Särsenbi, 19 Aqpan 2020
Jañalıqtar 2432 0 pikir 30 Qırküyek, 2013 sağat 05:50

Maqsat İliyaswlı: «Sırtqı da, işki de jaularğa qarsı twratın jalğız-aq küş bar, ol – wltşıldar»

Qazaqstannıñ wltşıl-demokarattarınıñ qwrıltayı ötedi eken degen habardıñ tarağanına birneşe aydıñ jüzi boldı. Biraq naqtı qay uaqıtta ötedi, kimder qatısadı, qanday mäseleler köteriledi degen saualdarğa äli de bolsa tolıqqandı jauap ala almay kelemiz. Osığan oray wltşıl-demokarattardıñ qwrıltayın ötkizuge bastamaşı bolğan «üştiktiñ» biri Maqsat İliyaswlına tötesinen birneşe saual qoyudı jön körip otırmız.

- Maqsat İliyaswlı, alğaşında qazaq wltşıldarınıñ qwrıltayı dep atalıp, artınan nege wlt-demokrattarınıñ qwrıltayı bolıp ketti? Bastalmay jatıp atın özgertkenderiñiz qalay?

- Şınımdı aytsam qazaq wltşıldarınıñ qwrıltayı degen at mağan wnaydı. Biraq ökinişke qaray bizde «wltşıl» degen sözge ürke qaraytın, ne bolmasa «wltşılmın» deseñ «halıq jauımın» dep twrğanday qabıldaytındar köp-aq. Qwrıltaydı qoldağan ağalarımız, tipti wltşıldardıñ özderi «wlt-demokrattarınıñ qwrıltayı» degen ataudı jön kördi. Onıñ üstine biz dayındağan jobanıñ atı da «Wlttıq-demokratiyalıq memleket qalıptastırudıñ twjırımdaması» dep ataladı.

- Iya, sol jobalarıñız ğoy negizgi dau tuğızıp otırğan. Ol jobanı bireuler maqtasa, endi bireuleri tükke alğısız etti. Jalpı öziñiz, jeke basıñız Qazaqstanda wlttıq memleket ornatuğa boladı degenge senesiz be?

Qazaqstannıñ wltşıl-demokarattarınıñ qwrıltayı ötedi eken degen habardıñ tarağanına birneşe aydıñ jüzi boldı. Biraq naqtı qay uaqıtta ötedi, kimder qatısadı, qanday mäseleler köteriledi degen saualdarğa äli de bolsa tolıqqandı jauap ala almay kelemiz. Osığan oray wltşıl-demokarattardıñ qwrıltayın ötkizuge bastamaşı bolğan «üştiktiñ» biri Maqsat İliyaswlına tötesinen birneşe saual qoyudı jön körip otırmız.

- Maqsat İliyaswlı, alğaşında qazaq wltşıldarınıñ qwrıltayı dep atalıp, artınan nege wlt-demokrattarınıñ qwrıltayı bolıp ketti? Bastalmay jatıp atın özgertkenderiñiz qalay?

- Şınımdı aytsam qazaq wltşıldarınıñ qwrıltayı degen at mağan wnaydı. Biraq ökinişke qaray bizde «wltşıl» degen sözge ürke qaraytın, ne bolmasa «wltşılmın» deseñ «halıq jauımın» dep twrğanday qabıldaytındar köp-aq. Qwrıltaydı qoldağan ağalarımız, tipti wltşıldardıñ özderi «wlt-demokrattarınıñ qwrıltayı» degen ataudı jön kördi. Onıñ üstine biz dayındağan jobanıñ atı da «Wlttıq-demokratiyalıq memleket qalıptastırudıñ twjırımdaması» dep ataladı.

- Iya, sol jobalarıñız ğoy negizgi dau tuğızıp otırğan. Ol jobanı bireuler maqtasa, endi bireuleri tükke alğısız etti. Jalpı öziñiz, jeke basıñız Qazaqstanda wlttıq memleket ornatuğa boladı degenge senesiz be?

- Jobanı oqıp şıqsañız, onıñ erikkenniñ ermegi emes ekenine köz jetkizesiz. Eger biz öz isimizdiñ dwrıstığına, qajettigine senbesek mwnday asa jauaptı da qiın jwmıstı moynımızğa almağan bolar edik. Wltşıldıqtı qoldau, damıtu qazirgi uaqıtta oppoziciya boludan da qiın şarua.

