(اڭگىمە)

ەكى يىعى قۋشيعان، جاعىنا  پىشاق جانىعانداي ارىق، جار قاباق، قالىڭ قاستى،  شۇڭگىل كوك كوز، شوقشا ساقال، سارى  شال ارقالى ورىندىقتا شالقايىپ، تەڭىزدىڭ جاعاسىندا قارماق سالىپ وتىر. ناۋرىز  ايى ورتاسىنان اۋعان شاق. كۇن بۇلتتى، ىلعالدى  ىزعىرىق  وڭمەنىڭنەن وتەدى. شالدىڭ باسىندا كۇن قاقتاعان ەسكى  قالپاق، ۇستىندە قارا جولاقتى  اق جامىلعى. جەل شايقاعان شۇپ-شۇبار، قاراكوك تەڭىز سۋىنان، تەڭىز سۋى ەمەس-اۋ قارماعىنىڭ قالتقىماسىنان  كوز ايىرمايدى. اق باۋىر، سارى تۇمسىق، قارا سۇر قاناتتى  شاعالالار ءزاۋ بيىكتەن تەڭىزگە قۇلديلاي كەلىپ باسىمەن سۋعا كۇمپ بەرەدى دە، بالدىر ما، شاباق پا بىردەمەنى  ءىلىپ الىپ، كوز ىلەستىرمەي اسپانعا تىك اتىلادى.

شال مەنىڭ اياق دىبىسىمدى ەستىسە دە، ەستىمەگەنسىپ، مەلشيىپ وتىرا بەردى. ەكى كوزى تەڭىزدە.

نان تولى شارباعىن توبەسىنە كوتەرگەن قاراسيراق، كۇس تابان  بوزبالا «ىستىق نان الىڭىزدار!» دەپ قاسىمىزعا جاقىندادى. ناننىڭ ءيىسى مۇرىندى جارادى. شال ارقاسىنداعى جامىلعىسىن كوتەرىپ، كۇمىس باۋىرى جارق ەتىپ، تۇمسىعىمىزدىڭ ۇشىنان وقتاي زىمىراپ وتە شىققان  شاعالاعا  قاراپ ىزالانا كىجىندى:

– وي، سۇمىراي!  وي، وڭباعان-اي!... قاناتىم بولسا، قازىر قۋىپ جەتىپ، موينىڭنان قىلقىندىرىپ ۇستاپ تۇرىپ  قاۋىرسىنىڭدى  ءبىر تالدان جۇلار ەم!

قۇس اتاسى –  شەگىرباياننىڭ  جەپىس جەتى باباسىن  جەزدەي قاقتادى.

– مىنە،  بۇلار – ناعىز  جاۋىزدار! تاسباۋىرلار! ايدىڭ كۇنى امانىندا باسقا قۇستىڭ  جۇمىرتقاسىن ۇرلاپ  جەپ قوياتىندار ...

مەن ۇندەمەدىم. سۇق ساۋساعىن شوشايتىپ، ودان سايىن دولداندى شال:

–  ونى قويشى، جەتەسىز نەمەلەر وزدەرىنىڭ جۇمىرتقاسىن وزدەرى جەپ قوياتىنىن قايتەرسىڭ!!!

شالدىڭ جىنىنا ءتيىپ، مازاسىن الاتىن مىڭداعان شاعالا ءجۇر. ونىڭ بارىمەن جاعالاسىپ، جاۋلاسسا،  نە جانى قالادى بايعۇستىڭ! مەنەن مىڭق ەتكەن دىبىس شىقپاعاسىن شال ۇزىن موينىن بۇردى:

– كارىسسىڭ بە؟، قىتايسىڭ با؟

– قازاقپىن.

– قازاق!؟

شال ومىرىندە ءبىرىنشى رەت قازاق  كورىپ تۇرعانداي باسىمنان باقايىما دەيىن تىنىتە قارادى، داۋىسى دا قاتتى شىقتى.

– قازاقستاننان كەلدىڭ بە؟  اللاعا شۇكىر، سەندەر دە ەل بوپ قالدىڭدار-اۋ، ءتاڭىر تىلەۋلەرىڭدى بەرسىن!

