1995 жылғы Конституция мен 2026 жылғы жобаға қатысты негізгі саяси-құқықтық салыстырма

1995 жылғы Конституция мен 2026 жылғы жоба үш өлшем бойынша салыстырылды:

1. демократиялық қағидат

2. құқықтық мемлекет

3. халық мүддесі мен биліктің халыққа тәуелдігі

Талдау нақты нормаларға сүйеніп жасалды.

I. ДЕМОКРАТИЯЛЫҚ СИПАТЫ

1️. Халық билік қағидаты

1995 Конституциясы

• Халық – биліктің бастауы деп жарияланды.
• Бірақ іс жүзінде:
  • Парламент әлсіз;
  • Президент үстем;
  • Референдум сирек әрі жоғарыдан бастама жасайды.

Формал демократия, халықтың нақты қатысымы шектеулі.

2026 жоба

• Халық билігі кеңірек аталады:
  • референдум,
  • сайлау,
  • Құрылтай,
  • Қазақстан Халық Кеңесі.

Бірақ:

• Халық Кеңесі сайланбайды;
• Заң бастамасы бар;
• Референдум бастамасы да жоғарыдан.

Демократия институттары көбейген, бірақ легитимдігі әлсіз.

Қорытынды:  2026 жоба демократияны сөз жүзінде кеңейткендей, бірақ оны институционал тұрғыда бекітпеген – тетік кемшін.

2️. Парламенттің (өкілді органның) орны

1995

• Парламент бар, бірақ:
  • тарату оңай;
  • Үкіметті бақылау әлсіз;
  • Президент заң күші бар жарлық шығара алады.

Парламент – екінші қатардағы орган.

2026 жоба

• Құрылтай – заң шығаратын орган.
• Бірақ:
  • Президент ұсынған кандидаттар өтпесе → Құрылтай тарайды;
  • Төрағаны сайламаса → тарайды;
  • Басты тағайындаулар Президент қолында.

Құрылтай – сөз жүзінде, формал түрде күшейген, бірақ дербестігі жоқ.

Қорытынды:
1995-тегі әлсіздік 2026-да жаңа пошымда сақталған.

II. ҚҰҚЫҚТЫҚ МЕМЛЕКЕТ ӨЛШЕМІ

3️. Билік бөлінісі мен тежемелік

1995 жылғы Ата Заң

• Билік бөлінісі қағазда бар.
• Бірақ:
  • Президент – атқарушының да, төреліктің де басында;
  • Сот кадрлық жақтан тәуелді;
  • Конституциялық бақылау шектеулі.

Суперпрезиденттік модель.

2026 жоба

• Билік бөлінісі кең сипатталған.
• Бірақ:
  • Президент Үкіметті, сотты, прокуратураны, сайлау органдарын қалыптастырады;
  • Конституциялық Сотты өзі тағайындайды;
  • Прокуратура Президентке ғана есеп береді.

Институционал қайшылықтар тереңдеген.

Қорытынды: 2026 жоба құқықтық мемлекетке жақындауды жариялайды, бірақ билікті шектеу тетіктерін нақты құрмайды.

4️. Сот пен Конституциялық бақылау

1995

• Конституциялық Кеңес болды;
• Азамат тікелей жүгінбеді;
• Соттар тәуелсіздігі шектеулі.

2026 жоба

• Конституциялық Сот бар;
• Азамат тікелей жүгінеді;
• Бұл — үлкен плюс.

Бірақ:

• Судьяларды Президент тағайындайды;
• Кадрлық жақтан тәуелсіздік жоқ.

Құқықтық құрал бар, саяси тәуелсіздік әлсіз.

III. ХАЛЫҚ МҮДДЕСІ МЕН ӘЛЕУМЕТТІК ӨЛШЕМ

5️. Адам құқықтары

1995

• Құқықтар бар;
• Көп шектеу заңға қалдырылған;
• Қолдану практикасы әлсіз.

2026 жоба

• Құқықтар кеңейген:
  • өлім жазасына тыйым,
  • дербес деректер,
  • цифрлық қауіптер,
  • Конституциялық Сотқа жүгіну.

Мәтіндік тұрғыда алға жылжу бар.

6️. Халық мүддесі мен әлеуметтік әділет

1995

• Әлеуметтік мемлекет деп жарияланды;
• Бірақ нақты механизмдер аз.

2026 жоба

• Әлеуметтік құқықтар кең жазылған;
• Экология, білім, денсаулық бар.

Бірақ:

• Құқықтарды іске асырудың қаржылық-институционал кепіл көрсетілмеген.

Уәде көп, тетік аз.

ЖАЛПЫ ҚОРЫТЫНДЫ

НЕГІЗГІ БАҒА

1995 Конституциясы – тұрақтылық үшін билікті ашық шоғырландырды.
2026 жобасы – сол шоғырлануды демократиялық тілмен бүркемелі түрде сақтап отыр.

Яғни:

• форма өзгерген,
• логика толық өзгермеген, сол күйі. 

Серік Ерғали,

мәдениеттанушы, заңгер

Abai.kz