TAGhLYMDY KITAP

Elimizding eng tanymal joghary mektebining aqbas Alatau bókterinde jýz shaqty gektar kórikti aumaqty alyp, kóz tarta jayylyp jatqan qazirgi zamanghy ghalamat qalashyghyn saluda tanytqan eren enbegimen esimi anyzgha ainalghan әlemdik dengeydegi iri ghalym, akademik Ómirbek Aryslanúly Joldasbekovting tughanyna biyl – 95 jyl. Osy mereyli data qarsanynda kórnekti zertteushi-jurnalist, jazushy Kólbay Adyrbekúlynyn  ataqty oqymysty, ústaz, qayratker turasyndaghy kitaby arnayy memlekettik baghdarlama ayasynda jaryqqa shyqty (K. Adyrbekúly, «Akademik Ómirbek Joldasbekov. Ómiri. Qyzmeti. Taghdyry» – Almaty: JK «Tarpanbaeva A.Sh.)», 2025. – 304 bet. Qazaq jәne orys tilderinde).

Akademik Ómirbek Joldasbekovting kýreske toly ghúmyrynyng qalyng júrtqa beymәlim jaqtaryn zamandastary estelikterimen qatar kópshilikting qoly jete bermeytin arhiv qújattary men materialdaryn molynan paydalana otyryp ashyp kórsetu arqyly qalamger búl enbeginde  ghúlama oqymysty, ónegesi óshpes aituly ústaz, orny erekshe reformator, memleket jәne qogham qayratkeri Joldasbekovting tolyqqandy beynesin jasady. Sovet zamanynda últ mýddesin terennen oilaytyn azamat retinde qalyptasqan, sol sovettik imperiya dәuirindegi ýstem sayasat auanyn paydalanyp jogharygha qisynsyz jalaly aryz joldaghandardyng da, týrli qisynsyz kinә artqan teris pighyldy ozbyr sayasatshyldardyng da qily qysastyqtary tudyrghan qiyndyqtardy enserip jene alghan kýreskerding bastan keshkenderin úmytylmastay etip janghyrtty.

Avtor osynau tanymdyq kitabynyng betasharyna  әigili әdebiyettanushy, ústaz, akademik Zeynolla Qabdolovtyng  Ómirbek Aryslanúlyn «ylghy jaynap, mazdap, jalyndap janyp túratyn ot» dep baghalap, ózi januymen qoymay, ózimen birge ózgelerdi de tútatyp, jandyryp jýretin qasiyetin ekpin qoyyp aita kele, oghan qarata: «sening rektor kezinde kýlli qabilet-kýshindi, tiri pendede tym siyrek úshyrasatyn asa sheber úiymdastyrushylyq isindi el iygiligine júmsap, on alty jyl údayymen qalay janghanyndy, qalay jalyndaghanyndy kózimen kórgen qarttar men jastar týgil, on jeti qabat bas ghimarat qabyrghasyna óz qolynmen qalaghan tastargha til bitip, kәdimgi sol qara tastar sóilep, anyz ghyp jatqanday qazir» dep tebirengen sara sózin, sodan keyin 1970–1986 jyldarghy rektor kezinde ghylymdaghy, ústazdyq qyzmettegi, respublikamyzdyng maqtanyshyna ainalghan studentter qalashyghy – «KazGUgrad» qúrylysyn jýrgizudegi is-әreketteri jәne odan keyingi jyldarghy parlamentariylik qyzmetinde bilim men ghylym salasyndaghy qiyndyqtardy batyl kórsetip, ótkir mәseleler kóteruge arnaghan «ómir joly – Otangha sheksiz qyzmet etuding etalony» bolghan, qazaq uniyversiyteti tarihynda «Sholpan júldyzday erekshe jarqyrap túratyn biregey túlgha» retinde bederlengen Joldasbekov jayynda jazghan memleket jәne qogham qayratkeri Jaqsylyq Kýlekeevting maqalasyn alghy sóz ornyna berip baryp, odan әri óz zertteui negizinde syr shertuge kirisedi...