تاپ-تازا قازاقشا سويلەگەنىنە تاڭىرقادىم. مەنىڭ دە داۋسىم جەر جاردى:

– ءسىز دە قازاقسىز با؟!

– جوق، تۇرىكپىن. ۇلى وسمان يمپەرياسىنىڭ  ازاماتىمىن!

قۋانىشىمدا شەك بولمادى. مىناداي الىپ شاھاردان ءوز ءتىلىڭدى تۇسىنەتىن ءبىر كىسى تابىلسا، نەگە قۋانباسقا! تۋعانىمدى تاپقانداي ەكى ەزۋىم ەكى جاقتا، شالعا ءبىر تابان جاقىندادىم.

تەڭىزدىڭ جار قاباعىنىڭ استى قۇجىناعان جۇرت. اياق الىپ جۇرگىسىز جاعالاۋ. ساپىرىلىسقان ساۋداگەر. ءۇزىلىپ جەتكەن ازاننىڭ داۋىسى. الىپ كەمەلەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى جۇيتكىپ بارادى. بالىقشىلاردىڭ موتورلى قايىقتارى دا قىر سوڭدارىنان قالمايدى. كورەر كوزگە بوزاڭ دالادا  جوسىلىپ بارا جاتقان  قۇلىندى بيەلەر  ەلەستەيدى.

تەڭىزدىڭ بەتىن اق كىرەۋكە-تۇمان باستى، سۋدىڭ ءتۇسى ال-قارا رەڭگە بويالدى.

– پەندەنىڭ  تىرلىگى وسى ...

شال ايدىنعا قاراماسا دا، ءبارىن ويشا ءبىلىپ وتىرعان سىڭايدا. سول قولىمەن شوقشا ساقالىن ساۋمالاپ، قاسىنداعى بالىقتىڭ جەمى سالىنعان شەلەكتى اياعىنىڭ ۇشىمەن  وزىنە تامان جىلجىتىپ قويدى.

– ءبىرىنشى رەت كەلۋىڭ بە، ۇلىم؟

– ءيا.

– قاي جەردە تۇراسىڭ، ۇلىم؟

– الماتىدا.

سۇيەگى ىرسيعان  تارامىس قولىمەن  سۋدىڭ ورتاسىنداعى  ەڭسەلى مۇنارانى كورسەتتى:

– انەۋ مۇناراعا شىقتىڭ با، ۇلىم؟

– جوق.

– ونى «قىز كۇلەسى»، سەندەرشە  «قىز مۇناراسى» دەيدى، ۇلىم.

– ەستىگەم.

«ۇلىم» دەگەندى قوسپاسا ءسوزىنىڭ ءدامى كەلمەيتىن سىڭايلى. شال ۇزاق اڭگىمە باستايتىنداي جوتكىرىندى.

– شاي ىشەسىڭ بە، ۇلىم، كوفە مە؟

«ۇيىنە شاقىرىپ وتىر-اۋ» دەپ جورىدىم دا، «ءۇيىڭىز الىس پا؟» دەپ قارسى سۇراق قويدىم.

– الىس ەمەس، ۇلىم، جەلكە تۇستا.

وڭ جاق قاپتالداعى  دامحاناعا بۇرىلىپ، سۇق ساۋساعىن شوشايتتى. داياشى قىز جۇگىرىپ جەتتى. قىزدىڭ ۇستىندەگى جەڭىل دە، اشىق ءتۇستى  حيدجابى وزىنە قۇپ جاراسقان. ەكى كوزى مولدىرەپ، قاراتورى جۇزىنەن  قان ويناپ، ادەمى جىميىپ «نە بۇيىراسىز» دەپ  ءۇزىلىپ تۇردى. شال كوكپەڭكوك جانارىن مەنىڭ جانارىما تىكە  قاداپ: «ءبىر شاي، ءبىر كوفە» دەدى قىسقا قايىرىپ. شىڭىراۋدىڭ تۇبىندە جاتقان وتكىر كوك كوز وڭمەنىمنەن ءوتىپ كەتتى.

– بالا-شاعاڭىز كوپ پە؟

– قۇدايعا ءتاۋبا، جەتەدى، ۇلىم...

