(1953-1965 jyldar aralyghyndaghy qytay qazaqtarynyng prozasyna qysqasha sholu) 

HH ghasyr qytay qazaqtary ýshin aitqanda da oi-sana jaghynan oyanu ghasyry boldy. Sol elde bolyp ótken әr týrli sayasy ózgerister, mәdeny qozghalystar qazaqtyng sayasy jaqtan ornynyng jogharylauyna, ekonomikalyq jaqtan tyng arnagha týsip damuyna, ruhany jaqtan týleuine ózindik iygi әserin tiygizdi. Naqtylap aitsaq, 20-shy jyldardyng sony, 30-shy jyldardyng basynan bastap Shynjang qazaqtarynda Ahmet Baytúrsynovtyng tóte jazuy negizinde gazet-jurnaldardyng dýniyege kelui , mine, búl últtyng ruhany ómirindegi aita qalar jaghday edi. Baspasózding halyq iygiligi ýshin qyzmet isteui últtyq әdebiyetting kemeldenip-damuyna erekshe qozghaushy kýsh boldy. Sonymen ejelgi qara shanyraghymyz – óleng óneri aishyqtana týsuimen birge, jana janrlar proza men dramaturgiyanyng altyn bútaghy әdebiyetimizding baghynda býrshik ashyp, japyraq jaydy.

Mine, sol kezderding sýbeli tuyndysy dep tarihshy, jazushy, aqyn Nyghymet Mynjanidyng «Túrmys tilshisi» atty povestin, Dubek Shalghynbaevtyng jәne basqalardyng prozalyq, dramalyq shygharmalaryn atauymyzgha әbden bolady. Mine osy aqyn-jazushylardyng qan-teri sinip, qaz-qaz basqan tughan әdebiyetimiz 1949 jyldan keyin nemese eski qoghamdyq týzim ózgerip, shyt-jana Respublika Aziyanyng shyghysynda ense kótergennen keyin tipti de damu arnasyna týsip mereyli, dumandy, nóserli, dauyldy kezenderdi basyp ótip, býgingi jalpy qytay әdebiyetinde ózindik orny bar, san jaghynan da, sapa jaghynan da óz әriptesterining nazaryn audarghan shoqtyqty әdebiyet bolyp qalyptasty. Sonyng ózine mine, qazir 40 jyldan asypty. Keshesiz býgin, býginsiz erteng joq. Keshegini bilu, ony taldap-saraptap oy eleginen ótkizip on-terisin tanu býgindi nyghaytyp, keleshek qadamdy nyq, shiraq aludyng kepili bolmaq. Endeshe, biz «Shúghyla» jurnalynyng ómir esigin ashyp, oqyrman jýreginen oryn alghanyna 40 jyl tolu baylanysymen osy jurnalda 1953-1965 jyldar aralyghynda jariyalanghan prozalyq shygharmalar jóninde pikir qozghap, búl kýnde Qytaydaghy qazaq әdebiyetining kýretamyry bolghan osy janrdyng únghyl-shúnghylyna kóz jiberip, jazushylardyng japaly jasampazdyq saparyndaghy útqan-útylghan jaqtaryn sóz etpekshimiz.

1953 jyly mamyr-mausym aiynda qazirgi «Shúghyla» jurnaly «Shynjang әdebiyet-iskusstvosy» degen atpen dýniyege keldi. Jurnaldyng birinshi, ekinshi sanynda Ahmet Jýnisýlynyng «Jartas», «Syn jiyny» atty әngimeleri, ýshinshi, tórtinshi sanynda Búqara Tyshqanbaevtyng «Tóragha Maony kórdik» atty әngimesi jәriyalandy. (búl jylda jiyny 4 san shyqqan). «Jartasta» adamdar sanasy týrli-týsti feodaldyq salt-sana, әdet-ghúryptarmen túmshalanghan, er zor, әiel qor sanalatyn zamandaghy әiel taghdyry sóz bolady. Aqyly asyp, mýsini kóz sýrindirip óz qúrbylarynyng aldy bolghan Núrym atty qyz óz sýigen jigitimen bas qosa almay, әkesi ýshin tekti jer – balighatqa tolmaghan balagha zorlyqpen úzatylady. Uәdelesken jigiti әskerlikke ústalyp ketedi. Núrymnyng barghan jerindegi ruhany jaqtan tartqan azaptary әngimede edәuir jandy, nanymdy suretteledi, tabighat suretteri de birshama shynayy boyaumen berilgen. Aqyry jana zaman kelip neke bostandyghy kýn tәrtibine enedi de, Núrym óz baqytyn izdep jolgha shyghady. «Syn jiynynda» últymyzdyng túrmysyndaghy jýdeu beynesining biri bolghan jalqaulyq ótkir qamshylanady. Tepse temir ýzetin jap-jas Kәkim atty jigitting týtin andyp, tamaq izdeytin berekesiz tirligine aqyry úiymnyng kózi ashyq, kýiine biletin joldastarynyng býkpesiz synynyng arqasynda ózgeris enip, ol da adal enbek jolyna týsedi. Al, «Tóragha Maody kórdikte» qarapayym enbekshi qauymnyng kósemge degen shyn jýreginen jaryp shyqqan ystyq sýiispenshiligi úsaq detalidar arqyly suretteledi. Búl әngimeler oqighasynyng shúbalandyghy, bayandauynyng bir saryndylyghy, keyipker harekterining ashyq kórinbeui, sujetining olaq qúryluy syndy ortaq kórkemdik kemshilikterden ada emes. Dese de, jurnaldyng túnghysh sanynda shyqqan túsaukeser shygharmalar retinde әri sol kezdegi kókeytesti mәseleler jóninde ózinshe pikir qozghay alghandyghy ýshin de qúndy.