«Últtyng qaytalanbas túlghasy akademik Ómirbek Joldasbekovting ómir joly, qyzmeti, taghdyr-talayy meni kópten qyzyqtyryp, zertteu jýrgizuime qúshtar etken jurnalistik enbegim biraz jyldargha sozyldy», – dey kelip, jazushy Kólbay Adyrbekúly Ómekenning ózimen kózi tirisinde súhbattasa almasa da, ony tikeley bilgendermen, onymen qyzmettes bolghandarmen, onyng shәkirtterimen kezdesip, pikirleskenin, sol kezendegi gazet tigindilerimen, arhiv qújattarymen, belgili ghalymdardyng jariyaly estelikterimen múqiyat tanysqanyn, olardyng birazymen әngimelesip, qosymsha derekter men mәlimetterge kenelgenin aitady. Osynday mol qazynany jiystyryp alyp jazugha kirisken enbegin  ol keyipkerining ghúmyrlyq bayanyna jәne toqsan jyldyq mereytoyyn ataghan әl-Faraby atyndaghy Qazaq Últtyq uniyversiytetining tarihyna sholu jasaudan bastaydy.

Uniyversiytet Qazaq atyn alyp jýrgenmen, alghashqy onjyldyqtarda onda oqityn qazaq jastarynyng qatary mardymsyz bolatyn. Basshylyqqa 1948 jyly Tólegen Tәjibaev kelgende ýlesi on-aq payyz edi, al últtyq oqytushylar qúramy bes-alty payyzdan aspaytyn. Akademik Tәjibaev búl kórsetkishti týzetuge tyrysty, esesine «Tәjibaev qazaqtardy uniyversiytetke kóp qabyldap jatyr» dep dabyl qaqqan aryz-shaghym Mәskeuge deyin qaptady da, aqyry, 1953 jyly ol lauazymynan týsirildi. Al 1970 jyldan basshylyq etken jyldary Ómirbek Joldasbekov qazaq elinin  basty «bilim ordasyndaghy qazaq studentteri men  oqytushylarynyng ýles salmaq kórsetkishin toqsan payyzgha deyin kóterip, fakulitetter dekandaryn týgelge juyq jergilikti últ ókilderinen taghayyndap, uniyversiytetti taza últtyq dengeyge jetkizdi».

Ómirbek Aryslanúlynyng avtor airyqsha atap kórsetken taghy bir eren erlik isi – Mәskeu men Leningradtan basqa qalalarda, odaqtas respublikalardyng eshqaysysynda bolmaghan uniyversiytet qalashyghyn túrghyzghandyghy edi. «Ony salu qazir әldekimderding aituyna qaraghanda jenil sekildi kóriner, – deydi Kólbay Adyrbekúly. – Aqiqatyna kelsek, sol kezde onyng oigha alghan isin jýzege asyruy, joqtan bar jasauy,  onay bolghan joq. Búl Joldasbekovting jýikeni tozdyrghan talay burokrattyq  kedergilerden ótuinin, әure-sarsangha salghan shovinistik pighyldylarmen tabandy týrde kýresuining arqasynda iske asty». Osy is barysynda rektor bastan keshken qily-qily kezenderdi, kertartpa aryzqoylarmen kýresin, qúrylys jolyndaghy jankeshti enbegin avtor kitapta jýielep jazyp kórsetken. Áytse de qaskóilerding japqan jalasynyng kesirinen Ómekeng rektor lauazymynan bosatylyp, qughyn-sýrginge týsirildi.

Bas hatshy Mihail Gorbachev pen ol jariya etken birjaqty qayta qúru sayasaty emissary Gennadiy Kolbindi Qazaqstan Kompartiyasy Ortalyq Komiytetining birinshi hatshysy etip bizding elimizding tóbesine qonjiytqan. Solardyng aramza basshylyghy kezderinde Ómirbek Aryslanúlynyng taghdyryn tәlkek etkisi kelgender jóninde professorlar Sәduaqas Temirbekov, Kópjasar Nәribaev, Danday Ysqaqov, studentter qalashyghynyng qúrylysshy-diyrektory Taras Tólegenovtin, basqa da belgili túlghalardyng estelik-әngimelerin avtor kitabynda útymdy týrde keltirip, qansha jazyqsyz jalagha tap kelse de, kýresker Joldasbekovting bәribir saghy synbaghanyn, ar-ojdanyn tabandylyqpen qorghap, aqyry jeniske jetkenin aitady: ol «1991 jyly Qazaqstanda túnghysh Injenerlik akademiyany ashty. Onyng alghashqy preziydenti retinde sanauly jyldar ishinde-aq dәrejesin halyqaralyq biyik dengeyge kóterdi. Búl shyn mәninde Ghylym akademiyasymen bәsekeles ghylym ordasy boldy».

