اۆتوريتارلىق رەجيم قالاي اياقتالادى؟ حەمينگۋەيدىڭ بانكروتتىقتى ايگىلى سيپاتتاعان ايگىلى سوزىمەن ايتساق: « باسىندا ميمىرتپەن، سوسىندا بىردەن».

يراندىق نارازىلىق بىلدىرۋشىلەر مەن ولاردىڭ شەتەلدىك جاقتاستارى تەگەرانداعى يسلام رەجيمىنىڭ كەنەتتەن كۇيرەۋ شەگىنە جەتكەنىنە ۇمىتتەنگەن. بىراق بارلىق بەلگىلەر ونىڭ قالاۋعا بەت العاننىڭ وزىندە، قازىرگى ۋاقىتتا بىرتىندەپ كۇيرەۋ كەزەڭىندە ەكەنىن كورسەتەدى.

سوڭعى ەكى اپتاداعى تارتىپسىزدىكتەر رەجيم ءۇشىن ۇلكەن داعدارىس بولىپ تابىلادى. يراندىقتاردىڭ اشۋى مەن نارازىلىعى كوشەلەردە بىرنەشە رەت پايدا بولدى، بىراق بۇل جولى بۇل تولقۋ سوڭعى ەكى جىلدا اقش پەن ءيزرايلدىڭ يرانعا جاساعان ءارتۇرلى اسكەري سوققىلارىنان اسىپ ءتۇستى.

دەگەنمەن، قينالىپ جۇرگەن يراندىقتاردىڭ جۇيكەسىن جۇقارتقان، ارينە سانكتسيالار.

يران ەكونوميكاسىنا سوڭعى سوققى - ۇلىبريتانيا، گەرمانيا جانە فرانتسيا قىركۇيەك ايىندا قازىر كۇشىن جويعان 2015 جىلعى يادرولىق كەلىسىم بويىنشا الىنىپ تاستالعان بارلىق بۇۇ سانكتسيالارىن قايتا ەنگىزدى. 2025 جىلعا قاراي يراننىڭ ازىق-تۇلىك باعاسىنىڭ ينفلياتسيا دەڭگەيى 70%-دان اسىپ كەتتى،. يران ريالى جەلتوقساندا رەكوردتىق ەڭ تومەن دەڭگەيگە قۇلدىرادى.

يران رەجيمىنە قاتتى قىسىم جاسالعانىنا قاراماستان، ونىڭ كۇيرەمەيتىنىن كورسەتەتىن بەلگىلەر بار.

باستى سەبەپ ونىڭ قاۋىپسىزدىك كۇشتەرىنىڭ ادالدىعىندا جاتىر.

1979 جىلعى يسلام رەۆوليۋتسياسىنان بەرى يران بيلىگى بارشا ۋاقىت پەن رەسۋرستاردى باس كوتەرگەندى اياۋسىز جانىشتايتىن قاتىگەز جۇيە قۇرۋعا جۇمسادى.

سوڭعى ەكى اپتادا رەجيم كۇشتەرىنە كوشەلەردە ءوز حالقىنا وق اتۋعا بۇيرىق بەرىلدى. ناتيجەسىندە، اپتالار بويعى دەمونستراتسيالار اياقتالدى – ينتەرنەت بايلانىس بۇعاتتالعان ەلدە بىزگە سولاي بولىپ كورىنۋدە.

ەرەۋىلدى جانىشتايتىن نەگىزگى ۇيىم - يران رەۆوليۋتسيالىق گۆارديا كورپۋسى (IRGC) تۇر.

ونىڭ مىندەتى - 1979 جىلعى يسلام رەۆوليۋتسياسىنىڭ يدەولوگياسى مەن ساياسي جۇيەسىن قورعاۋ، جوعارعى كوسەم اياتوللا ءالي حامەنەيگە تىكەلەي باعىنۋ. شامامەن 150 000 قارۋلى قىزمەتكەرى بار دەپ ەسەپتەلەتىن IRGC تۇراقتى يران ارمياسىنا پاراللەل كۇش رەتىندە جۇمىس ىستەيدى جانە سونىمەن قاتار يران ەكونوميكاسىندا ماڭىزدى ويىنشى بولىپ تابىلادى.

بيلىك، اقشا، سىبايلاس جەمقورلىق جانە يدەولوگيا ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى، سول ۇشىندە ولار بۇل جۇيەنى جاننىن سالىپ قورعايدى.