Jurnaldyng 1954 jylghy 12-shi sanynda 8 әngime basylghan. Eki sangha bólip basylghan Qajghúmar Shabdanúlynyng «Baqyt jolynda» atty әngimesi sol kezding iydeyalyq, kórkemdik jaqtan edәuir tolysqan ýzdik tuyndy. Ángimede jana zamannyng shuaghyna shomylyp, jana tanymmen qarulanghan Sәntay atty auyl qyzynyng asyl armany, pәk mahabbaty, etekten tartqan eskilikting týrli-týsti kerenau salt-sanasymen qaymyqpay kýresken, óz adamdyq qúnyn tanyghan ómir joly naqyshty suretteledi. Moyynseriktesu (újymdasu) kezindegi auyl ómirining shyn bolmysy óz boyauymen nanymdy beynelengen. Sәntay, Qaster, Mayghara, Kýmisjan, Shahan, Qasen qatarly keyipker harekterleri qalypqa týspey, daralyq qasiyetteri menmúndalap aishyqty jasalghandyqtan, oqyrmangha esten ketpestey әser qaldyrady. Kórkemdik baurau quaty da zor. Osy shygharmadan bolashaq ýlken jazushynyng qoltanbasy aiqyn tanylady. Búdan basqa Orazaqyn Asqarúly men Núrsapa Mamekeúlynyng «Jol ýstinde» (1954 jyl 3-shi san) atty әngimesi de qysqa bolsa da núsqa jazylghan әngime. Ángimede Ýrimshige oqugha kele jatqan jana studentting alyp-úshqan kónil kýii lirikalyq yrghaqpen beriledi. Arasynda qysqa qayyrylghan dialogtar men әdemi qabysyp kelgen qaytalaular arqyly «mennin» azapty balalyq shaghynan, onyng әpekesining baqytsyz taghdyrynan ýzik-ýzik syr shertip, adamdardyng mynau jana qoghamgha degen týsinigi men qúrmetin eriksiz arttyra týsedi. Rahymetolla Ápsheúlynyng «Apatpen aiqasta» (1954 jyl 4-shi san) atty tyrnaqaldy tuyndysynda újymdasu kezindegi janadan úiymdasqan sharualardyng bir jaghadan bas, bir jennen qol shygharyp tabighat apatymen jәne senimi ózgeshe adamdarmen kýreskenin beynelese, Kýngey Múqajanúlynyng «Jýrek arhiyvi» (1954 jyl 5-shi san) atty әngimesinde eski ýkimetting qandy qylyshy astyndaghy qazaq ziyalylarynyng bilimge, aqiqatqa shóldegen әri sol ýshin beynet tartqan kýres joldaryn surettep berdi. Eki jazushynyng búdan keyingi «Adghys» (1954 jyl 8-9-shy san), «Jana tól» (1954 jyl 10-shy ) hikayalarynda da jana auyl ómiri, ghylym, mәdeniyet pen nadandyq, soqyr senim, janalyq pen eski salt-sana arasyndaghy qayshylyq pen tartys aishyqty kórinis tabady. Atalmysh shygharmalar jas jazushylardyng alghashqy qoltumalary bolghandyqtan bolar, jappay bayandau, sózuarlyqqa salynu, keyipkerlerding bәri bir mәnerde (avtordyng ózi bop) sóileu, iydeyalyq ólshemge kóbirek boy úryp, kórkemdik jaghyn eskermeu syndy kemshilikterden boy jazyp kete almady.
Jana әkimiyattyng kýn sanap nyghayyp, kýsheyi qazaq dalasyna orasan zor ózgerister әkeldi. Qalyng halyq búqarasy osynau ainalasynda bolyp ózgeristerge, janalyqtargha basynda tosyrqay qarasa da, artynan kýshti nasihat pen qatang tәrtipting arqasynda qoghamdyq qúndylyqtardy moyyndap, sezinip, barlyq qozghalystargha belsene aralasty. Sodan da bolar әrqashan óz zamanyndaghy iygi bastamanyng aldynghy leginen boy kórsetetin, janalyqtyng jarshysy bola biletin jazushy qauymdy bey-jay qaldyrmady. Olar mynau qym-quat ómirding qúrushysy, jyrlaushysy bola bildi. Aynalasyndaghy bolyp jatqan ózgeristerdi kórkemdik oilaudyng tarazysyna sala otyryp qaghaz betine týsirdi. Sonymen 1955 jyldan 1958 jyldyng alghashqy jartysyna deyin bir top talantty jazushylar suyrylyp algha shyghyp, jasampazdyq ghúmyrlarynyng tolysu basqyshyna ótip, qytaydaghy qazaq әdebiyetin tyng órege kóterip tastady. Mine, osy kezende «Baqyt jolynda» (1955 jyl 1-6-shy san), «Aryz» (1957 jyl 2-3 shi san) atty kólemdi shygharmalar (povesti) oqyrmanmen didarlasyp zor anys qozghasa, Rahymetolla Ápsheúly, Kýngey Múqajanúly, Qausylhan Qozybayúly qatarly jazushylar kórkemdik óresi joghary, әdebiyet tarihynyng altyn qoryna qosyla alatyn әngimeler jazdy. Osy kýngi әdebiyetting talantty ókilderi Orazhan Ahymetúly, Jaqsylyq Sәmiytúly, Omarghazy Aytanúly, Batyrqan Qúsbegiyn, Túrsynәli Yryskeldiúly, Qanәdil Túrysbekov qatarly jazushylardyng alghashqy tuyndylary osy tústa jazylyp, jariyalandy.