Ärine, joba äli şiki, talqılau kerek, özgerister men tolıqtırular engizu kerek degen azamattarğa tolıq qosılamın. Jobanı jartı jıldan asa uaqıt bwrın jariyalap, qızu talqığa salğanımızdıñ negizgi sebebiniñ özi sol, halıqtıñ wsınıstarın bilu, jinau, saraptau, jaqsı, köñilge qonımdı, qajet wsınıstardı engizu.

Jobanı dayındau barısında nege süyendiñizder? Älemdik täjiribede mwnday wltşıldıqtı wrandaytın jobalar, twjırımdamalar, bağdarlamalar bar ma?     

-   Jobanı dayındamas bwrın jaqsı-aq izdengenimiz ras. Eñ aldımen Alaşorda memleketiniñ bağdarlamaldarın, alaşordaşılardıñ eñbekterin, aytılğan sözderin, sol kezdegi «Qazaq» siyaqtı gazetterde jariyalanğan ärbir maqalaların oqıp, oy eleginen ötkizdik. Odan äri qaray türik, orıs, ukrain, evrey wlttarınıñ wlttıq bağdarlamaların, twjırımdamaların, manifesterin qarap şıqtıq. Türik ağayındardan Atatürktiñ wstanımdarı, wlt mäselesindegi sayasi közqarası, is-äreketteri  mağan bwrınnan da wnaytın. Sonımen birge evrey wltınıñ wltşıldıq wstanımdarı naqtı, äri ayqın, ülken tarihı bar. Sonday-sonday sübeli eñbekterdi, sonımen birge osığan deyin özimizdiñ wltşıl ağalarımızben birge Dos Köşim dayındağan, Mwhtar Tayjan wsınğan eñbekter men jobalardı tügeldey derlik süzgiden ötkizdik.

Sodan keyin barıp aqıldasa kele bilik tarmaqtarınan bastap ömirimizdiñ barlıq salasın qamtitın joba äzirleuge otırdıq. Endi qanşalıqtı jan-jaqtı bolğanın, sapasınıñ, deñgeyiniñ qanday ekenin halqımız bağalay jatar. Eñ negizgisi sol joba tolıqtırılıp, tolıqqandı qwjatqa aynalsa, sol qwjat memleketimizge, wltımızğa qızmet etse deymiz.

Jalpı wlttıq joba wsınuşılardıñ, qwrıltay ötkizuşilerdiñ bası da, ayağı da biz emespiz.

- Sizder nege wltşıl-demokrattardıñ dep bölip aldıñızdar, nege jalpı qazaq qwrıltayı emes?

- Qwrıltay degenniñ özi qazaq üşin qasterli wğım. Basında s'ezd deyik, jinalıs dep atayıq degender boldı. Birinşiden, s'ezd degen söz qazaqtıñ sözi emes, biz wltşıl bolğımız kelse bärin de wlttıq tarihımızdan, ata-baba dästürinen aluımız kerek. Al jinalıs desek, jinalıstan at sürinip öledi bügingi küni. Al bizdiñ jiında wltımızdıñ, qazaqtıñ tağdırı, tiliniñ, jeriniñ bolaşağı söz boladı. Sondıqtan da qwrıltay degenimiz bek dwrıs dep şeştik. Al nege jalpı qazaq qwrıltayı emes degenge keler bolsaq, birinşiden, bizdiñ qazir jalpı qazaqtıñ qwrıltayın ötkizuge qauqarımız joq. Ekinşiden, jalpı qazaq qwrıltayı degen soñ şet elde tarıday şaşılıp jürgen qandastarımız ol jiında boluı tiis, olardıñ da mäselesi qaraluı kerek, eñ negizgisi nätije boluı şart. Onday keleli, auqımdı, tipti Wlı isti şağın bir top jasamauı kerek, ol Qazaqstannıñ, qazaq memleketiniñ qoldauımen, tipti bastamasımen ötui şart dep oylaymın. Jalpı qazaqtıñ qwrıltayın ötkizip, Qazaq memleketin qwru, alıstağı ağayınnıñ tuğan jerge at basın bwrıp, wlttıq memleketke aynalu aldağı künniñ enşisinde dep tüydik. 

