Ghylymy terminologiyamen ainalysqan qazaq ghalymy!
Halel Dosmúhamedúly – qazaqtyng qogham qayratkeri jәne etnograf, jazushy, tarihshy, zertteushi, aghartushy. Onyng qazaq medisinasyna qosqan ýlesi óte zor. Halel Dosmúhamedúly Oral әskery orta mektebin ayaqtalghannan keyin, 1903 jyly Sankt-Peterburg әskeriy-medisinalyq akademiyasyna oqugha barady.
Alty jyl ishinde ol dýniyetanymyn damytty jәne óz bolashaq ómirin tandady. 1909 jyly Dosmúhamedúly altyn medalimen búl joghary oqu oryn bitirgen son, ol Permi, sosyn Oral orys-qazaq әskery batalionynda әskery dәriger retinde júmys istey bastady.
Áskery qyzmette jýrgende H.Dosmúhamedúly qazaq halqyna kóptegen medisinalyq kómek qajet ekenin týsinedi. Qarapayym halyq aldyn alu sharalaryn bilmegendikten kóptegen júqpaly aurulardan qaytys bolady.
Oba – HH ghasyrdyng basyndaghy qazaq halqynyng eng basty qayghy-qasireti. H.Dosmúhamedúly jergilikti halyqqa uaqtyly medisinalyq kómek kórsetuge jәne aurular men indetterding aldyn alu ýshin qajetti tehnikalyq qyzmet kórsetu júmystaryn jýrgizu ýshin әskery qyzmetten ketuge rúqsat súraydy.
1913 jyly Halel Dosmúhamedúly әskery qyzmetten ketedi. Sol jyly Oral oblysynyng Temir audanynda dәriger bolyp júmys istey bastaydy. 1920 jylgha deyin ol epiydemiyamen kýreste belsendi júmys istedi.
1915 jyly Qazaqstannyng birneshe oblysynda, әsirese, batysta oba indeti órshy bastady. Halel Dosmúhamedúly osy qauipti aurumen kýresuge ýlken ýles qosty. Ol oba jәne basqa da júqpaly aurular turaly, densaulyq saqtau jәne dәri-dәrmek turaly birqatar ghylymy maqalalar jazdy.
Ol «Qazaq» gazeti jәne basqa basylymdarda qarapayym, qoljetimdi tilde әrbir aurugha, terapiya jәne aldyn alu is-sharalaryn sipattap týsindirdi, júqpaly aurulardy emdeu turaly maqalalar jazdy.
Dosmúhamedov ózining medisinalyq jәne ghylymy maqalalarynda emdeu әdisterin egjey-tegjeyli qazaq jәne orys tilderinde úsynghan: әr aurudyng sipattamalaryn, emdeu әdisterin jazghan, týrli aldyn alu sharalaryn úsynghan.
1920 jyly Halel Dosmúhamedúly Ortalyq Aziya Uniyversiytetining medisina fakulitetinde júmys jasaydy, sonymen qatar Tashkenttegi Qazaq múghalimder institutynda oqytushy jәne mektepting densaulyq saqtau qyzmetkeri retinde júmys isteydi. Qazaqstan basqaru jónindegi әskery revolusiyalyq komissiyanyng mýshesi bolghań.
1921 jyly Qazaq respublikalyq komissiyasynda júmys atqarghan. Ol qazaq halqynyng pedagogikalyq júmysyna qatysty. Halel Dosmúhamedúlynyng basshylyghymen jәne tikeley qatysuymen qazaq mektepteri ýshin birqatar oqulyqtar men oqu-әdistemelik qúraldar jazyldy. Mektep baghdarlamalary jasaldy, ghylymy әdisnama qúryldy. Ózi jaratylystanu jәne pedagogika salasynda júmys jasady.
1922 jyldan bastap H.Dosmúhamedúly Týrkistan territoriyasynyng Halyq densaulyghy Komissariatynda belsendi júmys isteydi, oba indetine qarsy kýres jónindegi ortalyq komissiyany basqarady, Qazaq KSR Halyq komissariatynda medisinalyq-sanitarlyq-epiydemiologiyalyq júmystardy jýrgizedi.
Densaulyq saqtau Halyq Komissariatynda júmys istegen kezde ol qazaqstandyq medisina kadrlaryn dayarlaugha erekshe nazar audarady. 1925 jyly Halel Dosmúhamedúly Qazaq memlekettik baspahanasynyng Shyghys bólimshesining mengerushisi bolyp taghayyndalady. 1926 jyly Ortalyq Aziyadaghy (Týrkistan) Qazaqstan Respublikasynyng ókili bolyp qyzmet atqarady.
1926 jyly Ortalyq aimaqtyq institutqa engizilgen birinshi sanatty ghalym retinde attestasiyadan ótedi. Sonymen qatar memlekettik baspa ýiining ghylymiy-redaksiyalyq bólimin basqarady. Sonday-aq, 1926 jyly Halyq komissariaty Joghary pedagogikalyq institutynyng orynbasary, rektory bolyp taghayyndaldy jәne pedagogika kursyn oqydy.