Jogharyda aitqanymyzday, jazushylardyng sayasy tanymy men belsendiligining joghary, qoghamgha degen jauapkershilik sezimining kýshti boluynan bolsa kerek, osy tústa jaryq kórgen shygharmalardyng deni sol kezdegi qoghamdyq ómirdegi qozghalystarmen, janalyqtarmen tyghyz qabysyp jatty. «Baqyt jolynda» atty poveste avtordyng subektivti tanymy boyynsha, jana ghana ense kóterip, óz taghdyrlarynyng qojasy bolghan moyynseriktesu (újymdasu) qozghalysyna basym bóligi belsene qatynasqan qazaq sharualarynyng ómiri arqau bolady. Jazushy әleumettik әreketke yntaly qatynasatyn, óz baqytyn otbasy, oshaq qasynan emes osynau ómirine dendep kire bastaghan qoghamdyq ózgeristen, núrly keleshekten izdeytin kózi ashyq, kórgendi auyl qyzy Sayranyng otbasyndaghy, týzdegi kórkem beynesin sәtti somdau arqyly eski búghaudy ýzip, oi-sanasy janghyrghan qazaq әielderining ómir jolyn bir qyrynan sәtti beynelep beredi. Sonday-aq Sayrany túlgha ete otyryp minez-qúlqy, oi-sanasy úqsamaytyn, daralyqtary aiqyn Qasen, Qaster, Qabyl, Mayghara, Shahan, Jәpek, Mayhan obrazdaryn sәtti somdady. Ásirese, jenil jýristi, isinin, sózining pәtuasy az, neke bostandyghyn óz súiyq jýrisining jamylghysy etken Jәpek beynesi esten kóterilmeydi. Búl avtordyng ghana emes sol tústaghy qytay qazaq әdebiyetindegi keyipker obrazyn jaratudaghy qolgha kelgen tabys desek asyryp aitqandyq bolmaydy.
«Aryz» әngime degen aidarmen jariyalanghan, biraq kólemi, keyipker harakterining jasaluy, oqighasynyng kýrdeliligi jaghynan bolsyn povesti deuge әbden keledi. Shygharmada kooperasiyalau kezindegi Auyl ómiri sóz bolady. Jana ómir týletip úshyrghan, ertenge tipti de qúshtar, «Baqyt jolyndaghy» Sayragha qaraghanda ómir talqysynan ótip ysylghan, isker auyl qyzy Naghym men bargha qanaghat qylghan, óz jeke basynyng qamyn ghana kýitteytin, «baydan júghady, baldan tamady» degen ómirlik qaghida ústanyp, ýstem tapqa degen qúlshyldyq iydeya sanasyna sinip qalghan, myna jana ómirge tipti óz otbasyna dendep kirgen janalyq ataulymen otasa almay jýrgen kýigelek әke Shabanbay arasyndaghy qayshylyq, týsinbestik jyly yumormen suretteledi. Attan týsse de ýzengiden týspey, kýni keshe auzyna qarap telmendeytin, qabaghyna qarap jaltaqtaytyn qara tabandardyng shalqyp bara jatqan yrysyna qyzghana qarap, reti kelgende elding qolymen ot kósep, izin kestirmey ketetin ailaker dala shonjary Qareke obrazy da óte sәtti jasalady. Sonymen avtor eski men jana arasyndaghy osy tartystar arqyly kooperasiyalaudyng qazaq dalasynda op-onay jýrgizilmegenin, qiyan-keski kýres ýstinde jýrgizilgenin shejirelep beredi.

Osy kezenning әngime janryn sóz etkenimizde, erekshe toqtalyp ótuge tatyityn san jaghynan da, sapa jaghynan da (sol kezding túrghysynan aityp otyrmyz) әriptesterinen oq boyy ozyp aldygha shyghyp, kózge týsken jazushy Rahymetolla Ápsheúly. Jazushynyng alghashqy eki әngimesinen keyin jariyalanghan «Shyrgha» (1956 jyl 1-shi san) atty әngimesi avtordyng jazushylyq sheberlik jaqtan әbden ysylghanyn, óz jasampazdyghynda bir biyikke kóterilgenin әigilep berdi. «Shyrgha» syqaq әngime. Jolaushylap kele jatqan eki student jauynnan panalap bir ýige týsedi. Otaghasy Kókebay ajyrasugha sotqa aryz bergen jas toqalyn qoldan shygharmaudyng qamyn jasap, saqaday say otyr. Ol myna qalasha kiyingenderdi sot eken dep qalady da bar-joghyn aldygha salyp qúraq úshyp kýtedi. Osy aralyqta eki ret qúbylady da, aqyry ózining esepti qate soqqanyn bilip, taqyrgha otyrady, oqyrman kýlkige kómilip, jyrghap qalady. Mine, osynyng bәri de jandy suret, oinaqy dialog arqyly әli de bolsa eski iydeyanyng shyrmauynan shygha almay jýrgen Kókbaydyng anghal, ózimshil, kýlkili beynesin kózaldygha jayyp salady. Ángimening taghy bir basty ereksheligi, eshqanday bir nauqandyq shara ýshin jazylmaghandyqtan, mezgil synynan sýrinbey ótip, qytay qazaq әdebiyetindegi qysqa әngimening ýlgisi retinde kórkemdik qúny kýn sanap artyp keledi. Jazushynyng búdan basqa taghy bir sýbeli tuyndysy «Jendet jenge» (1955 jyl 3-shi san). Ýlken jazushylyq shabyttan tughandyghynyng aiqyn belgisindey әngimening tili sorghalap-tógilip túr, oqyghan zamat bauray jóneledi. Arsyz jengening aralasuymen anqau qyz әldebir jauapkersiz, tabanynyng býri joq, syrghaq jigitting aldauyna týsip «kirlenip» qalady. Óz istegenin moynymen kóteruge dәrmeni, batyly jetpegen, adamgershiligi az jigitting altyn әshekeyine qyzyqqan jenge jalghan namysty jeleu etip, kinasyz nәrestening kózin joymaqshy bolady. Dәl osy úyat-namys pen analyq sezim, qylmys pen izgilik tarazygha týsken sәtte analyq meyiri oyanyp, kisi tanghalarlyq erlik kórsetken qyz myna dýniyening ana-myna kýnkil-synqylyn, salt-sanasyn, jalghan úyat-namysyn, tartqyzar zәbirin qayyryp tastap, ózegin jaryp shyqqan bauyr etine arasha týsedi. Analyq sezimning úlylyghy men tendessizdigi mine osylay kórkem shygharmanyng shyndyghymen týiindele kelip, sana-sezimimizge erekshe әser etip ana atyna basymyzdy iydiredi. «Qúpiya qúdalyq» (1955 jyl 4-5- shi san) әngimesining de tili kórkem. Avtordyng til qarymy keyipker psihologiyasyn qazyp jazuda әri keyipkerin sóiletude erekshe kórinedi. «Tymaqty otyrta kiyip, tory attyng beline shyqqan kýni qolynan kelmeytin isi joq bop jýretin» (4-shi san 48 bet), shyndap kelgende eshtene de istey almaytyn, kóldeneng payda kókeyin tesetin Mýsәpir men onyng erketotay, jýrisi súiyq toqaly Shoranyng (shyn aty Núrila) beynesi óte sәtti jasalghan. Búl ekeui biri bastap, endi biri qostap jas qyz Ziyadandy shalgha satpaqshy bolady. Áriyne, búrynghyday basa-kóktep emes, jana neke zanynan iymengendikten jeng úshynan jalghaspaqshy. Sonda ghana esebi týgel bolmaq. Osy sәttegi olardyng keyip-kespiri men bolmysyn avtor myna dialogtar arqyly óte әdemi ashady; «Oyboy, Muke-au, sizding basynyzdy jaratpaytyn bay adyra qalsyn, balamyz jas. Sening erte atqa minip Jýnis Ýkirdaymen jaghalasyp óskenindi bilmeytin júrt bar ma, jazghan!» (4-shi san 52 bet).

