1995 jylghy Konstitusiya men 2026 jylghy jobagha qatysty negizgi sayasiy-qúqyqtyq salystyrma

1995 jylghy Konstitusiya men 2026 jylghy joba ýsh ólshem boyynsha salystyryldy:

1. demokratiyalyq qaghidat

2. qúqyqtyq memleket

3. halyq mýddesi men biylikting halyqqa tәueldigi

Taldau naqty normalargha sýienip jasaldy.

I. DEMOKRATIYaLYQ SIPATY

1️. Halyq biylik qaghidaty

1995 Konstitusiyasy

• Halyq – biylikting bastauy dep jariyalandy.
• Biraq is jýzinde:
  • Parlament әlsiz;
  • Preziydent ýstem;
  • Referendum siyrek әri jogharydan bastama jasaydy.

Formal demokratiya, halyqtyng naqty qatysymy shekteuli.

2026 joba

• Halyq biyligi kenirek atalady:
  • referendum,
  • saylau,
  • Qúryltay,
  • Qazaqstan Halyq Kenesi.

Biraq:

• Halyq Kenesi saylanbaydy;
• Zang bastamasy bar;
• Referendum bastamasy da jogharydan.

Demokratiya instituttary kóbeygen, biraq legitimdigi әlsiz.

Qorytyndy:  2026 joba demokratiyany sóz jýzinde keneytkendey, biraq ony institusional túrghyda bekitpegen – tetik kemshin.

2️. Parlamentting (ókildi organnyn) orny

1995

• Parlament bar, biraq:
  • taratu onay;
  • Ýkimetti baqylau әlsiz;
  • Preziydent zang kýshi bar jarlyq shyghara alady.

Parlament – ekinshi qatardaghy organ.

2026 joba

• Qúryltay – zang shygharatyn organ.
• Biraq:
  • Preziydent úsynghan kandidattar ótpese → Qúryltay taraydy;
  • Tóraghany saylamasa → taraydy;
  • Basty taghayyndaular Preziydent qolynda.

Qúryltay – sóz jýzinde, formal týrde kýsheygen, biraq derbestigi joq.

Qorytyndy:
1995-tegi әlsizdik 2026-da jana poshymda saqtalghan.

II. QÚQYQTYQ MEMLEKET ÓLShEMI

3️. Biylik bólinisi men tejemelik

1995 jylghy Ata Zan

• Biylik bólinisi qaghazda bar.
• Biraq:
  • Preziydent – atqarushynyng da, tórelikting de basynda;
  • Sot kadrlyq jaqtan tәueldi;
  • Konstitusiyalyq baqylau shekteuli.

Superpreziydenttik modeli.

2026 joba

• Biylik bólinisi keng sipattalghan.
• Biraq:
  • Preziydent Ýkimetti, sotty, prokuraturany, saylau organdaryn qalyptastyrady;
  • Konstitusiyalyq Sotty ózi taghayyndaydy;
  • Prokuratura Preziydentke ghana esep beredi.

Institusional qayshylyqtar terendegen.

Qorytyndy: 2026 joba qúqyqtyq memleketke jaqyndaudy jariyalaydy, biraq biylikti shekteu tetikterin naqty qúrmaydy.

4️. Sot pen Konstitusiyalyq baqylau

1995

• Konstitusiyalyq Kenes boldy;
• Azamat tikeley jýginbedi;
• Sottar tәuelsizdigi shekteuli.

2026 joba

• Konstitusiyalyq Sot bar;
• Azamat tikeley jýginedi;
• Búl — ýlken plus.

Biraq:

• Sudiyalardy Preziydent taghayyndaydy;
• Kadrlyq jaqtan tәuelsizdik joq.

Qúqyqtyq qúral bar, sayasy tәuelsizdik әlsiz.

III. HALYQ MÝDDESI MEN ÁLEUMETTIK ÓLShEM

5️. Adam qúqyqtary

1995

• Qúqyqtar bar;
• Kóp shekteu zangha qaldyrylghan;
• Qoldanu praktikasy әlsiz.

2026 joba

• Qúqyqtar keneygen:
  • ólim jazasyna tyiym,
  • derbes derekter,
  • sifrlyq qauipter,
  • Konstitusiyalyq Sotqa jýginu.

Mәtindik túrghyda algha jylju bar.

6️. Halyq mýddesi men әleumettik әdilet

1995

• Áleumettik memleket dep jariyalandy;
• Biraq naqty mehanizmder az.

2026 joba

• Áleumettik qúqyqtar keng jazylghan;
• Ekologiya, bilim, densaulyq bar.

Biraq:

• Qúqyqtardy iske asyrudyng qarjylyq-institusional kepil kórsetilmegen.

Uәde kóp, tetik az.

JALPY QORYTYNDY

NEGIZGI BAGhA

1995 Konstitusiyasy – túraqtylyq ýshin biylikti ashyq shoghyrlandyrdy.
2026 jobasy – sol shoghyrlanudy demokratiyalyq tilmen býrkemeli týrde saqtap otyr.

Yaghniy:

• forma ózgergen,
• logika tolyq ózgermegen, sol kýii. 

Serik Erghali,

mәdeniyettanushy, zanger

Abai.kz