- Bwl biliktiñ jobası, WQK istep otırğanı degen ayıptaular da aytılıp jatır. Jalpı osı iste bilik tarapınan ne qoldau, ne qarsılıq körip otırsızdar ma?

- Iya, bizdi komitettiñ qwyırşıqtarı, quırşaqtarı dep jatqan bauırlarımız da joq emes. Eñ ökiniştisi sol azamattardıñ özderin wltşılmız dep sanaytınında. Eger wltşıl bolsañ, wltıña, eliñe, halqıña janıñ aşitın bolsa bastamanı kim köterse de qoldap, birigip, wlttıñ wlanına, jalauına aynaluğa tırısu kerek emes pe? Jalpı meniñ wğımımda wlt mäselesine kelgende kündelikti pendeşilik, küyki tirşilik, pış-pış äñgime keri ısırılıp tastauı kerek. Qazirgi tañda wltşıldıqtı tu etip, wlttıñ müddesin qorğauda ülken tabandılıq, batıldıq, tipti jankeştilik qajet. Bizdiñ alaşordaşılardıñ, sol kezdegi ziyalı-ağartuşı azamattarımızdıñ quğındalmağanı, türmege tüspegeni kem de kem. Al endi bügin elimiz täuelsiz, memleketimiz derbes bolıp twrğanda wltımızdıñ jırtısın jırtıp, mwñın, joğın joqtağanımızdıñ özi aqılğa simaytın närse. Biraq amal qanşa öz elinde qazaq wltı wlt bolıp wyısa almay, işinen de, sırtınan da jau antalap, barın talap, baylığın bölisip jatsa atqa qonğanan basqa şara joq...

Al endi bwl biliktiñ jobası ma, bilik qoldap jatır ma degen saualğa kelsem, bwl eger biliktiñ jobası bolıp, bilik wltşıldardıñ küşeyuine, wltşıldıqtıñ nığayuına köñil böletin bolsa meniñ quanışımda şek bolmas edi. Sebebi qalay desek te memleketke, bilikke qarsı şığa otırıp bastalğan, istelgen şarualardıñ jolı auır boladı. Memlekettik maşinanıñ qısımına şıdas berip, ayqasa jürip wlttıq memleket ornatu qiın-aq. Sebebi bizdiñ elde oppoziciya degen wğımnıñ  özi dwrıs emes. Bizde oppoziciya dese memlekettiñ jauı, has dwşpanı siyaqtı qabıldanadı. Al şın mäninde damığan elderde oppoziciya degenimiz tarazınıñ ekinşi bası, nemese ekinşi qaptaldıñ üzeñgisi siyaqtı qalıptasqan. Qoğamda tepe-teñdik, ädildik bolu üşin de tegeurindi oppoziciya kerek. Bizdiñ qoğamdağı körinis tauıp jatqan qayşılıqtardıñ deni sol oppoziciyanıñ, intellegenciyanıñ, aynalıp kelgende bilik pen halıq arasındağı baylanıstıñ älsiregeniniñ körinisi.

Öziñiz körip otırsız Kedendik Odaqtıñ wlttıq  ekonomikağa tigizip jatqan orasan zor ziyanı künnen künge küşeyip keledi. Euraziyalıq odaqqa kirsek tipti soraqı boladı. Euraziyalıq odaq el täuelsizdigine ülken qater dep jürgen azamattarğa tolıqtay qosılamın. Men özim de sonday közqarastamın.

Al endi keşe ğana jarılıs bolıp, mıñdağan adam zardap şegip, 600 tonna geptil el üstine qwyılıp jatqanda, onıñ zardaptarınıñ kölemi belgili bolmay twrıp Proton zımıranın Qazaqstan Ükimetiniñ, biliginiñ kelisiminsiz tağı wşırğalı jatqanı Resey Federaciyasınıñ wyatsızdığı, opasızdığı dep bağalau kerek. Demek olarğa qazaq wltınıñ densaulığı, qazaq jeriniñ ekologiyası mañızdı emes, tek zımırandı arzan wşırıp, molıraq payda tapsa boldı, al qazaqtar qırılsa qırıla bersin, qwbıjıqtar, jarımjan, mügedekter tuılsa tuıla bersin degen wstanım bwl.