«Áke-au pishiyim! Mening Jýnis Ýkirdaymen jaghalasyp jýrgenimdi de bilip apsyng ә? Men ony bir topta boqtap saldym, әueli Maygharanyng Mýsәpiri adam bolatyn jigit eken dep júrt shulaghan» (4-shi san, 53 bet). Osy sózderden-aq paydaly jerde shalyn aldygha salyp otyratyn siqyr toqal men isining túrlauy joq, dýrildek shaldyng qarektiri óte aiqyn kórinedi. Búl sózder tekke aitylyp jatqan joq, bir jas qyzdyng taghdyry sheshilip jatyr. Alayda, oqyghan kózi ashyq qyz myna zamannyng ózine bergen neke tendigi qúqynan paydalanyp oghan jol bermeydi de, auyr azapty arqalap jýrip aqyry jenip shyghady. Kýni ótken eski minez-qúlyq, salt-sana óz әlsizdigin tanidy, endi qaytyp túrmastay bolady. Jazushynyng «Dostar» (1956 jyl 10-shy san) atty әngimesinde erkindik, tendik ýshin kýresken qiyn-qystau kýnderdegi Shynjandaghy әr últ halqynyng qaltqysyz dostyghy jyrlansa, «Biyikke» (1956 jyl 7-shi san) atty әngimesinde kooperasiyalau kezindegi kóz aldyndaghydan basqany kórmeytin shýkirshil әke men janalyqqa jany ýiir, zaman kóshinen qalmay, ómirden óz ornyn tabu ýshin kýresip jýrgen enbekshil bala arasyndaghy tanymdyq alshaqtyq, dәstýrlik paryq jattyq til, psihologiyalyq qazyp suretteu arqyly beynelenedi. Osy arqyly eski men jana, toqmeyilsu men algha basu arasyndaghy qayshylyq astar bolghan sol dәuirding shyndyghyn kóz aldymyzgha jayyp salady. Qysqasy, Rahymetolla Ápsheúlynyng әngimelerinde jana zamannyng aqniyetti, enbekshil adamdary men qoghamnyng tómen jigine tendik, әdildik, qúqyq syilaghan zany, osyghan jalghas ómirge dendep kirgen әleumettik janalyqtary jyrlanady. Osynau ómirde әli de tamyry qyrqylmaghan eski salt-sana, әdet-ghúryp, az sandy adamdardyng qanyna singen zúlymdyq, ayarlyq, jeksúryndyq, paydakóstik uytty tilmen týireleydi. Árbir әngimening tili kórkem. Sheber jazushynyng qolynan shyqqan búl әngimeler Qytay qazaq әdebiyetining altyn qoryna qosylghan tot baspaytyn altyn bolyp qashan da jarqyrap túrady.

Kýngey Múqajanúly «Múragerler» (1956 jyl 12-shi san) әngimesi arqyly alghashqy әngimelerinde kezdesetin úzyn-sonar bayandau, jadaghay suretti qualau syndy kemshilikterinen arylyp, óz jasampazdyghynyng jana bir órleuine kóterilgenin anghartty. Ángimede kýni ótken myrzalardyng keshegi azuy alty qarys Ýkirday men Moldanyng Júmyq, Meshel atty balalarynyng «ózgeshe» dostyghy sóz bolady. Ekeui de jayshylyqta birin-biri kókke kóterip maqtap jýredi әri orayy kelse birin-biri ong jambasqa alghysy keledi biraq, birinen-biri qatty saqtanady, sóitip jýrip sayatqa birge shyghady. Ekeuining býrkiti bir týlki alady da týlkining iyedershiligi jóninde dau shyghyp, aqyry qyzyl-qyrghyn tóbeleske ainalady. Eki múragerding atalarynan neni múraghyp alghany endi ashylyp, osy kýlkili kórinis ashy tilmen syqaq etiledi. Avtor keybir detaldardy shartty týrde kirgizse de ótkir til, kesteli suret shygharmanyng ónboyynan selkeu shygharmay bas-ayaghyn qabystyryp jútyndyryp túr. Jazushynyng búdan basqa taghy bir tamasha tuyndysy – «Kýidirgi». Ol jóninde sonyna taman aiyrym toqtalamyz.

