(әngime)

Eki iyghy qushighan, jaghyna  pyshaq janyghanday aryq, jar qabaq, qalyng qasty,  shýngil kók kóz, shoqsha saqal, sary  shal arqaly oryndyqta shalqayyp, Tenizding jaghasynda qarmaq salyp otyr. Nauryz  aiy ortasynan aughan shaq. Kýn búltty, ylghaldy  yzghyryq  ónmeninnen ótedi. Shaldyng basynda kýn qaqtaghan eski  qalpaq, ýstinde qara jolaqty  aq jamylghy. Jel shayqaghan shúp-shúbar, qarakók teniz suynan, teniz suy emes-au qarmaghynyng qaltqymasynan  kóz aiyrmaydy. Aq bauyr, sary túmsyq, qara súr qanatty  shaghalalar zәu biyikten tenizge qúldilay kelip basymen sugha kýmp beredi de, baldyr ma, shabaq pa birdemeni  ilip alyp, kóz ilestirmey aspangha tik atylady.

Shal mening ayaq dybysymdy estise de, estimegensip, melshiyip otyra berdi. Eki kózi tenizde.

Nan toly sharbaghyn tóbesine kótergen qarasiraq, kýs taban  bozbala «ystyq nan alynyzdar!» dep qasymyzgha jaqyndady. Nannyng iyisi múryndy jarady. Shal arqasyndaghy jamylghysyn kóterip, kýmis bauyry jarq etip, túmsyghymyzdyng úshynan oqtay zymyrap óte shyqqan  shaghalagha  qarap yzalana kijindi:

– Oi, súmyray!  Oi, onbaghan-ay!... Qanatym bolsa, qazir quyp jetip, moynynnan qylqyndyryp ústap túryp  qauyrsynyndy  bir taldan júlar em!

Qús atasy –  Shegirbayannyn  jepis jeti babasyn  jezdey qaqtady.

– Mine,  búlar – naghyz  jauyzdar! Tasbauyrlar! Aydyng kýni amanynda basqa qústyn  júmyrtqasyn úrlap  jep qoyatyndar ...

Men ýndemedim. Súq sausaghyn shoshaytyp, odan sayyn doldandy shal:

–  Ony qoyshy, jetesiz nemeler ózderining júmyrtqasyn ózderi jep qoyatynyn qaytersin!!!

Shaldyng jynyna tiyip, mazasyn alatyn myndaghan shaghala jýr. Onyng bәrimen jaghalasyp, jaulassa,  ne jany qalady bayghústyn! Menen mynq etken dybys shyqpaghasyn shal úzyn moynyn búrdy:

– Kәrissing be?, Qytaysyng ba?

– Qazaqpyn.

– Qazaq!?

Shal ómirinde birinshi ret qazaq  kórip túrghanday basymnan baqayyma deyin tinite qarady, dauysy da qatty shyqty.

– Qazaqstannan kelding be?  Allagha shýkir, sender de el bop qaldyndar-au, tәnir tileulerindi bersin!

Tap-taza qazaqsha sóilegenine tanyrqadym. Mening de dausym jer jardy:

– Siz de qazaqsyz ba?!

– Joq, Týrikpin. Úly Osman imperiyasynyn  azamatymyn!

Quanyshymda shek bolmady. Mynaday alyp shahardan óz tilindi týsinetin bir kisi tabylsa, nege quanbasqa! Tughanymdy tapqanday eki ezuim eki jaqta, shalgha bir taban jaqyndadym.

Tenizding jar qabaghynyng asty qújynaghan júrt. Ayaq alyp jýrgisiz jaghalau. Sapyrylysqan saudager. Ýzilip jetken azannyng dauysy. Alyp kemeler birinen song biri jýitkip barady. Balyqshylardyng motorly qayyqtary da qyr sondarynan qalmaydy. Kórer kózge bozang dalada  josylyp bara jatqan  qúlyndy biyeler  elesteydi.

Tenizding betin aq kireuke-túman basty, sudyng týsi al-qara renge boyaldy.

– Pendenin  tirligi osy ...