Osı twsta eger Resey biligi şınımen basa köktep, Ükimettiñ rwqsatınsız Protondı wşıratın bolsa eñ aldımen sol bilik üşin ülken masqara bolmaq. Onda halıq onday bilikke qarğıs jaudırıp, teris aynaları anıq. Ekinşi jağınan odaqtasına sözin ötkize almasa, öz halqın qorğay almasa onday biliktiñ, ükimettiñ qajeti qanşa?

Osı mäselege kelgende bilik öziniñ bet beynesin saqtap qalğısı kelse, şınımen de eldi oylauşı adamdar otırğan bolsa wltşıldardı qoldauları kerek. Sebebi qazirgi kezde qanday da bir jauğa qarsı dauıs köterip küşke aynala alatın top tek qana wltşıldar. Sebebi bilik özi jasağan oppoziciyasın özi twnşıqtırıp öltirdi. Endi tipti özderi, biliktiñ kömeginsiz  şıqqan oppoziciyanıñ özine halıqtıñ sene qoyuı, artınan ere qoyuı qiın.

Al qazirşe bilik tarapınan wltşıldardı qoldap jatqan jağday bayqalmaydı. Keybir bauırlarımızdıñ bilik qoldap otır, qarjı bölip otır degeni de bos söz. Sebebi bilikten qoldau tauıp, qarjı alğan bolsa ol azamattar qarap otırmağan bolar edi. Sebebi bügingi tañda sırtqı jaulardıñ tankisine ayırmen, tayaqpen bolsa da qarsı şabu qajet bolıp twr.

Eger bilik qoldamasa, biraz wltşıldardıñ özi sizderge qarsı şığıp jatsa qalayşa qwrıltay ötkizip, nätijege jetpeksizder? Jalpı qwrıltay qalay ötedi? Eñ negizgisi qwrıltaydan keyin ne boladı? Qwrıltay ötti, is bitti, ayağı joq bola ma?  

-  Şındığın aytu kerek, qwrıltay şwğıl jasalıp jatır, tipti asığıs deuge boladı. Bizdiñ asıqqan sebebimiz kelesi jıldıñ alğaşqı jartı jıldığında Euraziyalıq odaq qwru turalı kelisimge qol qoyıluı mümkin, resmi aqparattar solay dep jatır. Euraziyalıq odaq bizdiñ wlttıq ekonomikamızğa da, wlttıq, memlekettik täuelsizdigimizge de, jerimizdiñ twtastığına da ülken qater. Ol turalı men birneşe maqala da jazdım. Ekinşiden, kelesi jıldan bastap Kedendik odaqqa müşe elderdiñ kompaniyaları Qazaqstannıñ memlekettik satıp aluına, tenderine qatısa aladı. Bwl degeniñiz trilliondağan qarjınıñ şet elge ketui, mıñdağan biznes qwrılımdarınıñ bankrottığı, milliondağan adamnıñ näppaqasız qaluı degen söz. Bwğan äste jol beruge bolmaydı. Sondıqtan Alla qalasa wltşıldar kelesi jılğa deyin qanday da bir sayasi küşke, topqa, qwrılımğa aynalıp ülgerui kerek. Uaqıt bizdiñ paydamızğa şeşilip jatqan joq. Biz, wltşıldar özimizben özimiz ırıldasıp, tartısıp jatqanda jaular jaylap jılı-jwmsağımızğa, asılımızğa auız salıp jatır. Sondıqtan tezdetpese bolmaydı...

Sondıqtan barlıq wltşıl bauırlarımızğa, ağalarımızğa aytar ötinişimiz, tilegimiz wltımız üşin pendeşilikti qoyayıq, wlt müddesi, wrpaq bolaşağı pendeşilikten joğarı twrsın, birigeyik, küşke aynalayıq degim keledi.

Al bilikke aytarım, memlekettiñ twraqtılığın saqtap, işki-sırtqı jauğa qarsı twratın jalğız küş wltşıldar ekenin, sırtqı sayasatta manevr jasap, qalqan etip tosu üşin de, el işindegi twraqtılıqtı saqtau üşin bilik pen halıqtıñ arasın baylanıstıratın, tüsine bilse halıqtıñ sözin söyley otırıp bilikke de järdemşi bolatın jalğız küş wltşıldar ekenin tüsinse deymin.      