Qausylqan Qozybayúly «Qarajannyng esebi» (1955 jyl 11-shi san) atty әngimesinde ózimshil, baqayqúlyghy mol jigitting әielin shygharyp, jas qyz alu ýshin ózin de, ózgeni de ayamay, ayaghynda qara bet bolyp otyryp qalghan jiyrenishti, ayanyshty taghdyryn sóz etedi. Sol arqyly oqyrmanyn adal ómir sýruge, adamdyq qasiyetti qadirleuge, adamdar arasyndaghy kirshiksiz sezimdi ylaylamaugha jebeydi. Ángimening sonynda kóktem kezgi tabighat suretin sýretteu arqyly kýni ótken eski salt-sananyn, mesheu iydeyanyng kóktemgi qarday erip joghalatynyn, endigi ghúmyry úzaq bolmaytynyn isharalaydy. Jazushynyng búdan keyin jazghan «Alghashqy adymda» (1957 jyl 5-shi san) Qytay qazaq әdebiyetindegi óresi biyik, kórkemdik qúny kýn sanap artatyn ýzdik shygharma retinde qabyldandy. Birneshe shetel tiline audarylyp jaqsy anys qozghady әri kýni býginge deyin әr buyn zertteushiler jaghynan zerttelip shygharmanyng bolmysy ashyla týsude. Ángimening arqauy – kooperasiyalau kezine qúrylghan. Anqau, momyn, kýigelek Japalaq osy jýrilip jatqan qoghamdyq ózgeriske razy bolmay, ishten tynyp jýrgen Qodiyardyng sýp-sýleuimen «kýmis jýzikting kózine ornatylghan qara meruerttey» súlu әieli Mәriyany kooperasiyany qúrushy Asqardan qyzghanyp býline kóshedi, retin tauyp Asqargha tisin de batyrady (Búlyqtyng dóngelegin úrlap, júmysty aqsatady). Aqyry shyndyqqa kózi jetip, óz qatesin tanyp, ýiirine qosylady. Mine, búl kooperasiyalasu nauqanyndaghy qazaq sharualarynyng quanysh-qayghysynyn, beynet-zeynet jónindegi tanymdarynyng kórkem shygharmada shynayy beynelenui edi.

Jogharyda biz sóz etken ýsh jazushynyng jәne basqa jazushylardyng osy kezendegi shygharmalaryna jalpy jaqtan saralay kóz jibersek, tómendegidey erekshelikterdi bayqaymyz.

Birinshi, Jana Qytay Respublikasynyng qúryluy qazaq sharualarynyng ómirine kóptegen janalyqtar alyp keldi. Alghashqy moyynseriktesu men kooperasiyalasudyng jýrilui jәne neke zanynyng ornauy men atqaryluy mine múnyng bәri de jazushylarymyzdyng jasampazdyq shabytynyng qaynary boldy. Ásirese, neke zany jaryqqa shyqqannan keyin qazaq әielderining óz bas erkindigin qorghau jәne osy erkindikti shyn mәninde jýzege asyru ýshin zangha sýienip alyp barghan kýresteri, keraghar kýshterding eng songhy jantalasy «Jartas», «Baqyt jolynda», «Shyrgha», «Bilmeymin», «Qarajannyng esebi», «Qúpiya qúdalyq», «Jalghas jýrekter» qatarly shygharmalarda keninen kórinis tapty.

Ekinshi, jogharydaghy janalyqtarmen birge saharadaghy densaulyq saqtau isteri de jalpylasa bastady. Búryn jergilikti emshiler men molda-baqsylargha iyek sýiep kelgen momyn el búl bastamany tosyrqay qabyldaghandyghy, osy barysta jastar men ýlkenderding arasyndaghy qayshylyqtyng óte ótkir bolghandyghy «Alghys», «Janasyl» jәne Omarghazy Aytanúlynyng túnghysh әngimesi «Tolghaq» atty shygharmalarda shynayy beynelendi. Baqsy-qúshynashtardyng auyldaghy momyn sharualardy aldap-sulap materialdyq jaqtan shyghyngha úshyratyp, ruhany jaqtan azaptaghan ozbyrlyqtarynyng shyn syry ghylym men mәdeniyetting irge tebuine baylanysty ashyla týskendigin, «Dәriger» degen úghymnyng adamdar sanasynda oiyp oryn alghandyghyn aitu osy shygharmalardyng negizgi iydeyalyq qazyghy boldy. Atalghan shygharmalarda qazaqtar arasynda ómir sýrip otyrghan shamanizmdik әdet-ghúryptar men salt-sanalar jan-jaqtyly suretteledi. Osy túrghydan alyp aitqanda, búl shygharmalardyng etnografiyalyq mәni zor dep bilemiz.

