Avtoritarlyq rejim qalay ayaqtalady? Hemingueyding bankrottyqty әigili sipattaghan әigili sózimen aitsaq: « Basynda mimyrtpen, sosynda birden».

Irandyq narazylyq bildirushiler men olardyng sheteldik jaqtastary Tegerandaghy islam rejiymining kenetten kýireu shegine jetkenine ýmittengen. Biraq barlyq belgiler onyng qalaugha bet alghannyng ózinde, qazirgi uaqytta birtindep kýireu kezeninde ekenin kórsetedi.

Songhy eki aptadaghy tәrtipsizdikter rejim ýshin ýlken daghdarys bolyp tabylady. Irandyqtardyng ashuy men narazylyghy kóshelerde birneshe ret payda boldy, biraq búl joly búl tolqu songhy eki jylda AQSh pen Izrailiding Irangha jasaghan әrtýrli әskery soqqylarynan asyp týsti.

Degenmen, qinalyp jýrgen irandyqtardyng jýikesin júqartqan, әriyne sanksiyalar.

Iran ekonomikasyna songhy soqqy - Úlybritaniya, Germaniya jәne Fransiya qyrkýiek aiynda qazir kýshin joyghan 2015 jylghy yadrolyq kelisim boyynsha alynyp tastalghan barlyq BÚÚ sanksiyalaryn qayta engizdi. 2025 jylgha qaray Irannyng azyq-týlik baghasynyng inflyasiya dengeyi 70%-dan asyp ketti,. Iran rialy jeltoqsanda rekordtyq eng tómen dengeyge qúldyrady.

Iran rejiymine qatty qysym jasalghanyna qaramastan, onyng kýiremeytinin kórsetetin belgiler bar.

Basty sebep onyng qauipsizdik kýshterining adaldyghynda jatyr.

1979 jylghy Islam revolusiyasynan beri Iran biyligi barsha uaqyt pen resurstardy bas kótergendi ayausyz janyshtaytyn qatigez jýie qúrugha júmsady.

Songhy eki aptada rejim kýshterine kóshelerde óz halqyna oq atugha búiryq berildi. Nәtiyjesinde, aptalar boyghy demonstrasiyalar ayaqtaldy – internet baylanys búghattalghan elde bizge solay bolyp kórinude.

Ereuildi janyshtaytyn negizgi úiym - Iran revolusiyalyq gvardiya korpusy (IRGC) túr.

Onyng mindeti - 1979 jylghy Islam revolusiyasynyng iydeologiyasy men sayasy jýiesin qorghau, Jogharghy Kósem Ayatolla Ály Hameneiyge tikeley baghynu. Shamamen 150 000 qaruly qyzmetkeri bar dep esepteletin IRGC túraqty Iran armiyasyna paralleli kýsh retinde júmys isteydi jәne sonymen qatar Iran ekonomikasynda manyzdy oiynshy bolyp tabylady.

Biylik, aqsha, sybaylas jemqorlyq jәne iydeologiya bir-birimen tyghyz baylanysty, sol ýshinde olar búl jýieni jannyn salyp qorghaydy.

Revolusiyalyq gvardiyanyng qosalqy kýshi de bar – erikti әskeriylendirilgen úiym – Basidj milisiyasy. Búl úiymnyng milliondaghan mýshesi bar. Keybir batystyq taldaular onyng belsendi qyzmettegi adamdarynyng sanyn jýzdegen myng dep baghalaydy, búl aitarlyqtay san. Basidj milisiyasy – Iran rejiymining narazylyq bildirushilerdi qudalaudaghy eng aldynghy sheptegi kýsh.

Tegerandaghy qartayghan Jogharghy Kóshbasshy Hameneiyding basty mindeti - Islam Respublikasynyng biyligin saqtau. Búdan әri kez kelgen narazylyq aksiyalary qatang qughyn-sýrginge úshyraydy.

Rejimge paydalysy – narazylyq bildirushiler arasynda birtútas basshylyqtyng bolmauy. Jarty ghasyrgha juyq uaqyt búryn taqtan taydyrylghan patshanyng ýlken úly búl olqylyqty toltyrugha tyrysty, biraq onyng tartymdylyghyn otbasylyq tarihy men Izrailimen tyghyz baylanysy keri tartady.

Tegerannyng diny kóshbasshylary men әskeriylerine qorqynysh tudyratyn sabaq: búrynghy odaqtasy, Siriyanyng búrynghy preziydenti Bashar әl-Asadtyng taghdyry. Ol soghysta jeniske jetkendey kórindi jәne birtindep Saud Arabiyasy men Arab Ligasyna qayta integrasiyalana bastady, biraq 2024 jyldyng sonynda ol jaqsy úiymdastyrylghan kóterilisshilerding shabuylyna tap boldy.

Onyng eng manyzdy eki odaqtasy Resey men Irannyng ony qútqarugha niyeti de, qabiletti de bolmady. Birneshe kýn ishinde Asad pen onyng otbasy Mәskeuge bas sau,alap ketti.

Avtoritarlyq rejimning qúldyrauy birtindep jýretin prosess, sodan keyin kenetten ortasyna týsedi. Asad túsyndaghy Siriya rejiymining qúlauy óte jyldam boldy. Tegerannyng sabaq aluy mýmkin taghy bir mysal - 2011 jyly Tunis preziydenti Ben Aliyding qúlauy, sol kezde armiya demonstranttardy ishki qauipsizdik kýshterinen qorghaugha tyrysty.

Ben Aliyding qúlauy Mysyr preziydenti Hosny Mýbaraktyng otstavkagha ketuine әkeldi. Eger qaruly kýshter óz biyligin saqtap qalu ýshin ony joiy kerek dep sheshpegende, ol jappay ereuilden keyin aman qaluy mýmkin edi.

Búl jaghday Iranda oryn ala ma? Mýmkin, biraq qazirgi uaqytta emes.

Islam rejimderining qarsylastary rejimning qúldyrauyn jedeldetu, bir mezette ornynan alu ýshin ishki jәne halyqaralyq qysymnyng kýshengine әri senimdi basshylyqtyng payda boluyna mýddeli.

Derekkóz: BBC

Abai.kz