اۋىر كۇرسىندى. اۋزىنان اق جالىن اتىلىپ شىققانداي بولدى. شالدىڭ  جاندى جەرىنە ءتيىپ كەتتىم-اۋ دەپ قاتتى قىسىلدىم. باقسام، ونشا  كەيىگەن، مۇڭايعان  سىڭاي تانىتپادى. تۇڭعيىق  ويعا شومىپ، استىڭعى ەرنىن ءسال جىمقىرىپ، باسىن شايقاپ-شايقاپ جىبەردى دە:

– شىركىن، سەنىڭ جاسىڭدى قۇداي ماعان ءبىر جۇماعا  بەرسە عوي، ۇلىم، تەك ءبىر-اق جۇماعا... –  دەدى جىمىڭ-جىمىڭ ەتىپ.

تۇككە تۇسىنبەدىم. مەنىڭ جيىرما بەستەگى جاسىما نەسىنە قىزىعىپ وتىرعانىن تەك ءبىر اللا بىلەدى، قولىمنان كەلسە جيىرما بەستى  شالدان اياپ نەم بار، شالدىڭ ورنىندا مەن-اق وتىرار ەدىم  تەڭىزدىڭ جاعاسىندا قارماعىمدى سۋعا ماتىرىپ قويىپ.

– مىنا تەڭىزدىڭ اتى – «قارا تەڭىز»، – دەدى شال تەڭىزدى كوزىمەن نۇسقاپ، –  نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن  گرەكتەر ونى  «مەيىربان تەڭىز» دەپ اتاپتى. تۇرىكتەر وسى وڭىرگە تابان تىرەگەنگە دەيىن تەڭىزدىڭ ەكى، ءۇش جۇزدەي اتاۋى بولعان كورىنەدى. سىرتتان كەلگەن جۇرتتىڭ ءبارى «قارا تەڭىزدىڭ سۋى قاپ-قارا ءتۇستى مە؟» دەپ سۇرايدى. تەڭىزدىڭ سۋىنىڭ ءبارى كوك ءتۇستى بولاتىنىن بىلەسىڭ، ۇلىم. «قارا تەڭىز» اتالاتىنىنىڭ سەبەبى – سۋعا تاستاعان زاكىر تەز-اق قارايىپ كەتەدى، سونىسىنا قاراپ  تەڭىزشىلەر وسىنداي ات قويعان بولۋ كەرەك دەپ ويلايمىن، ۇلىم. ال، سەن تۇرعان جەردى بوسفور بۇعازى دەيدى. «قىز مۇناراسى» تۋرالى  ءبىزدىڭ تۇرىكتەر قيىننان قيىستىرىپ مىڭداعان اڭىز ايتادى. اڭىزدىڭ اتى – اڭىز، ونىڭ قايسىسى شىن، قايسىسى وتىرىك ەكەنىن يت ءبىلسىن! وقىعانىم مەن ەستىگەنىم بويىنشا مىنا ءبىر اڭگىمەنىڭ قيسىنى كەلەدى-اۋ دەپ ويلايمىن، ۇلىم.