Shal aidyngha qaramasa da, bәrin oisha bilip otyrghan synayda. Sol qolymen shoqsha saqalyn saumalap, qasyndaghy balyqtyng jemi salynghan shelekti ayaghynyng úshymen  ózine taman jyljytyp qoydy.

– Birinshi ret keluing be, úlym?

– IYә.

– Qay jerde túrasyn, úlym?

– Almatyda.

Sýiegi yrsighan  taramys qolymen  sudyng ortasyndaghy  enseli múnarany kórsetti:

– Áneu múnaragha shyqtyng ba, úlym?

– Joq.

– Ony «Qyz kýlesi», sendershe  «Qyz múnarasy» deydi, úlym.

– Estigem.

«Úlym» degendi qospasa sózining dәmi kelmeytin synayly. Shal úzaq әngime bastaytynday jótkirindi.

– Shay ishesing be, úlym, kofe me?

«Ýiine shaqyryp otyr-au» dep jorydym da, «ýiiniz alys pa?» dep qarsy súraq qoydym.

– Alys emes, úlym, jelke tústa.

Ong jaq qaptaldaghy  dәmhanagha búrylyp, súq sausaghyn shoshaytty. Dayashy qyz jýgirip jetti. Qyzdyng ýstindegi jenil de, ashyq týsti  hidjaby ózine qúp jarasqan. Eki kózi móldirep, qaratory jýzinen  qan oinap, әdemi jymiyp «ne búiyrasyz» dep  ýzilip túrdy. Shal kókpenkók janaryn mening janaryma tike  qadap: «Bir shay, bir kofe» dedi qysqa qayyryp. Shynyraudyng týbinde jatqan ótkir kók kóz ónmenimnen ótip ketti.

– Bala-shaghanyz kóp pe?

– Qúdaygha tәuba, jetedi, úlym...

Auyr kýrsindi. Auzynan aq jalyn atylyp shyqqanday boldy. Shaldyn  jandy jerine tiyip kettim-au dep qatty qysyldym. Baqsam, onsha  keyigen, múnayghan  synay tanytpady. Túnghiyq  oigha shomyp, astynghy ernin sәl jymqyryp, basyn shayqap-shayqap jiberdi de:

– Shirkin, sening jasyndy Qúday maghan bir júmagha  berse ghoy, úlym, tek bir-aq júmagha... –  dedi jymyn-jymyng etip.

Týkke týsinbedim. Mening jiyrma bestegi jasyma nesine qyzyghyp otyrghanyn tek bir Alla biledi, qolymnan kelse jiyrma besti  shaldan ayap nem bar, shaldyng ornynda men-aq otyrar edim  tenizding jaghasynda qarmaghymdy sugha matyryp qoyyp.

– Myna tenizding aty – «Qara teniz», – dedi shal tenizdi kózimen núsqap, –  nege ekenin bilmeymin  Grekter ony  «Meyirban Teniz» dep atapty. Týrikter osy ónirge taban tiregenge deyin tenizding eki, ýsh jýzdey atauy bolghan kórinedi. Syrttan kelgen júrttyng bәri «Qara tenizding suy qap-qara týsti me?» dep súraydy. Tenizding suynyng bәri kók týsti bolatynyn bilesin, úlym. «Qara teniz» atalatynynyng sebebi – sugha tastaghan zәkir tez-aq qarayyp ketedi, sonysyna qarap  tenizshiler osynday at qoyghan bolu kerek dep oilaymyn, úlym. Al, sen túrghan jerdi Bosfor búghazy deydi. «Qyz múnarasy» turaly  bizding Týrikter qiynnan qiystyryp myndaghan anyz aitady. Anyzdyng aty – anyz, onyng qaysysy shyn, qaysysy ótirik ekenin it bilsin! Oqyghanym men estigenim boyynsha myna bir әngimening qisyny keledi-au dep oilaymyn, úlym.