Ómirbek Joldasbekovting ghylymdaghy ornyn ústazy, mehanizmder men mashinalar teoriyasynyng aty әlemge mәshhýr mamany, ghalym-mehaniyk, tehnika ghylymdarynyng doktory, Sosialistik Enbek Eri, akademik Ivan Ivanovich Artobolevskiy: «Asa kórnekti ghalym, akademik Ó.A. Joldasbekov joghary dengeydegi mehanizmder teoriyasyn jasau boyynsha keng kólemdi ghylymy zertteuler jýrgizdi jәne әlemdik is-daghdyda balamasy joq, prinsipti týrde jana, biyik dengeydegi mehanizmder men manipulyasiyalyq qúrylymdar jasady, olardyng bәri ónertabystardyng avtorlyq kuәligimen qorghalghan jәne shet elderde patenttelgen», – dep atap aitty. Ol 1977 jyly Ómekenning úsynysyn qoldap, mashinalar men mehanizmder teoriyasy jónindegi Býkilodaqtyq birinshi sezdi Almatyda ótkizuge kýsh salghan-dy. Sezge AQSh, Angliya, FRG, Italiya, Japoniya jәne basqa da elderden attary әlemge әigili ghalymdar qatysty, nәtiyjesinde Qazaqstan ghylymynyng zor jetistigin pash etip, әlemdegi jetekshi ghylymy mekteptermen baylanysty nyghaytu mýmkindigi artty. Al akademik V.V. Gusev: «Ó.A. Joldasbekov Reseyde, Qazaqstanda, Aziya men Europada tanylghan úly ghalym jәne injener ghana emes, sonymen birge әlemdegi injenerlik qozghalystyng asa kórnekti úiymdastyrushysy, bedeli dýnie jýzining tútas birqatar elderinde... AQSh, Germaniya, Angliya, Fransiya, Qytay, Ontýstik Koreya, Japoniya, Pakistan, Mysyr jәne kóptegen basqalarynda da qoldau tapqan Halyqaralyq injenerlik akademiyany qúrushylardyng biri», – dep kórsetti. Respublikamyzda mashinalar men mehanizmder teoriyasynyng negizin qalap, az jylda shyrqau biyikke kótergen Ómirzaq Aryslanúlynyng enbekterin A.n. Ishlinskiy, N.G. Bruevich, B.E. Paton, Yu.N. Rabotnov jәne basqa da sheteldik ghalymdar óte joghary baghalady.

Alayda әlemdik túlghagha ainalghan Ómekenning óz elinde ony shyn tanyghandardyng emes, kýnshilder men pasyq pendelerding tasy órge domalap túrghan, búl orayda avtor týrli qújattar men estelikterge sýiene otyryp, nebir kónil qúlazytarlyq mysaldar keltiredi. Solardyng ishinde tek professor Viktor Inushinning ghana Kolbinge «Joldasbekovting kim ekenin aityp, arasha súraghan adamy qasiyetin qalay baghalamaysyn» dep tәube qylady. Áriyne onyng ótinishine qúlaq asylghan joq, Joldasbekov rektorlyq qyzmetinen alyndy, partiya qatarynan shygharyldy. Eng soraqysy, akademikti studentterge dәris oqu qúqynan da aiyrdy, әri eng dóreki de túrpayy týrde. Avtor búl oqighany tikeley kuәger kózimen bayan qylady. Uniyversiytetting jana rektory, kәsipodaq komiytetining tóraghasy «jәne qalalyq partiya komiytetinen kelgen slavyan nәsilinen, tolyqsha, egde tartqan bireu» ýsheui joghary kurs studentterine dәris oqyp jatqan Joldasbekovti auditoriyadan dәlizge shaqyrtyp alypty. Ananyng ishten jaydary qalpyn búzbay shyghyp, rektorgha: «Jayshylyq pa?» dep saual tastaghany sol, «qalalyq partiya komiytetining ókili kiyip ketip: «Umirbek Arslanovich, siz studentterge leksiya oqugha qaqyly emessiz. Auditoriyany tap qazir bosatynyz. Qalalyq partiya komiyteti burosynyng sheshimi osy», – dedi zildi ýnmen». Kózderinen yzgharly úshqyn atyp shygha kelgen akademik olargha sústana qarap aldy da, rektorgha qazaq tilinde: «Jau shapqanday ne boldy sonsha?! Dәrisimning sonyna deyin kýtuge shamalaryng kelmedi me?!» dedi, sosyn shalt búrylyp, auditoriyagha kirdi de, studentterden keshirim ótinip,  stol ýstinde jatqan pәpkisin alyp qayta oraldy. Úzyn dәlizben ayaqtaryn auyr basyp, shyghar esikke qaray jýre berdi...

