda jalğız osı oblıs qana elektroquatınıñ jetispeytin böligin Reseyden alatın. Bwl stansanı äli de keñeytip jatırmız. «Alma» podstansasın biıl bitirip beruimiz kerek bolğan, biraq bıltır energetikterimiz erterek salıp berdi. Moynaqtağı GES-tiñ birinşi kezeñin salıp, kontrregulyatorın bitirip berdik. Zauıttarımız biraz jwmıs istep jatır. Qazir «Jezqazğan-Beyneu», sonıñ işinde «Şalqar-Beyneu» jobasına kirisip jatırmız. Biz oblıs, ministrlik, wlttıq kompaniyalardıñ kez-kelgen tapsırmasın jobalauınan bastap, soñına deyin tolıq salıp, tapsıramız. Jiırma jıldıñ işinde osınday iri jäne şağın jobalarmen jwmıs istep kele jatırmız. Ärsalalı, köp bağıttağı holding bolğandıqtan ärqaysısınıñ öziniñ bağıtı, strategiyası bar. Sol bağıtta tabandı eñbek etip kelemiz.  
- Auıl şaruaşılığımen de aynalısıp jatırsız. Qazirgi ozıq tehnologiya tolıq jete qoymağan bizdiñ elimizde bwl salada jwmıs atqaru da oñay emes şığar. Jetistikteriñiz qanday?
- Auılda öskendikten bwl salamen de aynalısudamız. Qoy şaruaşılığı eki bağıtta - bireui jün beretin merinos qoyı bolsa, ekinşisi qazaqtıñ aq qoyı. Siırdıñ et te, süt te beretin türleri bar. Qazir köbine süt beretin siır asıraudı jön körip, Reseyden 200 bas siır äkeldik. Ferma soñğı tehnologiyalarmen jabdıqtalğan. Sondıqtan fermada 50-60 sauınşı jwmıs isteu kerek bolsa, bizde 4-5 adam ğana jwmıs isteydi. Bwl salada da joğarı körsetkiş körsetip kelemiz. Maldardıñ bäri asıl twqımdı. Jılqı malınan qazaqı parodalar, aqalteke, ağılşınnıñ jılqı zauıtınan alınğandardı wstap otırmız. Mal wstağan soñ onıñ jem-şöbi kerek, sondıqtan egin şaruaşılığımen de aynalısudamız. Soya, jügeri, biday, arpa, qaraqwmıq, joñışqa tağı da basqa daqıldardı egemiz. Mwnıñ bäri malımızdı azıqpen qamtamasız etu üşin. Maldar asıl twqımdı bolğandıqtan, olar jem-şöpti köp jeydi. Bizde ğalımdar da jwmıs istep jatır. Et bolsa etin molaytu, süt bolsa sütin qalay köbeytu jolında ğalımdarımızben birlesip jwmıs isteudemiz. Ekinşi jağınan astıqtardı şetelge şığarıp ta jatır.
- Auıl şaruaşılığına kelgende bizde şeşimin kütip twrğan mäseleler köp. Ärtürli bağdarlamalar jasalıp jatqanımen nätijesi mardımsız, mal äkelse auru, tehnika äkelse sapasız. Osığan sizdiñ közqarasıñız qanday?
- Jalpı qay salada bolsa da qatelikter, kemşilikter bolmay qoymaydı.  «Jwmıs istemey, tek jatqan adam ğana qatelespeydi» deydi ğoy. Men auıl şaruaşılığı bağıtında qıruar jwmıs atqarılıp jatır dep oylaymın. Degenmen, meniñ de kelispeytin jerlerim bar. Mısalı, siırdı jayılım arqılı nemese qamap qoyu arqılı asırau degen bolmaydı. Sebebi bizdiñ elimizdiñ aymağı ärtürli. Är oblıstıñ, audannıñ öz erekşeligi bar. Keñes kezinde bizde är aymaqta ärtürli astıq, maldıñ är türi boldı. Sırttan mal äkelgen de dwrıs. Biraq mal joq degende bir ay karantinde twru kerek. Sodan onı klimatqa beyimdeu üşin qay twqım qay jaqqa beyimdeletinin anıqtap,  aymaqtarğa bölu kerek. Men bala kezimnen auılda ösken adammın. Bizde de köp mal auruları bolğan. Brucellez, ausıl siyaqtı aurulardan mal otarımen qwritın. Biraq, ol kezde qazirgige qarağanda veterinariyalıq qızmet jaqsı boldı. Sonımen ğana wstap otırdı. Bizdegi aurular şetelden kelgen joq, işki migraciyadan boldı. Bir audannan bir audanğa, oblıstan oblısqa qalay bolsa solay auıstı. Sırt elden kelgen