...ەرتە، ەرتە، ەرتەدە ۆيزانتيا يمپەرياسىنىڭ  پاتشاسى ۇلى كونستانتيننىڭ اتاعى جەر جارىپ تۇرعان كەز ەكەن. ونىڭ اي دەسە اۋزى، كۇن دەسە كوزى بار ءبىر سۇلۋ قىزى بولىپتى. ءبىر كۇنى پاتشا ورداسىنا جەردىڭ ءبىر قيىرىنان ءۇستى-باسى البا-جۇلبا، اشتىقتان بۇراتىلىپ، تاياققا سۇيەنگەن ءبىر ساۋەگەي كەمپىر كەلىپتى. «پاتشانىڭ وزىنە عانا ايتاتىن بۇيىمتايىم بار» دەپ تابالدىرىقتا سىرەسىپ تۇرىپ الىپتى كەمپىر. سارايداعىلار كەمپىردىڭ قارنىن تويدىرىپ، جۋىندىرىپ-شايىندىرىپ، ۇستىنە بىركيەرىن كيگىزىپ، پاتشاعا الىپ كەلىپتى. « جەر-جاھاننىڭ يەسى، اسا مارتەبەلى پاتشام، جاراتقان يەم وتە جامانات حاباردى  سىزگە جەتكىزۋ ءۇشىن  مەنى ادەيىلەپ جىبەردى. ايىپقا بۇيىرا كورمەڭىز!» دەپ پاتشانىڭ قۇلاعىنا بىردەمەنى سىبىرلاپتى. پاتشانىڭ ءجۇزى قۋارىپ، اشۋعا بۋلىعىپ، جەندەتتەرىن شاقىرىپ، دەرەۋ الگى كەمپىردىڭ باسىن الدىرتىپتى. سونداعى ساۋەگەي كەمپىردىڭ ايتقانى مىناۋ ەكەن: «حانشايىم ون سەگىزگە تولعاندا، اجالى قاراشۇبار  جىلاننان بولادى!». ءسويتىپ، پاتشادان كۇندىز كۇلكى، تۇندە ۇيقى قاشادى. قىزى بولسا ون التىدا. كەمپىردىڭ ايتقانى كەلسە، ەكى-اق جىلدىق ءومىرى قالدى. سودان ەلىندەگى شەبەرلەر مەن ۇستالاردى جيناپ، تەڭىزدىڭ ورتا تۇسىنا مۇنارا-ساراي تۇرعىزدىرتادى. قىزدى كانيزاكتارىمەن قوسا سول مۇناراعا اپارتىپ تاستايدى. مۇناراعا  ءتىرى جان ءجۇزىپ جەتە المايدى، ءتىرى جاندىك ورمەلەپ شىعا المايدى. بيىك مۇنارانى اينالدىرا الاۋ جاقتىرىپ، قاراۋىل قويدىرادى. پاتشا ءۇش اي سايىن ءبىر كەلىپ قىزىن كورىپ قايتادى ەكەن. ءوستىپ كۇن ءوتىپ، اي ءوتىپ، جىل ءوتىپ،  حانشايىم دا ون سەگىزگە  تولىپتى. اللانىڭ شەبەرلىگىندە شەك بار ما، ايتقانىنداي ءدال ون سەگىزگە تولعان كۇنى قىزدى ۋلى جىلان شاعادى! ۋاقيعا بىلاي بولىپتى: مۇناراعا ازىق جەتكىزەتىن  قايىقتاعى  جەمىس-جيدەكتىڭ اراسىنا ءبىر جىلان جاسىرىنىپتى، ونى ەشكىم بايقاماعان. سول جاسىرىنعان قاراشۇبار جىلان ون ەكىدە ءبىر گۇلى اشىلماعان ارۋدى شاعىپ ءولتىرىپتى... جۇمىر جەردىڭ جارتىسىن ۋىسىندا ۇستاعان كونستانتين پاتشا قان جۇتىپ، قۇسالانعانىمەن، اللانىڭ اق بۇيرىق ولىمىنە قارسى  دارمەنسىزدىگىن ءبىلدىرىپتى، بارماعىن تىستەپ وكىنگەنىمەن، قايعىنىڭ ورنىن تولتىرا الماپتى. نە دەسەك تە باياعى ساۋەگەي  كەمپىردىڭ ايتقانى ايداي كەلىپتى...

شال يت قياننان ارقالاپ اكەلگەن اۋىر جۇگىن جەرگە تۇسىرگەندەي، تەرەڭ تىنىستادى. كوپ سويلەگەندىكى مە قوس وكپەسى قىسىپ، دەمى ءبىتىپ قالدى. دەگەنمەن، ماناعىداي ەمەس ءجۇزى جادىراپ، نەشە كۇن، ءتىپتى نەشە اي ىشىنە بۇگىپ كەلگەن لەپەسىن ءبىر اقتارۋعا ابدەن بەكىگەن كىسىدەي ءسوزىن جالعادى. ادامنىڭ سونداي ءبىر جارقىن كەزدەرى بولادى عوي، شال بۇگىن ىشتە جينالىپ قالعان اڭگىمەنىڭ ءبارىن  سىرتقا اقتارىپ شىعاراتىنىن بايقاتتى.