...Erte, erte, ertede Vizantiya imperiyasynyn  patshasy Úly Konstantinning ataghy jer jaryp túrghan kez eken. Onyng ay dese auzy, kýn dese kózi bar bir súlu qyzy bolypty. Bir kýni patsha ordasyna jerding bir qiyrynan ýsti-basy alba-júlba, ashtyqtan búratylyp, tayaqqa sýiengen bir sәuegey kempir kelipti. «Patshanyng ózine ghana aitatyn búiymtayym bar» dep tabaldyryqta siresip túryp alypty kempir. Saraydaghylar kempirding qarnyn toydyryp, juyndyryp-shayyndyryp, ýstine birkiyerin kiygizip, patshagha alyp kelipti. « Jer-jahannyng iyesi, asa mәrtebeli patsham, Jaratqan iyem óte jamanat habardy  sizge jetkizu ýshin  meni әdeyilep jiberdi. Ayypqa búiyra kórmeniz!» dep patshanyng qúlaghyna birdemeni sybyrlapty. Patshanyng jýzi quaryp, ashugha bulyghyp, jendetterin shaqyryp, dereu әlgi kempirding basyn aldyrtypty. Sondaghy sәuegey kempirding aitqany mynau eken: «Hanshayym on segizge tolghanda, ajaly qarashúbar  jylannan bolady!». Sóitip, patshadan kýndiz kýlki, týnde úiqy qashady. Qyzy bolsa on altyda. Kempirding aitqany kelse, eki-aq jyldyq ómiri qaldy. Sodan elindegi sheberler men ústalardy jinap, tenizding orta túsyna múnara-saray túrghyzdyrtady. Qyzdy kәnizaktarymen qosa sol múnaragha apartyp tastaydy. Múnaragha  tiri jan jýzip jete almaydy, tiri jәndik órmelep shygha almaydy. Biyik múnarany ainaldyra alau jaqtyryp, qarauyl qoydyrady. Patsha ýsh ay sayyn bir kelip qyzyn kórip qaytady eken. Óstip kýn ótip, ay ótip, jyl ótip,  hanshayym da on segizge  tolypty. Allanyng sheberliginde shek bar ma, aitqanynday dәl on segizge tolghan kýni qyzdy uly jylan shaghady! Uaqigha bylay bolypty: múnaragha azyq jetkizetin  qayyqtaghy  jemis-jiydekting arasyna bir jylan jasyrynypty, ony eshkim bayqamaghan. Sol jasyrynghan qarashúbar jylan on ekide bir gýli ashylmaghan arudy shaghyp óltiripti... Júmyr jerding jartysyn uysynda ústaghan Konstantin patsha qan jútyp, qúsalanghanymen, Allanyng aq búiryq ólimine qarsy  dәrmensizdigin bildiripti, barmaghyn tistep ókingenimen, qayghynyng ornyn toltyra almapty. Ne desek te bayaghy sәuegey  kempirding aitqany aiday kelipti...

Shal it qiyannan arqalap әkelgen auyr jýgin jerge týsirgendey, tereng tynystady. Kóp sóilegendiki me qos ókpesi qysyp, demi bitip qaldy. Degenmen, managhyday emes jýzi jadyrap, neshe kýn, tipti neshe ay ishine býgip kelgen lepesin bir aqtarugha әbden bekigen kisidey sózin jalghady. Adamnyng sonday bir jarqyn kezderi bolady ghoy, shal býgin ishte jinalyp qalghan әngimening bәrin  syrtqa aqtaryp shygharatynyn bayqatty.

– «Qyz múnarasy» degender әr elde bar. Bakude de «Qyz qúlaghan» degen bir múnara bar. Ol turaly anyz óte bylapyt, aqylgha kirmeytin anyz bolyp aitylady. Býy deydi: ertede bir patsha bolypty, onyng núr didarly asqan súlu әieli bolypty. Kýnderding kýninde patshayym kenetten  dýnie salypty. Patsha qayghydan esengirep, aqylynan adasypty. Elindegi súlulardyng ishinen tek ózining patshayymynan aumaytyn әiel izdepti. Tappapty. Sóitip jýrse ózining tughan qyzy ghana sheshesinen aumaydy eken. Patsha qyzynyng qúrmeti ýshin tenizding jaghasyna  әlgi múnarany soqtyryp, úlan-asyr toy jasap, qyzyna ýilenbekshi bolypty. Qyzy aljyghan, әlden shyqqan әkesining qorlyghyna shydamay, dәl toy ótetin  kýni biyik múnaranyng basynan ózin jerge laqtyryp, jantәsilim bolypty. Keyin el múnarany «Qyz qúlaghan» atap ketipti... Búl anyz anayylau bolsa da, Ázerbayjannyng ejelgi dәuirdegi әmirshilerining әkesi qyzyna, aghasy qaryndasyna ýilenuine bolady dep  jarlyq shygharghanyn tarihtan oqyghanmyn. Oqyghan qúlda jazyq joq...

