1995 جىلعى كونستيتۋتسيا مەن 2026 جىلعى جوباعا قاتىستى نەگىزگى ساياسي-قۇقىقتىق سالىستىرما

1995 جىلعى كونستيتۋتسيا مەن 2026 جىلعى جوبا ءۇش ولشەم بويىنشا سالىستىرىلدى:

1. دەموكراتيالىق قاعيدات

2. قۇقىقتىق مەملەكەت

3. حالىق مۇددەسى مەن بيلىكتىڭ حالىققا تاۋەلدىگى

تالداۋ ناقتى نورمالارعا سۇيەنىپ جاسالدى.

I. دەموكراتيالىق سيپاتى

1️. حالىق بيلىك قاعيداتى

1995 كونستيتۋتسياسى

• حالىق – بيلىكتىڭ باستاۋى دەپ جاريالاندى.
• بىراق ءىس جۇزىندە:
  • پارلامەنت ءالسىز;
  • پرەزيدەنت ۇستەم;
  • رەفەرەندۋم سيرەك ءارى جوعارىدان باستاما جاسايدى.

فورمال دەموكراتيا، حالىقتىڭ ناقتى قاتىسىمى شەكتەۋلى.

2026 جوبا

• حالىق بيلىگى كەڭىرەك اتالادى:
  • رەفەرەندۋم،
  • سايلاۋ،
  • قۇرىلتاي،
  • قازاقستان حالىق كەڭەسى.

بىراق:

• حالىق كەڭەسى سايلانبايدى;
• زاڭ باستاماسى بار;
• رەفەرەندۋم باستاماسى دا جوعارىدان.

دەموكراتيا ينستيتۋتتارى كوبەيگەن، بىراق لەگيتيمدىگى ءالسىز.

قورىتىندى:  2026 جوبا دەموكراتيانى ءسوز جۇزىندە كەڭەيتكەندەي, بىراق ونى ينستيتۋتسيونال تۇرعىدا بەكىتپەگەن – تەتىك كەمشىن.

2️. پارلامەنتتىڭ (وكىلدى ورگاننىڭ) ورنى

1995

• پارلامەنت بار، بىراق:
  • تاراتۋ وڭاي;
  • ۇكىمەتتى باقىلاۋ ءالسىز;
  • پرەزيدەنت زاڭ كۇشى بار جارلىق شىعارا الادى.

پارلامەنت – ەكىنشى قاتارداعى ورگان.

2026 جوبا

• قۇرىلتاي – زاڭ شىعاراتىن ورگان.
• بىراق:
  • پرەزيدەنت ۇسىنعان كانديداتتار وتپەسە → قۇرىلتاي تارايدى;
  • توراعانى سايلاماسا → تارايدى;
  • باستى تاعايىنداۋلار پرەزيدەنت قولىندا.

قۇرىلتاي – ءسوز جۇزىندە، فورمال تۇردە كۇشەيگەن, بىراق دەربەستىگى جوق.

قورىتىندى:
1995-تەگى السىزدىك 2026-دا جاڭا پوشىمدا ساقتالعان.

II. قۇقىقتىق مەملەكەت ولشەمى

3️. بيلىك ءبولىنىسى مەن تەجەمەلىك

1995 جىلعى اتا زاڭ

• بيلىك ءبولىنىسى قاعازدا بار.
• بىراق:
  • پرەزيدەنت – اتقارۋشىنىڭ دا، تورەلىكتىڭ دە باسىندا;
  • سوت كادرلىق جاقتان تاۋەلدى;
  • كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ شەكتەۋلى.

سۋپەرپرەزيدەنتتىك مودەل.

2026 جوبا

• بيلىك ءبولىنىسى كەڭ سيپاتتالعان.
• بىراق:
  • پرەزيدەنت ۇكىمەتتى، سوتتى، پروكۋراتۋرانى، سايلاۋ ورگاندارىن قالىپتاستىرادى;
  • كونستيتۋتسيالىق سوتتى ءوزى تاعايىندايدى;
  • پروكۋراتۋرا پرەزيدەنتكە عانا ەسەپ بەرەدى.

ينستيتۋتسيونال قايشىلىقتار تەرەڭدەگەن.

قورىتىندى: 2026 جوبا قۇقىقتىق مەملەكەتكە جاقىنداۋدى جاريالايدى, بىراق بيلىكتى شەكتەۋ تەتىكتەرىن ناقتى قۇرمايدى.

4️. سوت پەن كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ

1995

• كونستيتۋتسيالىق كەڭەس بولدى;
• ازامات تىكەلەي جۇگىنبەدى;
• سوتتار تاۋەلسىزدىگى شەكتەۋلى.

2026 جوبا

• كونستيتۋتسيالىق سوت بار;
• ازامات تىكەلەي جۇگىنەدى;
• بۇل — ۇلكەن پليۋس.

بىراق:

• سۋديالاردى پرەزيدەنت تاعايىندايدى;
• كادرلىق جاقتان تاۋەلسىزدىك جوق.

قۇقىقتىق قۇرال بار، ساياسي تاۋەلسىزدىك ءالسىز.

III. حالىق مۇددەسى مەن الەۋمەتتىك ولشەم

5️. ادام قۇقىقتارى

1995

• قۇقىقتار بار;
• كوپ شەكتەۋ زاڭعا قالدىرىلعان;
• قولدانۋ پراكتيكاسى ءالسىز.

2026 جوبا

• قۇقىقتار كەڭەيگەن:
  • ءولىم جازاسىنا تىيىم،
  • دەربەس دەرەكتەر،
  • تسيفرلىق قاۋىپتەر،
  • كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋ.

ماتىندىك تۇرعىدا العا جىلجۋ بار.

6️. حالىق مۇددەسى مەن الەۋمەتتىك ادىلەت

1995

• الەۋمەتتىك مەملەكەت دەپ جاريالاندى;
• بىراق ناقتى مەحانيزمدەر از.

2026 جوبا

• الەۋمەتتىك قۇقىقتار كەڭ جازىلعان;
• ەكولوگيا، ءبىلىم، دەنساۋلىق بار.

بىراق:

• قۇقىقتاردى ىسكە اسىرۋدىڭ قارجىلىق-ينستيتۋتسيونال كەپىل كورسەتىلمەگەن.

ۋادە كوپ، تەتىك از.

جالپى قورىتىندى

نەگىزگى باعا

1995 كونستيتۋتسياسى – تۇراقتىلىق ءۇشىن بيلىكتى اشىق شوعىرلاندىردى.
2026 جوباسى – سول شوعىرلانۋدى دەموكراتيالىق تىلمەن بۇركەمەلى تۇردە ساقتاپ وتىر.

ياعني:

• فورما وزگەرگەن،
• لوگيكا تولىق وزگەرمەگەن، سول كۇيى. 

سەرىك ەرعالي،

مادەنيەتتانۋشى، زاڭگەر

Abai.kz