mına soñğı aurular ğoy. Şet el de aqımaq emes şığar. Olar maldı özge elge şığararda karantinge qoyadı. Onsız ötkizilmeydi. Bwğan bağdarlamanı jasağan adamdar kinäli emes. Bireudi kinälap, ayqay  şu şığarmay jan-jaqtı zerttep, tekseru kerek. Damığan memleketter qalay isteydi? Mısalı, men Argentinanıñ täjiribesin zerttedim. Olar öz auruların jeñdi de, qasındağı körşi memleketterdiñ de auruların joyuğa qomaqtı aqşa bölip, birlesip jwmıs istedi. Biraq Qazaqstannıñ territoriyası öte auqımdı. Bizge öz aymaqtarımızdı qamtuımızdıñ özi qiın. Sondıqtan körşi memlekettermen byudjetti biriktirip, birlese otırıp aurulardan ayığuımız kerek. Ol üşin veterinarlıq qızmetti qaytadan joğarı deñgeyge köteru qajet. Keñes kezinde bizdiñ auılşaruaşılığımız aldıñğı şepte, eñ üzdik bolatın. Sondıqtan bwrınğı bolğan, jetken jetistikterimizdi qayta damıtu kerek. Mıqtı därilerdi özimizde şığarıp, Instituttar jaqsı jwmıs isteu kerek. Maldı mıñdap äkelgenmen, oğan layıq tamağı, jağdayı joq bolsa, asıl twqımdı malıñ qırılıp qaladı.  Bir sözben aytqanda, bwl salanıñ naqtı mehanizmi bolmay kemşilikterge tap bola beremiz.  Men qay salanı alsa da jwmıs istep kele jatqan adam retinde aytıp bere alamın. Eñ aldımen auıl şaruaşılığımen aynalısatındar ğılımğa jügingenderi jön. Oblıstarda, aymaqtarda jwmıs istep jatqan täjiribeli ğalımdarmen, instituttarmen birlesip, täjiribe almasu kerek. Meniñ işimniñ aşitını, trilliondar şetelge tehnika satıp aluğa ketip jatır. Negizgi bizge keregi kombayn men traktor ğoy. Osını özimizde jasamasaq ta, tım bolmasa qwrastıratın uaqıt jetti ğoy. Auıl şaruaşılığımen aynalısatındardıñ arzan, sapalı tehnikağa qolı jetpeyinşe, bwl salamızdan nätije kütu beker. Bwl tek qana auılşaruaşılığı ministrliginiñ probleması emes. Bwl Ükimet deñgeyinde jasalatın jwmıs. Ol üşin birlese otırıp  mehanizmin jasau kerek. Sol kezde ğana bir nätijege jetuge boladı.
- Kremniy, kvarc siyaqtı tabiği qazba baylıqtarına baylanıstı öndiris orındarın aşıp jatqan körinesiz...
- Men ol salanı satıp jiberdim. Qazir men sırt memleketterge şığıp jatırmın.
- Kay memleketterge? Qanday sala boyınşa?
- Afrika memleketterine. Biraq qay sala ekenin keyin iske asqan soñ biraq aytayın. Qazirgi kezde tiimdi, qızıqtı bolğandıqtan sol jaqtarmen jwmıs isteudemin. Bizneste qay jerde jağday jasaladı, sol jerge baradı ğoy. Bizneste twraqtılıq kerek. Afrikada jerdiñ betinde jatır, al biz jerdiñ astına kirip kettik. Bizneste memleket bizdi demep, jağday jasap otıru kerek. Men biznesti jiırma jasımda bastadım, qazir 44-min. Qazir täjiribem mol, biraq mağan biznesti qaytadan bastaysıñ ba dese, men bastamas edim. Käsipkerliktiñ jolı öte qiın. Adamğa köp eşnärse kerek emes. Men tamağımdı jay injener bolıp ta tabamın. Qazirgi jastar da aqımaq emes qoy, biznes jasau qiın ekenin biledi. Sondıqtan barıp şeneunik bolayın deydi. Meniñşe, negizi kapital baylıq emes, adam kapitalı. Sondıqtan adam retinde qalıptasu men üşin mañızdı. Öz-özin tolıq qalıptastıru jolında jwmıs isteu kerek. Adam öz-özine swraq qoyu kerek. Ärtis bolsa, jaqsı änimdi ayttım ba, jazuşı bolsam jaqsı kitabımdı şığardım ba degendey.
- Käsipkerlikke qaytıp barmas edim deysiz. Köp salada täjiribeli maman retinde sizdi bilikke şaqırsa, ministr boludı wsınsa barar ma ediñiz?