Qalamger Kәsipodaqtardyng odaqtyq ortalyq kenesining (VSSPS-tin) hatshysy Qaratay Túrysovqa 1987 jylghy kýzding bir kýninde әldebir sharuasymen Tóralqa mýshesi, ataqty ghalym-mehaniyk, Sosialistik Enbek Eri, Lenindik syilyqtyng laureaty, akademik Aleksandr Yulievich Ishlinskiyding kirgenin jazypty. Ol kelgen júmysyn bir jayly etip, keter aldynda: «Senderdi, qazaqtardy keyde týsinbeymin. Alaqangha salyp, tóbege kóterip jýretin azamattaryndy tentiretip, sandaltyp qoyasyndar», – deydi. Sodan keyin: «Býgin Umirbek Arslanovich telefon shaldy. Mәn-jaydy jayyp saldy. Partiyadan shygharylghan, júmystan quylghan. Masqara ghoy. Bizde Umirbektey mehanik ghalymdar sausaqpen sanarlyq. Oghan tiri kezinde-aq biyiktigi Alatauday eskertkish qoygha layyq adam», –  depti de, «әi-yay-әi»-lap basyn shayqaghan kýii shygha jónelipti...

Preziydent arhiyvinen alynghan bir anyqtamada Ó.A. Joldasbekovting «1986 jyly jeltoqsanda Almaty qalasynda últshyldyq negizde bolghan qoghamgha qarsy topty aidap salugha qatysy bar... Búrynghy rektor retinde... bassyzdyq kezinde studentterdi toqtatu ýshin eshqanday shara qoldanbady», – dep negizsiz aiyp taqqan joldar túr. Al iri ghalym jәne parlamentariy Joldasbekov Jeltoqsan kóterilisining on jyldyghy qarsanynda «Zang gazetinde» jariyalaghan  «Egemendik jolyndaghy arpalys» atty ýlken maqalasynda sol búlqynysty «tolghaghy jetken qúbylystardyng jiyntyghy» dep qarastyrdy, «HH ghasyrdyng úly oqighalarynyng biri retindegi osynau bas kóteruding tәuelsizdigimizding bastauy bolghanyn» dәleldep, sayasy baghasyn berdi. Kitapta maqaladan ýlken ýzindi keltirilgen.

Jazushy Adyrbekúlynyng osynau ataqty keyipkeri ana tilin, últtyq mýddeni jastayynan qorghap jýrgen. Mәskeude, Lomonosov atyndaghy memlekettik uniyversiytetting mehanika-matematika fakulitetining studenti shaghynda, Ómirbek jerlesterining óz tilinde sóileskenine tyiym salghysy kelgen qala búzaqylaryna qarsy batyl shayqasqa shyghyp, isti bola jazdaydy.  Mәskeu uniyversiytetinde oqityn, әkesi «halyq jauy» atanyp, sheshesi aidaudan oralghansha balalar ýiinde óskendikten ana tilin bilmey kelgen qalyndyghy Maghripa Múhamedәliqyzy (Maya Mihaylovna) Baghyzbaevagha tiyisti sózdikter, kitaptar әkelip berip, qazaq tilinde sóileuge daghdylandyruy arqyly qazaqy ruhany qúndylyqtarmen tabysuyna ong yqpalyn tiygizgeni sonday, Maya diplom júmysyn Jambyl Jabaevtyng shygharmashylyghyn orys poeziyasymen baylanysta zerttep jazghan kórinedi. Al Ómekenning ózi teoriyalyq mehanika pәni boyynsha eki tomdyq oqulyghyn da, bir tomdyq oqu qúralyn da qazaq tilinde jazyp, avtor atap aitqanday, «qazaq tili mehanika men mashinatanuda ghylym tiline jaramaydy degen qatyp qalghan qaghidanyng tas-talqanyn shyghardy». Rektor Joldasbekov qazaq filologiyasy fakulitetining studentteri shetel әdebiyetinen orys tilinde sabaq beretin oqytushynyng ózderin údayy kemsitip sóileytin qylyghyna namystanghandyqtan, dәrisine barudy mýldem dogharghanyn estip, olargha arnayy kelip jolyghady, aqyl-kenesin aityp, búdan bylay sabaqqa ýzbey qatysyp jýrudi tapsyrady. Álgi oqytushy sodan keyin búlardyng kózine týspepti...