Ýshinshi, «Mahabbat-shygharmanyng túzdyghy» demekshi, adamdar arasyndaghy taza sýiispenshilikti, kirshiksiz moralidy, opalylyqty jyrlau, osy taza sezimmen oinaytyn, oghan sәl qaraytyn opasyzdyqty, berekesizdikti, toyymsyzdyqty dattau jazushy qauymnyng jazyp tauyspas mәngilik taqyryby. Sol dәuirde belgili qajetten tughan, ýgittik nysayy bar kýn tәrtipke qoyylghan taqyryptar (neke tendigi, óndiris) qauyrt jazylyp basty aghymgha ainalghan kezde jazushylar osy mәngilik taqyrypty da úmyt qaldyrmapty. Shama-sharqynsha qalam terbepti. «Jarqyn qyz» ( 1955 jyl 12-shi san) atty әngimede Zaghira atty jeniltek, ataqqúmar, әielding baqytyn tek ermen ghana baylanystyryp oilaytyn qyzdyng ómir tanymdaryn qatty әjualaydy. Ángime keyipkeri jigitti qolgha keltiru ýshin oryssha, qytaysha ýirenip jýrgenin, Tolstoydy óz tilinde oqudy armandaytynyn aityp tor qúrsa, óz kýndesine aitatyny; «Bilimi kóp jigitke tii qolynnan kelse, bilimdi boludyng saghan qajeti ne?» (12-shi san 14 bet). Múnday ailaker, әkki qyzdar әli de ainalamyzda órip jýr. Osy túrghydan kelgende әngimening tәrbiyelik qúny әli joyylghan joq dep aita alamyz. Ahmet Jýnisúlynyng «Hat syrtyndaghy jazu» atty әngimesinde syrty býtin, ishi týtin Dalbaq atty jigitting toyymsyz sezimge erik berem dep aqyry túmsyghy tasqa tiygenin әjualay kelip «Professor bolu onay, adam bolu qiyn» degen ómir aqyliyasyn ortagha qoyady. Sonday-aq shygharmada qala qazaqtarynyng ómiri óte naqyshty suretteledi. Álimjan Qatbayúlynyng alghashqy әngimesi «Mahabbatta» (1956 jyl 5-shi san) qandy maydandy bastan ótkerip kelip, jeti jyl zaryghyp ózin tosqan sýigen jaryna qosylghan jas jigitting baqytty sәti lirikalyq sezimmen surettelip, opaly mahabbatty tebirene jyrlaydy. Al, Batyrqan Qúsbeginning «Qayta tughan mahabbat» (1957 jyl 7-shi san) atty tyrnaq aldy tuyndysynda arman qughan tәrbiyeli, opaly qyz ben jeniltek jigitting mahabbaty әngimelenedi de oqyrmanyn izgiliktin, súlulyqtyng qasiyeti men opasyzdyqtyn, jeksúryndyqtyng shyn mәnin tanugha jebeydi.Osy әngimelerden sol kezdegi jastardyng ómirlik jar tandau ólshemin de kórip alugha bolady. Mysaly, taptyq tegining taza ekenin qyzgha sóilesuding basty kapitaly etu, baydyng qyzyn alghandardy kýstanalau, mine, búdan sol kezdegi adamdardy shyqqan tegine qarap aiyryp, baghalaytyn solshyldyq baghyttyng yzgharyn bayqaymyz.

Tórtinshi, Jana qoghamnyng ornauy ómirge ýlken ózgeris әkeldi. Múny der kezinde kóre bilgen aqyn-jazushylar óz shygharmalarynda osy ózgeristerdi ýgittedi, jyrlady. Búl әriyne, solay bolugha tiyisti. Minsiz adam bolmaytyny siyaqty minsiz, kemeldi qoghamnyng bir kýnde ornay qaluy da qiyn ghoy. Respublikanyng shanyraghy jana kóterildi. Keybir eski, keraghar kýshter әli de әreket etude, adamdardyng sana-sәulesi men tanym-týsinigi de jana talaptan alshaq jatyr, mine, osydan tughan kinәrattar men kemshilikterdi bayqau, әshkereleu óte manyzdy. Búl mindetting de salmaghy «adam janynyng injeneri» atanghan aqyn-jazushygha týseri haq. Áriyne, sergek qalamgerlerimiz jenisten basy ainalyp, kózi túmandanyp birynghay madaq jyryn shyrqay bermedi. Jana qoghamnyng ózderi tanyghan qaltarys jaqtaryn, kózge úryp túrghan kinәrattaryn kórkem shygharmalarynda kórkemdik shyndyqtyng dengeyine kótere otyryp beynelep berdi. Mine, múnday shygharmalar Rahymetolla Ápsheúlynyng «Ekrandasy» (1957 jyl 3-shi 4 san) men Kýngey Múqajanúlynyng «Kýidirgisi» (1957 jyl 10-shy san) edi. R. Ápsheúlynyng әngimesinde qyzmet stiyli jaghynan tóreshildikke daghdylanghan, moralidyq jaqtan shiriktesken bir basshy kadrdyng ómiri shynayy suretteledi әri әdiletti kýshter men biylikke iyek artqan qara kýshterding arasyndaghy ymyrasyz kýres jadaghaylanyp, sipay qamshylaugha salynbay ashyq beynelense, K.Múqajanúlynyng әngimesinde auylgha kelgen sholaq belsendining ózining úrt minezine, sholaq payymyna, jogharydan kelgenine mastanyp kóringenge núsqau berip, mektep oqushysynan tartyp auyl aqsaqalyna deyin qysym kórsetip shu-shúrqan shygharghanyn, jiynda úzaq sóilep, qarsy kelgenge «qalpaq» ala jýgirgenin jazu arqyly sol kezdegi «solshyl» sayasattyng adamdar sanasyna әkelgen ýreyin óte nanymdy etip surettep beredi. Eki jazushynyng osy eki shygharmasyndaghy qolgha keltirgen kórkemdik jaqtaghy tabystaryn aitpaghannyng ózinde, sol qyl ýstinde túrghan sayasy shart-jaghday astynda qoghamnyng qaltarys, kólenke jaqtaryn batyldyqpen ortagha qoya alghan jýrek jútqan erlikteri, osy erlikke aparghan jazushylyq újdany, qoghamgha degen jauapkekershiligi sýiinuge әbden tatidy. Osy eki әngimesi ýshin ekeui de júmystan quylyp, shygharmashylyq erkindikten airyldy.