Mäke, sonımen qwrıltay öte me?

-  Alla qalasa mindetti türde, mejelegen uaqıtta, yağni kelesi aydıñ ayağında, Almatı qalasında ötedi. Oğan barlıq oblıstardan delegattar keledi, şet elden keletin azamattar da bar.

Jalpı kün tärtibinde üş mäsele bar. Birinşisi, Wlttıq-demokratiyalıq memleket qalıptastırudıñ twjırımdamasınıñ jobasın bekitu. Ekinşisi bilikpen de, oppoziciyamen de, halıqpen de tığız baylanısa otırıp, wlttıñ, halıqtıñ müddesine jwmıs isteytin, bağdarlamalar dayındap, jospar qwrıp, naqtı jwmıs jasaytın Üylestiru keñesin qwru. Üşinşisi, Prezidenttiñ, Ükimet basşısınıñ, Parlament jetekşileriniñ atına qazirgi qalıptasqan jağdaydı saraptay kelip, naqtı wsınıstar men tilekter, talaptar qoyatın wsınıs-hat beru.

Qwrıltaydan keyin ne boladı? Ne isteledi?

-  Qwrıltaydan keyin, bekitilgen twjırımdamanı jüzege asırudıñ strategiyası, taktikası ayqandalıp, ülken bağdarlama dayındaladı. Ol bağdarlamanı orındaudıñ is-şaralar josparı jasaladı. Oğan jauaptı adamdar belgilenip, qarjı kölemi anıqtaladı, byudjeti jasaladı.

Qarjını qaydan alasızdar?

-  Iya, bwl ülken mäsele. Kez kelgen ideyanı jüzege asıru üşin birinşi ideya, ekinşi kadr-bilikti mamandar, üşinşi qarjı kerek. Bizde aldıñğı ekeui bar. Ideyanı öziñiz körip otırsız. Wltşıl, memleketşil bilikti mamandar, qanı bar, namısı bar azamattar az emes. Al qarjı mäselesi, ärine kürdeli. Öytkeni ülken ideyalar mol qarjını talap etedi. Osı twsta Kedendik odaqtan, qazirgi biliktiñ, Ükimettiñ därmensiz sayasatınan japa şekken käsipkerlerimiz, tenderlerge qatısıp, qarnın toydırıp jürgen kompaniyalar erteñ dımsız qalmauı üşin wltşıldardı qoldasa deymin.  Al wltşıldar sayasi küşke aynalsa, olardı qorğaydı. Sonday biznes ökilderimen özara qoldau men qorğau, tüsinistik şaraların jasay otırıp, qarjı mäselesin şeşuge tırısamız.

Al eger biliktiñ beti wltşıldarğa bwrılıp, äkimşilik, qarjılıq kömek körsetip jatsa odan da bas tartpaymız. Öytkeni bizdiñ oyımız, maqsatımız wltımızdı saqtap qalu, memleketimizdiñ irgesin nığaytu. Osı maqsat, müdde bilikte de bar. Eger täuelsiz, derbes Qazaqstan bolmasa erteñ olarğa lauazım da, baylıq ta bolmaydı. Otarşıl Resey bilik jürgizgen kezde milliondağan adamdı qırğınğa wşıratıp, baylardıñ bärin aydap, qırıp, qalğanan tentiretin jibergenin wmıtpağan jön. Bizdiñ jauımız tek Resey ğana emes, Qıtay sayasatı da qazaq balasına jaqsılıq äkeleyin dep twrğan joq. Aydahar eliniñ oq şığarmay jaulau sayasatı öz nätijelerin berip jatır. Wlttıq baylıqtıñ orasan böligi solardıñ qolına ötip, endi jerimizge köz alartıp otırğanı mınau. Sondıqtan qazaq balasına jaybaraqat, sanasız, salpıetek bolu ölimmen teñ.

Erteñgi wrpağımız üşin bir tudıñ astına birigip, bir wranğa jinalsamaq, bir iske jwmılıp, bir sözge ilanbasaq erteñ keş boladı...     

- Äñgimeñizge rahmet, isiñizge sättilik tileymiz.

- Rahmet.    

Abai.kz

0 pikir