«Ómirbek Aryslanúlynyng kesek minezi men atpal isterin óz kózimizben kórdik. Tәrbiyesin alyp, ónegesin ýirendik. Tәlimin týiip, tauday túlghasyn tanydyq, – dep syr sherte kele, keshegi shәkirti, uniyversiytetting býgingi basshysy Janseyit Týimebaev: – Áli kýngi adaldyqpen órilgen sara jolyn ýlgi tútyp, kәsiby qyry men birtuar bolmysyn zor qúrmetpen esimizge alamyz», – deydi.

Býginde uniyversiytette Joldasbekovting mashina jasau jәne robottehnika salalary boyynsha enbekterining jalghasy ispetti «Sandyq tehnologiya jәne robottehnika» ortalyghy júmys isteydi. Sol ghylymy bilim beru ortalyghynda «Robottehnika jýieleri» mamandyghy boyynsha kóptegen jastar bakalavriat, magistratura, doktorantura dengeyinde bilim aluda. Ghúlama ghalymnyng jarqyn beynesin úrpaq jadynda mәngi saqtau ýshin Studentter sarayyna, Mehanika-matematika fakulitetining Ýlken zalyna esimi berilgen. Kitap avtorynyng kezinde ataqty Zeynolla Qabdolov ústazdyng «Ot edi...»  atty jýrekjardy tolghanysyndaghy «uaqyty kelgende Ómirbek Joldasbekovting eskertkishi de qoyylar» degen senimdi boljamynan quat alyp, halyqaralyq «Týrkistan» gazeti betterinde arnayy maqalalarmen әldeneshe ret kótergen úsynysy aqyry qabyl alynghanday bolyp, uniyversiytet qalashyghyna eskertkishi qoyyldy. Muzeyi ashylyp, uniyversiytet baspasynan arnayy kitap jaryq kórdi. Qazirgi tanda búl anyz-adamnyng esimi qalalar men auyldardaghy kóshelerge, joghary jәne orta oqu oryndaryna, uniyversiytetter men instituttardyng auditoriyalary men zerthanalaryna berilgen.

Últtyq uniyversiytettegi akademik Ómirbek Joldasbekov eskertkishining tómengi jaghynda onyn: «HHI ghasyr – jana tehnologiyalardyng ghasyry. Osy dәuirge sәikes ozyq ghylymy jetistikter ghana qoghamdy, memleketimizdi jarqyn bolashaqqa jeteleydi, mol tabystargha jetkizedi», – degen úlaghatty sózi tasqa oiylyp jazuly túr.  Ghalamat ústazdyng kýlli kýsh-jigerin júmsap, joqtan bar jasap salghan «QazÚUqala» ishinde bilim alyp jýrgen jas úrpaqtyng osy sózding mәnin sanasyna tereng úyalataryna, últyn janynday sýigen, sonyna mol ghylymy múralarymen qatar osynau ghalamat studenttik qalashyq qaldyrghan tamasha  kýresker-azamat ruhyna әrdayym taghzym etip, onyng kýrdeli ómir jolynan sabaq ala otyryp, tәuelsizdik tuyn bekem ústaytyn maman bolugha úmtylaryna kýmәnsiz senesin.

Izdenimpaz zertteushi-qalamger Kólbay Adyrbekúlynyng biz shaghyn sholu jasaghan «Akademik Ómirbek Joldasbekov» atty kitaby búl rette olardyng údayy oqyp jýretin senimdi janserigi, al qalyng oqyrman ýshin jana tarihymyzdy  synshyldyqpen tanyp-biluge jәrdemdesetin taldamaly maghlúmattar kózi bolugha әbden layyq.

Beybit Qoyshybaev

Abai.kz