- Joq. Adam qay salada mıqtı, sonda qaluı kerek. Bolğısı kep jürgender köp qoy. Solar istey bersin. Men biznestiñ adamımın. Osı salada ğana isteytinimdi naqtı ayta alamın. Jaqsı biznesmen jaqsı şeneunik bola aladı degen şınayılıqqa jaqın. Al jaqsı şeneunik jaqsı biznesmen bola aladı degenniñ mümkindigi az dep jatadı. Men käsipkerlerdi maqtap otırğanım emes. Biznestegi adam öz tamağın özi tauıp jürgen adam. Al şeneunikke memleket jalaqısın, jwmıs isteu üşin byudjetin bölip beredi.  Al ol onı uaqıtılı igerip, isin jürgizse bir jön. Sondıqtan mağan erkindik kerek. Men qay salada bolsın bastağan närseni ayaqsız qaldırğan emespin.
- Bizneste qanday deñgeyge jettim dep oylaysız?
- Men är närseni älemdik täjiribemen salıstıramın. Atqaratın dünieler jeterlik.  Bizde jağday jasalsa, olardıñ ata-babası istegen, birneşe wrpağı jasağan dünieni bizdiñ bir-aq wrpaq jasap saluı mümkin. Oğan bizdiñ bilimimiz de,  küşimiz de jetedi. Ol üşin qwqıqtıq jäne qarjılıq jağday jasalu kerek. Joğarıda aytqanday arzan, wzaq merzimdi nesie beruden bastaladı.
- Qayırımdılıq şaraların köp jasaysız. Qoldau körsetip jatqan bastamalarıñız, sportqa, önerge körsetip jatqan qoldauıñız jeterlik. Mwnday qadamğa käsipkerlerdiñ bäri bara da bermeydi.  Sizge özderi wsınıspen kele me, älde osı maqsatta öziñiz izdenesiz be?
- Bwl orayda bizneste jürgender, jay adamdar dep böluge bolmaydı.   Bir tiını bolmasa da, bir auız jılı sözi de jetedi qayırımdılıqta.  Ärkim öziniñ mümkindiginşe qoldau körsete aladı. Ol adamnıñ tärbiesine baylanıstı. Adam bolğan soñ biz de oylaymız, artımda qanday isim qaldı dep. Özim ğana bola bersem deuge bolmaydı. Mümkin meniñ jaratılısım solay şığar. Men adamdardı ekige bölip qaraymın. Bireui bersem dese, bireui ala bersem deydi. Al jasap jatqan qayırımdılıqqa kelsek, bwl qasiet qazaqtıñ qanında bar emes pe?! Ata-babalarımızdıñ nebir önegeli isteri, ğibrattı sözderi bizge ülgi boluı tiis. Qaraqan basımızdı oylap otıra bergen bolmas. İstelmey jatqan dünieni körsem, eşkimge aytpay özim istegendi jaqsı köremin. Mısalı, «Daraboz» bayqauın ötkizip  jatqanımızğa  8 jıl boldı. Osı salada mul'tfil'm joq, ertegi joq, kitap joq dep jatamız. Sondıqtan sol bastamanı köreyik dep, Jazuşılar odağımen birge balalar ädebietine şığarmaşılıq bäyge wyımdastırdıq. Qazir jılına 700-800 şığarma qosıladı. Bir jıl boyı şığarmalar iriktelip, sonıñ işindegi on ekisin tañdap, balalardı qorğau küni, 1-şi mausımda qorıtındısın şığaramız. Jüldegerler qomaqtı qarjısın aladı jäne şığarmalardı kitap qılıp şığaramız. Sonday-aq arheologiyalıq qazba jwmıstarına kömektesip kelemin. Sebebi ata-babamızdıñ jetken jetistikterin biluimiz kerek. Keler wrpaq bilui tiis. Jalğız qazaq qana tañqalatınday emes, älem tañday qağatınday dünieler elimizde tabılıp jatır. Al sport salasına kelsek, qazaq özi jauınger halıq qoy. Tipti bilimge jete almasa, sportpen namıstı jibermey qazaqtıñ mıqtılığın körsetsin. Sol üşin qoldap jatamız. Biıl öz auılımda ağılşın tilinde tereñdetip oqıtatın fizika-matematikalıq gimnaziya aşudı qolğa alıp jatırmın. Oblıs äkimi de qoldauın körsetip jatır. Qaladan mamandardı tartu üşin olarğa üy salınıp jatır. Qwrılıs jwmıstarı bastalıp ta ketti. Olar balalarğa jaqsı bilim beruleri üşin jaqsı jalaqı tağayındaudı közdep otırmın. Bwl jobağa baylanıstı arnayı qor qwrdım. Auıldıñ balaları tabiğatınan bilimdi, darındı bolıp keledi. Sondıqtan olarğa barlıq mümkindik jasau üşin qoldan kelgenniñ bärin istep jatırmız.
- Äñgimeñizge rahmet!
Swhbattasqan - Şınar Şäken

"Halıq sözi" gazeti

0 pikir