Qazaq qoghamynda songhy jyldary bir qúbylys anyq bayqalady: biz búrynghydan erkin sóileymiz, biraq búrynghydan bir-birimizdi az týsinemiz. Bir dastarqan basynda otyryp, din, dәstýr, tarih jayly әngime shyqsa, sóz jii daugha úlasady. Býgingi qazaqty dastarqan da biriktire almaydy eken. Biri ekinshisin «dinsiz» dese, biri «arapqúl», endi biri «shaman» dep kinәlaydy. Islam men tәnirshildik talasy — osy ahualdyng eng dauly kórinisi: qauymda, ortada, әleujelide... Tek dinde me eken? Álde adastyrmas otpannyng joqtyghynan ba?

Daudyng týbi qayda?

Áleumettik jelini ashsanyz, kórinis tanys: saqaldy jigit islamdy «jalghyz dúrys jol» dep týsindiredi, múrtty bireui tәnirshildikti «naghyz qazaqy jol» dep úsynady, ýshinshisi ekeuin de joqqa shygharady.

Biraq olardyng bәrin biriktiretin bir súraq bar: «Men kimmin, osy qoghamdaghy ornym qayda?»

Búl súraqqa memleket te, bilim jýiesi de, qoghamdyq diskurs ta naqty jauap úsyna almady. Ortaq jauap bolmasa ortaq sezim de bolmaydy. Óitkeni bauyrlas bolugha bauyrsyz qaldyq, jýrek ornyn ókpe basqan.

Adastyrmaytyn Úly dalanyng shamshyraghy — otpan joq!

Últtyq iydeya nege qalyptaspady?

Tәuelsizdik jyldary Qazaqstanda rәmizder qalyptasty, shekara bekidi, instituttar qúryldy. Biraq ortaq mәni bar baghdar jasalmady.
Qazaq bolu degen ne? Qazaq HHI ghasyrda qalay ómir sýrui kerek? Memleketke ie qazaq ózin qalay ústauy kerek, ne nәrsege ie boluy kerek?.. Ne biriktirui tiyis? degen saualdar jauapsyz qaldy. Ony izdegen eshkim joq. Memleket te izdemey otyr.

Otpannyng ornyna jýretin Últtyq iydeya bolmaghasyn onyng ornyn:

• ógey iydeologiya basady,
• ótken tansyqqa ainalady,
• bolmasa jat ýlgi tórge shyghady.

Sondyqtan býgin din — ruhany tynys emes, iydeologiyalyq qúralgha, onyng arty daugha ainalyp otyr. Qazaq júrty dinnen basqa iydeologiyanyn, iydeyanyng baryn da bayqamay qaldy.

Dekolonizasiya: nege sóz bolumen shektelip, atqarylmady?

Qazaq balasy:

• óz tarihyn ózge kózben oqidy,
• dinin ózge mәdeny kontekste úghady,
• damudy ózge órkeniyetpen baylanysyp baghalaydy.

Sondyqtan bireuler «qazaq bolu ýshin naghyz músylman bolu kerek» dese,
ekinshileri «damyghan qazaq bolu ýshin islamnan arylu qajet» deydi.

Biz jii aitamyz: «otarlyq sanadan arylu kerek» dep.

Naghyz dekolonizasiya – qazaqty ólshem etu.

Ózinmen ózing bolu:

• ózgemen jarysu emes,
• senimdi bylghau emes,
• qylyqty bireuding kózben baghalau emes.

Dekolonizasiya eng әueli ruhany otpan túrghyzatyn әleuet bolatyn. Bizding onymen isimiz bolmady. Onyng búrynghy metropoliyamen talasu, daulasu dep úghyp, jayyna qaldyrdyq.

Islam men tәnirshildik nege jaulasa bastady?

Tarihta qazaq islamdy da, kóne dýniyetanymdy da bir birine qarsy qoymaghan. Dala etikasy, salt-dәstýr, islamdyq qúndylyq qatar ómir sýrdi.

Al býgin búl sabaqtastyq ýzildi. Sebebi qoghamda jýie joq. Jýie bolmaghan jerde әr senim ózin aqiqat etuge úmtylady.

Búl — baghytsyzdyqty tughyzghan saldar. Qúndylyghy qolynan susyghan qoghamnyng qylyghy. Adastyrmas temirqazyghy, týnekte shaqyratyn otpany joq  júrttyng haly.

Qazaq óz jolyn tappaghanda ne bolady?

Býgin biz bir mezette mynaday qayshylyqty kórip otyrmyz:

• meshitter kóbeydi – senim azaydy;
• dәstýr turaly sóz kóp – dәstýrdi úghynu joq;
• ruhaniyat aitylady – ruhany kelisim joq.

Búl paradoks emes. Búl – jýiesiz betaldy tirshilikting saldary.
Din jýiening ornyn basa almaydy.
Ótkendi madaqtau da jýie emes.
Jýie – adastyrmaytyn ortaq baghyt.

Al baghyt bolmaghan son, әrkim óz shyraghyn ústap, әr jaqqa ketip barady.

Sabaqtastyq – teoriya emes, ómirlik qajettilik

Qazaqqa býgin «taza» bir nәrse emes, tútas kózqaras kerek.
Últtyq iydeyanyng ózegi – sabaqtastyq.

Sabaqtastyq degenimiz:

• tәnirlik dýniyetanymdy dinge qarsy qoiy emes, mәdeny jady retinde tanu;
• islamdy jat qylu emes, qazaq bolmysyna singen ruhany jýie dep qabyldau;
• otarlyq kezendi úmytu emes, odan sabaq alu;
• tәuelsizdikti dayyn nәtiyje emes, jýrip jatqan jauapkershilik dep týsinu.

Búl iydeya HH ghasyr basynda aitylghan. Alash qozghalysy dindi de, dәstýrdi de, janghyrudy da bir-birine qarsy qoymay, tútastyra qarastyrdy. Biraq ol tarihy múratqa jetpedi. Býgingi dau – bizge jetpegen sol әngimening janghyryghy. Ýzilgen tarihy sabaqtastyq daugha ainaldy.

Qorytyndy

Islam men tәnirshildikting aitysy — ruhany senimning pikirtalasy emes, adasqandardyng aidaladaghy dauy.

Qazaqqa býgin:

• ayyru emes — úghynu,
• joqqa shygharu emes — sabaqtastyru,
• úran emes — ortaq maghyna kerek.

Qazaqqa býgin tandau emes, jalghau men jymdastyru kerek. Búl – últtyq iydeyanyng formulasy.

Elserik.

Qazaqiya.

Abai.kz