– IYә, sizderdegidey anyz bizde de bar, – dedim men, – anyzdyng aty – «Altyn qayyq». Ertede «Sarayshyq» degen qala bolypty. Altyn Orda hany Jәnibek Sarayshyqqa han ordasyn salghyzypty. Shahardaghy shyghys ýlgisindegi ýilerdin, meshit-medreselerdin  tóbesi kók tirep, meshitting kýmbezindegi altyn ay kósh jerden jarqyrap túrady deydi. Europa men Aziyany tútastyrghan keruen joly osy qalany basyp ótedi eken. Ertede orys patshasy Yuriy Dolgorukiy Mәskeudegi qyzyl Alandy saldyrghanda Sarayshyqqa qarap saldyrghanyn sizder bile bermeysizder.

Shal myrs etti.

– Bilgende qanday, Kremli qorghanynyng ýlgisin de orystar Batu sarayynan alghan. Áriyne, men tarihshy bolghan song bilemin de. Keshir, shyraghym, әngimendi bólgenim ýshin...

Men úyalyp qaldym. Súnghyla shaldyng jadynyng myqtylyghyna ishtey qayran  qaldym da, әngimemdi әrmen jalghadym.

– Sarayshyqtyng baylyghy sonday, keruenshilerding paydasynan týsken aqshagha qanghyghan qayyrshy men adasqan  jolaushy, jarly-jaqybaylardyn  qarnyn toydyryp, iyinine kiyim ildirip jiberedi eken.  Jәnibek han tóniregine biyler men sheshenderdi, jyraulardy, ónkey jaqsy-jaysandardy jinapty. Nu orman, jasyl alqapqa nókerlerin ertip alyp ang aulap, sauyq-sayran qúrghandy  jany sýiedi eken. Aqqu-qazdy jaqsy kórgenimen, aidynyna qonatyn  shaharda  bir kól bolmaghany  hannyng kóniline qayau salady. Myng san tolghana kep erkek kindiktige qayla, kýrek ústatyp, kólding ornyn qazdyra bastaydy. Qaptaghan qalyng qol ailap, jyldap әupirimdep jýrip bitiredi. Sodan Jayyqtyng suyn jetelep әkep, kólge qúidyrady. Tosynnan payda bolghan aidyngha Aqqu-qústar jatyrqap qonbaghan son, kólge qyryq qap seker tóktiripti, tәttining aqqudy arbaytyn qúdyreti bar kórinedi. Kól sodan «Seker kól» atanady, endi aqqular tobymen topyrlap úshyp kele bastaydy. Kól sodan «Aqqu kóli» atanady. Sóitip, qala júrty keremet qyzyqty tamashalap, mamyrajay ómir sýrip jatady. Kólding danqy alysqa jetip, ózge elden de  jihankezder kele bastapty.

Jәnibek hannyng shygharda jany bir Sýiimbiyke degen jalghyz qyzy bolypty. Sol kezde Sýiimbiyke on beste eken. Han mandayyna bitken sýiikti qyzyna altynnan qayyq jasatyp beripti. Sýiimbiyke qasyna qúrby- qúrdastaryn ertip, altyn qayyqpen aiyna bir-eki ret tek ay jaryghynda kólde seruendep jýzip ótedi eken. Qyzdyng súlulyghyna qúmartqan el kól jaghasynda qoghaday japyrylyp otyrady eken. Ayly týnde Sýiimbiykening appaq didarynan sәule shashyp, altyn qayyghy jarqyrap,  júptasqan aqqulardyn  súlbasy kólge erekshe sәn berip, beyne qaranghy aspandaghy jaryq júldyzdarday  kózdi arbaydy eken. Qyz nәzik te әsem dausymen aily týndi terbeltip býy dep әn salady deydi:

Sarayshyqtyng sazdary,
Qanqyldaydy qazdary,
Su súrasa, bal berer
Bizding elding qyzdary...