Osy kýnde qytaydaghy qazaq әdebiyetining ystyghyna kýiip, suyghyna tonyp nardyng jýgin kóterip jýrgen, әsirese, jana dәuir әdebiyetining aldynghy leginen kóringen bir top tanymal jazushylar mine osy kezende (1956–1958 jyldarda) túla boyy túnghysh shygharmalaryn oqyrmangha úsyna bastapty. Jaqsylyq Sәmiytúly «Qarghys pen alghys turaly» ( 1956 jyl 2-shi san) atty alghashqy qalam terbeuinde bala tәrbiyesi turaly sóz qozghaydy. Jazushy «balany bastan...» degen ata-babamyzdyng әigili naqylynyng qúnyn quatynyng jetisinshe kórkemdik shyndyq óresine kóterip beyneleuge tyryssa, Orazhan Aqmetúly da balalargha oy salatynday ózindik astary bar, izdenimpaz oqushy men jalqau, alanghasar oqushynyng minez-qúlqyn kishkene detalidarmen nanymdy beynelegen «Kishkene suretshi» 1956 jyl 4-shi san) atty әngimesimen әdebiyet bosaghasyn attady. Jazushynyng búdan keyingi keshegi sordan kózi ashylmaghan jigitting býgin halyq qajetine jarap, ómirden óz ornyn alyp, alqauly azamatqa ainalghanyn beyneleytin «Mening dosym» atty әngimesi bolsyn, nemese kýrdeli sujetten qúralghan, keshegi dala qasqyrynyng myna jana zamandy qabyldamay jauyghyp jaraly jolbarystay júlynghan qalyn, aqyry zaman, tarih aghymyna qarsy kele almay qúrdymgha ketkenin; múnly da japakesh auyl әielining zan-tәrtip pen kóne salt-sana aldynda, әieldik sezim men qiyanat arasynda kayterin bilmey arpalysyp, aqyry aqyl jenip erining halyqqa jasaghan qiyanatyn әshkereleu barysyndaghy kýrdeli kónil kýiin qaza suretteytin «Qaqpangha týsken qasqyr» (1957 jyl 5-shi san) әngimesi bolsyn bәri de әdebiyetke ýmitti jastyng kelgenin anghartty. Qanәdil Túrysbekov jana qogham tәrbiyelegen pionerding tamasha moralin, izgi armanyn sóz etetin «Galustok» (1957 jyl 7- shi san) atty әngimesimen, Túrsynәli Yryskeldin mahabbat qyzyghyna erte berilip, kóringen gýlden shyryn izdegen orta mektep oqushysynyng eng sonynda múzgha otyryp qalghanyn әri sodan sabaq alyp jana ómir jolyna týskenin әdemi sezimdik boyaularmen suretteytin «IYesiz oqushy» (1957 jyl 9-shy san) atty әngimesimen әdebiyet saparyna joldama aldy. Jogharydaghy jas jazushylardyng bәri de alghashqy shygharmalaryn balalar, jasóspirimder ómirin suretteuden bastapty. Áriyne, jas jazushylarymyzdyng sanaly týrde ózderi bastan ótkergen, jandaryna jaqyn, etene tanys ómirdi jazu arqyly tayazdan terenge, onaydan qiyngha ótip, ýlken dayyndyqpen әdebiyetke kelgeninen derek berse kerek. Búl pikirimizdi býgingi әmaliyat dәleldep otyr.

1957 jyldyng sonynan bastap Qytaydyng sayasy atmosferasy suyta bastady da 1958 jylgha kelgende búl órleu shegine jetip qúiyn bolyp úitqydy. Jer-jerden onshyldar, jergilikti últshyldar alastaldy. Búl qúiyn Qytaydaghy qazaq әdebiyetining qúlpyryp túrghan proza baqshasyn otap ketpese de qauashaq ashqan nebir gýlderdi semdirip, jemisterin merzimsiz týsirip edәuir oirandap ketti. Ómir tәjiriybesi molayyp, jazushylyq sheberligi úshtala týsip der shaghynda túrghan Raqymetolla Ápsheúly, Kýngey Múqajanúly t.b. jazushylar jәne әdebiyet bosaghasyn jana attaghan Orazhan Ahmetúly, Jaqsylyq Sәmiytúly, Batyrhan Qúsbegin qatarly talantty jastarymyz әdebiyet sahynasynan shettetildi nemese Tarym lagerine ketti. Sonymen, Qytaydaghy qazaq prozasy toqyrau, sheginu kýiine týsti. 1958 jylghy jurnaldyng sandaryn aqtaryp kóretin bolsaq, әshkereleu sipatyndaghy әperbaqan maqalalar men qytay tilinen audarylghan shygharmalardyng basym oryngha shyqqanyn bayqaymyz. Búl jylghy jurnalda Ahmet Jýnisting birer әngimesi, Qanәdil Túrysbekovtyng «Jas michurinshi», «Bir qol» әtty әngimeleri jariyalanypty. 1959 jylgha kelgende prozada az-paz jandanu boldy. Búl jyldaghy birden-bir jiligi tatityn, kezinde synshylardyng joghary baghasyn alghan tuyndy Qausylqan Qozybayúlynyng «On jyldyqtyng ozaty» atty әngimesi edi. Ángimede әleumettik iske aralasyp ysylghan, saharadaghy auyl әielderining jana jiyntyq beynesi Dәmethannyng obrazy sәtti jasalghan. Ol basshy retinde ainalasyndaghy әrtýrli minezdegi adamdarmen tilin tauyp sóilesedi. Ýy ishinde әkesine erkeley biletin et pen sýiekten jaralghan kәdimgi adam jәne mezgilsiz ómirding qatang synaghyna tap bolghan jas әiel (jesir) biraq osaldyghyn bayqatpaydy. Tabighat apaty, sumaqy ósek aldynda qayyspaydy, qayta alghan betinen qaytpay shyndala, shynygha týsedi. Mine, osynyng bәri de jalan-jadaghay bayandaumen emes, kórkem til, naqyshty suret, ishki tolqynys arqyly beriledi.