رەۆوليۋتسيالىق گۆارديانىڭ قوسالقى كۇشى دە بار – ەرىكتى اسكەريلەندىرىلگەن ۇيىم – باسيدج ميليتسياسى. بۇل ۇيىمنىڭ ميلليونداعان مۇشەسى بار. كەيبىر باتىستىق تالداۋلار ونىڭ بەلسەندى قىزمەتتەگى ادامدارىنىڭ سانىن جۇزدەگەن مىڭ دەپ باعالايدى، بۇل ايتارلىقتاي سان. باسيدج ميليتسياسى – يران رەجيمىنىڭ نارازىلىق بىلدىرۋشىلەردى قۋدالاۋداعى ەڭ الدىڭعى شەپتەگى كۇش.

تەگەرانداعى قارتايعان جوعارعى كوشباسشى حامەنەيدىڭ باستى مىندەتى - يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ بيلىگىن ساقتاۋ. بۇدان ءارى كەز كەلگەن نارازىلىق اكتسيالارى قاتاڭ قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرايدى.

رەجيمگە پايدالىسى – نارازىلىق بىلدىرۋشىلەر اراسىندا ءبىرتۇتاس باسشىلىقتىڭ بولماۋى. جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن تاقتان تايدىرىلعان پاتشانىڭ ۇلكەن ۇلى بۇل ولقىلىقتى تولتىرۋعا تىرىستى، بىراق ونىڭ تارتىمدىلىعىن وتباسىلىق تاريحى مەن يزرايلمەن تىعىز بايلانىسى كەرى تارتادى.

تەگەراننىڭ ءدىني كوشباسشىلارى مەن اسكەريلەرىنە قورقىنىش تۋدىراتىن ساباق: بۇرىنعى وداقتاسى، سيريانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى باشار ءال-اسادتىڭ تاعدىرى. ول سوعىستا جەڭىسكە جەتكەندەي كورىندى جانە بىرتىندەپ ساۋد ارابياسى مەن اراب ليگاسىنا قايتا ينتەگراتسيالانا باستادى، بىراق 2024 جىلدىڭ سوڭىندا ول جاقسى ۇيىمداستىرىلعان كوتەرىلىسشىلەردىڭ شابۋىلىنا تاپ بولدى.

ونىڭ ەڭ ماڭىزدى ەكى وداقتاسى رەسەي مەن يراننىڭ ونى قۇتقارۋعا نيەتى دە، قابىلەتتى دە بولمادى. بىرنەشە كۇن ىشىندە اساد پەن ونىڭ وتباسى ماسكەۋگە باس ساۋ،الاپ كەتتى.

اۆتوريتارلىق رەجيمنىڭ قۇلدىراۋى بىرتىندەپ جۇرەتىن پروتسەسس، سودان كەيىن كەنەتتەن ورتاسىنا تۇسەدى. اساد تۇسىنداعى سيريا رەجيمىنىڭ قۇلاۋى وتە جىلدام بولدى. تەگەراننىڭ ساباق الۋى مۇمكىن تاعى ءبىر مىسال - 2011 جىلى تۋنيس پرەزيدەنتى بەن ءاليدىڭ قۇلاۋى، سول كەزدە ارميا دەمونسترانتتاردى ىشكى قاۋىپسىزدىك كۇشتەرىنەن قورعاۋعا تىرىستى.

بەن ءاليدىڭ قۇلاۋى مىسىر پرەزيدەنتى حوسني مۇباراكتىڭ وتستاۆكاعا كەتۋىنە اكەلدى. ەگەر قارۋلى كۇشتەر ءوز بيلىگىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ونى جويۋ كەرەك دەپ شەشپەگەندە، ول جاپپاي ەرەۋىلدەن كەيىن امان قالۋى مۇمكىن ەدى.

بۇل جاعداي يراندا ورىن الا ما؟ مۇمكىن، بىراق قازىرگى ۋاقىتتا ەمەس.

يسلام رەجيمدەرىنىڭ قارسىلاستارى رەجيمنىڭ قۇلدىراۋىن جەدەلدەتۋ، ءبىر مەزەتتە ورنىنان الۋ ءۇشىن ىشكى جانە حالىقارالىق قىسىمنىڭ كۇشەيۋىنە ءارى سەنىمدى باسشىلىقتىڭ پايدا بولۋىنا مۇددەلى.

دەرەككوز: BBC

Abai.kz