Osynday tamashany bir kóruge zar bolghan qanshama bozbalalar kól jaghasyn kýzetumen bolypty. Kýnderding kýninde Sýiimbiykening ókpesine suyq tiyip auyryp,  dertining beti qaytpay, han әkesining qos alaqanynda jatyp kóz júmypty. Han eng senimdi degen jeti kisini sarayyna shaqyrtyp: «Sýiimbiykeni altyn qayyqqa jatqyzyp, dýniye-mýlkimen qosa tas qaranghy týnde eshkim estimegen, eshkim  bilmegen jerge  jasyryn jerlender. Jerlegen jerlerinning ýstinen  ýiir-ýiir jylqy aidandar. Sýiimbiykening qayda jatqanyn tiri jan bilmeytin bolsyn!» dep búiyrypty. Ondaghysy qyzymnyng jerlengen jerin bilse, qaraqshylar baylyqqa qyzyghyp, kórin qazyp jýrer degeni bolsa kerek. Jeteui Hannyng aitqanyn búljytpay oryndaydy. Sol týni tang atqansha  jylqy kisinep, it úlyp, bayghyz súnqyldap, kýn kýrkirep, nayzaghay oinap, Sarayshyqtyng eli kirpik ilmey shyghypty. Tang bozynda jeti kisi saraygha enipti, enui engenimen,  bireui de keri qaytpapty, sebebi, Han bәrining basyn aldyrtypty  desedi...

– E, balam-ay, «anany qaydan bilesin, mynany qaydan bilesin?» dep qytquyrlap bolmadyng ghoy. Men sol Sarayshyqtan elu shaqyrym jerdegi Atyrauda bes jyl túrgham.

Mәssaghan, bezgeldek! Kózim sharasynan shygha jazdady. Shal sabyrly qalpynan tanbady. Qarmaghynyng bauyn jinap, qúryghyn qasyna qoydy da, qaltasynan temeki alyp tútatty. Kók týtindi qúshyrlana soryp, ózinshe bir rahat tapqanday boldy. Bir mezgilde jar qabaghynyng astyndaghy kók kózin maghan tike qadap, tas mýsindey menireyip qatty da qaldy. Temekisining shoghy qyzaryp túr, qybyrlamaydy, tynysy sezilmeydi. Shoshyp kettim. Túla boyymdy «jýregi toqtap qalghan joq pa eken?»  degen ýrey mendedi. Joq, toqtamapty, kózin kózimnen taydyryp, týnergen aspangha qarap  otyryp sózin jalghady:

– Qúday kuә. Bir ayaghym kórde, bir ayaghym jerde túrghanda nesin jasyrayyn, adamnan jasyrghandy Alladan jasyra alamysyn, balam?! Ata-babam Orystyn  jerinde, osy Qara Tenizding boyyn mekendepti. Qalay desek te bizding taghdyrymyz osy Qara Tenizge mәngige baylanyp qalghan sekildi. Soghystan keyin bizdi «Tyng iygeru» nauqanymen Qazaqstannyn  Aqmola deytin ónirine jer audarypty. Mening endi ghana es bile bastaghan kezim. Qanghyp, azyp-tozyp kelgen bizderge qazaqtar ózderi jarymay otyryp jarty kýlshesin bólip beretin. Qysy qatty, ayazdy jer eken, baspanalarynyng bir búryshynan oryn berdi. Sóitip, qan-jynymyz aralasyp, sizding elmen tuys-qiys bolyp kettik. Qazaqshagha sudaymyz, oi, Alla, múqtajdyq degen de qiyn ghoy, bosyp kelgenderding bala-shaghasy tek qazaqsha sóilesetinbiz. Bes synypty bitirgen jyly ishinde men bar on balany iriktep, ýkimet qamqorlyghyna alyp oqytady dep Mәskeuge alyp ketti. Mәskeude on jyl oqytty. Ne oqytqanyn aitpay- aq qoyayyn, bizdi syqayaq shpion ghyp shyghardy. Sovet ýkimeti degening myqty edi ghoy, jerding asty men ýstindegi «tyrs» etken tyqyrdy  bizder arqyly bilip otyratyn. Qara tenizding boyyndaghy Ukraina, Gruziya, Bolgariya, osy Týrkiya elderinde mening kóp jyldarym  ótti. Jansyz degenning ne isteytinin bilmeysing ghoy, bala. Mening jýzime  qarashy, orys deseng oryspyn, týrik deseng týrikpin, qazaq deseng qazaqpyn... aiyryp kór týrimnen. Kez kelgen tildi ana tilimnen artyq bilemin. Qysqasy, ot pen sudyn, ómir men ólimning ortasynda ghúmyr keshtim. Aqyrynda, tughan  әkemdey sengen ýkimetim bir kýnde qúlap tyndy. Imanday shynymdy aitayyn: jýregimdi arnaghan, adal qyzmet etken, qúlay sýigen  Otanymnyng kýiregenin kórgende, egilip túryp jylagham, saharanyng shetsiz-sheksiz shólinde, elsiz iyen aralda jalghyz qalghanday kýy keshkem. Tek degen nәrse  adamdy jibermeydi eken, bir kýni «qanym týrik, janym týrik, dinim músylman, qoy, onanda Týrkiyagha keteyin» degen oy basyma sap ete týskeni. Artyma qaraylaytyn bala-shagha, tuys-tughan deytin  mende atymen joq, aqsham bar, Stambúlgha tarttym da kettim. Qúdaydan nesin jasyrayyn, jýrgen elding bәrinde ýilengem, balaly bolgham, Alla ózi keshsin, qansha әielimnin, qansha perzentimning bolghanyn bayaghyda úmytqam. «Jalghyzdyq Qúdaygha ghana jarasady» demeushi me edi, jer betindegi eng jeksúryn jandardyng biri bolghanym ýshin Qúdaydan keyin maghan jarasatyn shyghar sol jalghyzdyq. Shyr etip, jerge týskende azan shaqyryp atymdy «Áli» dep Múhammed payghambardyng sahabasy, kýieu balasy, tórt halifanyng biri  arystan jýrekti Áliyding qúrmetine arnap qoyypty. Ákemning aty – Jәmi, shyghystyng jeti júldyzynyng biri, úly oishyl Jәmy Ábdirahmannyng esimin iyelengen boluy kerek. Men ómir boyy «Múrat Islam» nemese «Islam Múrat» bolyp óttim. Es bilgennen  keyin «Áli» degen óz atymdy birde-bir ret qaytalap estigen emespin. Estimeytin de shygharmyn... Pesheneme jazghan kәsibim de, nәsibim de tynshylyq edi, týbime jetken de sol atyng óshkirding keseli! Mine, aqyr ayaghynda qu tizemdi qúshaqtap, bú dýniyede japadan-jalghyz otyrmyn...

Shalqar teniz qap-qara týske boyaldy. Sugha jaqyndasam boldy Qara Teniz týpsiz, túnghiyq shynyraugha tartyp әketerdey  boyymdy ýrey biyledi. Aspannyn  týsi qabaryp, aidynnyng betin súp-súry  túman basty.

Ghalym Qaliybekúly

Avtor turaly aqparat:

1963 jyly 29 nauryzda tughan.  Halyqaralyq «Alash» әdeby syilyghynyng laureaty, Mongholiya Jazushylar odaghynyng «Altyn qalam» syilyghynyng laureaty, «Eren enbegi ýshin» medalining iyegeri. Álemdik Óner jәne mәdeniyet akademiyasynyng túraqty mýshesi.

Qazaqstannyng enbek sinirgen qayratkeri.

Býgingi tanda Qazaqstan Jazushylar odaghy Basqarma Tóraghasynyng orynbasary.

«Sherli dombyra» (1997 j.), «Ómir-ay!...» (2003j.), «Toqinaq» (2003j.), «Aq kerbez» (2011j.), «Ýsh toghys» (2013j.), «Aq kóke» (2021j.), «Shegen» (2023 j.) qatarly kitaptary jaryq kórgen.

Abai.kz