1960–1965 jyldar aralyghy Qytay qazaq әdebiyeti ýshin óte auyr kezeng boldy.Búl kezde әsirese, songhy jyldarynda sayasy shenber tipti de taraya týsip, jazushylar keng kósilip jaza almady. Ónerding qasiyetine ýsh qaynasa sorpasy qosylmaytyn kóptegen jalan, ýstirt teoriyasymaqtardyng shashbauy kóterilip , jaqsy, ozyq dәstýrler úmyt qaldy. Shenberge shek keltirgender shetke qaghyldy nemese nayza úshyna ilindi. Adamdyq qasiyeti azdau, jalang kýres otyna shynyqqan qaharmandar obrazyn jasau, keyipker harakterlerin qaynaghan enbek ýstinde ashu, taptyq kýresti asyra dәripteu, real ómirdi beyneleuden kóri optimistik ruhty jeleu etip әsire romantizimning jeteginde ketu , belgili bir úghymdy dәleldeu ýshin oidan oiyp fakti jasau mine búl osy kezende jazylghan shygharmalardyng basty ereksheligi boldy. Degenmen obiektivti sebepter jazushylarymyzdyng subiektiv belsendiligine su sebe almady. Olar bar mýmkindikti paydalana otyryp shamalarynyng kelisinshe tughan әdebiyetimizding túnshyqpauy, týtinining týzu úshuy ýshin ter tókti, enbektendi. Qoldan jasalghan daghdarystan qútyludyng jolyn izdedi.

Qausylqan Qozybayúly, Búlantay Dosjanúly, Túrsynәli Yryskeldiyn, Qanәdil Túrysbekov, Shaysúltan Qyzyrúly, Jaqyp Myrzaqanov, Qayrolla Bayanbayúly, Orazbek Ábdilúly, Shaharqan Qúrmanov qatarly jazushylarymyzdyng esimi mine osy kezde jurnalda jii kórindi.

Auyldyng janarghan beynesi men tughan jerin kórkeytu ýshin ter tógip jatqan jana zaman adamdarynyng kónildi túrmysynan tógildire syr shertetin, sonday-aq esi-derti kóldeneng paydagha auyp, onaty kelgende anqaudy aldap soghatyn sumaqy Kýlaydyn, jýrgen jerinde ósekti qarsha boratyp, kóringenge min taghatyn jymsyma, paydakós Bighaysha beynelerin Qausylqan Qozybayúlynyng «Hat» ( 1960 jyl 12 san) «Kóktem kýnderi» (1963 jyl) әngimeleri; jasampazdyq daghdarysyna úshyraghan «mennin» qaynaghan ómir ortasyna aralasqannan keyin ýlken shabytpen dastan jazghanyn janamalay aita otyryp, zamanymyzdaghy qazaq ziyalylarynyng jarqyn beynesin somdaghan, bastan-ayaq dialog pen monologtan túratyn Búlantay Dosjanúlynyng «Jýrek júldyzy» (1962 jyl), anshylar ómirinen kelistire syr shertetin, tabighat peyzajyn tógildire bergen Qayrolla Bayanúlynyng «Sayatshylar» (1962 jyl 2-shi san), malshylar ómirindegi dostyq bәsekeni tilge tiyek etken Ghany Sarjanúlynyng «Tenelui» (1964 jyl 9-10-shy san), júmysshy qyzdardyng asqaq armanyn, jalyndy mahabbatyn, sonday-aq әr últ jastarynyng úiyghan berekesin, óz baqytyn adal enbekten izdeytin kózqarasyn әdemi órimmen jetkizetin Jaqyp Myrzaqanúlynyng «Jaylau gýlderi» (1965 jyl ) atty әngimeleri sol zamannyng aita qalsyn tuyndylary boldy. Búl shygharmalardy osy jas jazushylardyng jeke jasampazdyq ómirinde ghana emes әdebiyet tarihynda da keleli manyzgha ie bolady dep bilemiz.

Qytay qazaq prozasynyng osy on bes jyly әldekimder aityp jýrgendey joqtan bar jasap, qu taqyrdan ósip shyqqan ghajayyp qúbylys emes, qayta aldynghy agha buyn úrpaqtyng salghan izin basyp, jana әkimiyat bergen tamasha shart-jaghdaydyng jebeuinde tolassyz izdenister arqyly damyghan, toqyraghan, sәtti-sәtsiz synaqtardy bastan ótkergen, keshe men býginning dәnekeri bolatyn, damu men daghdarystyng ne ekenin tolyq týsindirip bere alatyn ótpeli kezeng bolyp tabylady. Búl ótpeli kezenning qyr-syryn tanu, ony tolyq qamtyp jazu búl sholu maqalanyng kólemine syimaydy әri maqalanyng mindeti de emes. Maqala osy maqsattyng qolgha alynuyna múryndyq bola alsa, óz mindetin tolyq ótegen bolar edi.

Omarәli Ádilbekúly

Abai.kz