Arnayy komissiyanyng sheshimine sәikes pedagogika kafedrasynyng dosenti ataghy beriledi. Halel Dosmúhamedúly ózining ana tilinde medisina jәne jaratylystanu boyynsha oqulyqtar men tanymal ghylymy kitaptar jazady: «Omyrtqaly januarlar turaly» (1927 j.), «Ghylymy terminologiya turaly esep» (1922), «Oba aurumen qalay kýresuge bolady» (1924) jәne t.b.
Qazirgi uaqytta Dosmúhamedúlynyng qazaq tilindegi ghylymy terminologiya turaly oilary óte manyzdy. «Januarlar» kitabynda ol bylay dep jazdy: «Osy uaqytqa deyin til qúrylymy turaly kitabynan basqa, Ahmet Baytúrsynúlynyng qazaq tilindegi ghylym turaly kitaptary joq, óitkeni bizde ghylymy kitaptar jazu mýmkindigi bolmady. Qazir qazaq tilin ghylymy úghymdarmen tanystyru óte qajet. Ghylymy әdebiyetterdi óz ana tiline audarghanda eng bastysy ghylymda qoldanylatyn terminderdi dúrys jәne naqty audaru. Ghylym tilinde qazaq tilinde qoldanylatyn terminderding adal, qol jetimdi audarmasy óte qiyn júmys. Degenmen, múnday ekvivalentterding irikteui óte qiyn, qazirgi uaqytta búl óte qajet, óitkeni ol barlyq damu jolyn kórsetedi» [1, 309].
Sondyqtan, qazaq tilindegi alghashqy ghylymy kitaptardy basyp shygharghanda, mening oiymsha, әdemi, mәnerli sipattama jasaudan góri terminderding jaqsy ekvivalentterin beru manyzdy.
1926 jyldyng nauryzynda Halel Dosmúhamedúly Qazaq memlekettik uniyversiytetining prorektory bolyp taghayyndaldy. Ol Qazaq memlekettik uniyversiytetining ýsh fakuliteti men oqu baghdarlamalaryn qúrugha arnalghan úiymdastyru josparyn dayyndaydy.
1928 jyldyng shilde-qazan ailarynda Qazaq memlekettik uniyversiytetining prorektory boldy. 1930 jyly Halel Dosmúhamedúly QazMU-dyng professory, Ghylym akademiyasynyng jergilikti tarih Ortalyq burosynyng korrespondent-mýshesi, Qazaq ghylymy qoghamynyng mýshesi bolyp saylandy.
Stalinning qughyn-sýrgin sayasaty Hәlel Dosmúhamedúlyn da ainalyp ótpedi. Ol Voronejge 7 jylgha jer audarylady, sonda Voronej gigiyena jәne әleumettik densaulyq institutynyng bólim mengerushisi qyzmetin atqarady.
1938 jyldyng mausym aiynda ol qaytadan qamaugha alynady. 1939 jyldyng sәuirinde Halel Dosmúhamedúly qaytys bolady. 1958 jyldyng 28 qantarynda Qazaq SSR Jogharghy Soty Halel Dosmúhamedúlyn stalindik Femidasynyng qúrbany bolghanyn moyyndap, ony aqtaydy.
Halel Dosmúhamedúly alghash ret qazaq tilindegi ghylymy terminologiyamen ainalysqan otandyq ghalym. Búl salada ol qazaq tilindegi alghashqy oqulyqtar: «Tabighat ghylymy», «Januarlar» (1925), «Adam denesi», «Oqushylar densaulyghy» (1925), «Zoologiya» (1926) jazdy. Dosmúhamedúly qazaq tili men әdebiyetining damuyna ýlken ýles qosty.
Fonetikalyq zandar «Singarmonizm zany qazaq tilinde» ghylymiyzertteu júmysyn jazghan (1924). «Qazaq halqynyng arasyndaghy oba turaly qalay kýresuge bolady» (1918-24) kitabyn jariyalady, sonymen qatar «Sherniyaz sheshen» (1925), «Kókiltash medresesining Búharada qalay qúrastyrylghany turaly anyz» (1927) jәne t.b.
Qazaq foliklorynyng teoriyalyq mәselelerine arnalghan «Qazaq halqynyng auyzsha әdebiyeti» atty esse shygharghan. Ol «Múrat-aqyndar sózderi» (1924), «Isatay-Mahambet» (1925), «Alaman» (1928) qazaq auyzsha halyq shygharmalarynyng jinaqtaryn shyghardy.
1993 jylghy 30 shildede Qazaqstan Respublikasy Ministrler Kabiynetining «Halel Dosmúhamedúlyn eske alu turaly» № 661 qaulysy qabyldandy. Memorialdyq taqtalar ornatyldy. Dosmúhamedovtyng ghylymy enbekterining eki tomy jaryqqa shyqty. Atyrau jәne Almaty qalalarynyng kósheleri men mektepterine, Atyrau memlekettik uniyversiytetine Halel Dosmúhamedovting aty berildi.
Paydalanylghan әdebiyet:
- Dosmúhamedúly H. Enbekteri: Ýshinshi tom. Januarlar / Qúrast. prof. Gh.Ánes. - Almaty: Arys, 2017
Kerimsal Júbatqanov,
S. Seyfullin atyndaghy Qazaq agrotehnikalyq ghylymiy-zertteu uniyversiytetining dosenti, tarih ghylymdarynyng kandidaty
Abai.kz