– «قىز مۇناراسى» دەگەندەر ءار ەلدە بار. باكۋدە دە «قىز قۇلاعان» دەگەن ءبىر مۇنارا بار. ول تۋرالى اڭىز وتە بىلاپىت، اقىلعا كىرمەيتىن اڭىز بولىپ ايتىلادى. ءبۇي دەيدى: ەرتەدە ءبىر پاتشا بولىپتى، ونىڭ نۇر ديدارلى اسقان سۇلۋ ايەلى بولىپتى. كۇندەردىڭ كۇنىندە پاتشايىم كەنەتتەن  دۇنيە سالىپتى. پاتشا قايعىدان ەسەڭگىرەپ، اقىلىنان اداسىپتى. ەلىندەگى سۇلۋلاردىڭ ىشىنەن تەك ءوزىنىڭ پاتشايىمىنان اۋمايتىن ايەل ىزدەپتى. تاپپاپتى. ءسويتىپ جۇرسە ءوزىنىڭ تۋعان قىزى عانا شەشەسىنەن اۋمايدى ەكەن. پاتشا قىزىنىڭ قۇرمەتى ءۇشىن تەڭىزدىڭ جاعاسىنا  الگى مۇنارانى سوقتىرىپ، ۇلان-اسىر توي جاساپ، قىزىنا ۇيلەنبەكشى بولىپتى. قىزى الجىعان، الدەن شىققان اكەسىنىڭ قورلىعىنا شىداماي، ءدال توي وتەتىن  كۇنى بيىك مۇنارانىڭ باسىنان ءوزىن جەرگە لاقتىرىپ، ءجانتاسىلىم بولىپتى. كەيىن ەل مۇنارانى «قىز قۇلاعان» اتاپ كەتىپتى... بۇل اڭىز انايىلاۋ بولسا دا، ازەربايجاننىڭ ەجەلگى داۋىردەگى امىرشىلەرىنىڭ اكەسى قىزىنا، اعاسى قارىنداسىنا ۇيلەنۋىنە بولادى دەپ  جارلىق شىعارعانىن تاريحتان وقىعانمىن. وقىعان قۇلدا جازىق جوق...

– ءيا، سىزدەردەگىدەي اڭىز بىزدە دە بار، – دەدىم مەن، – اڭىزدىڭ اتى – «التىن قايىق». ەرتەدە «سارايشىق» دەگەن قالا بولىپتى. التىن وردا حانى جانىبەك سارايشىققا حان ورداسىن سالعىزىپتى. شاھارداعى شىعىس ۇلگىسىندەگى ۇيلەردىڭ، مەشىت-مەدرەسەلەردىڭ  توبەسى كوك تىرەپ، مەشىتتىڭ كۇمبەزىندەگى التىن اي كوش جەردەن جارقىراپ تۇرادى دەيدى. ەۋروپا مەن ازيانى تۇتاستىرعان كەرۋەن جولى وسى قالانى باسىپ وتەدى ەكەن. ەرتەدە ورىس پاتشاسى يۋري دولگورۋكي ماسكەۋدەگى قىزىل الاڭدى سالدىرعاندا سارايشىققا قاراپ سالدىرعانىن سىزدەر بىلە بەرمەيسىزدەر.

شال مىرس ەتتى.

– بىلگەندە قانداي، كرەمل قورعانىنىڭ ۇلگىسىن دە ورىستار باتۋ سارايىنان العان. ارينە، مەن تاريحشى بولعان سوڭ بىلەمىن دە. كەشىر، شىراعىم، اڭگىمەڭدى بولگەنىم ءۇشىن...

مەن ۇيالىپ قالدىم. سۇڭعىلا شالدىڭ جادىنىڭ مىقتىلىعىنا ىشتەي قايران  قالدىم دا، اڭگىمەمدى ارمەن جالعادىم.

– سارايشىقتىڭ بايلىعى سونداي، كەرۋەنشىلەردىڭ پايداسىنان تۇسكەن اقشاعا قاڭعىعان قايىرشى مەن اداسقان  جولاۋشى، جارلى-جاقىبايلاردىڭ  قارنىن تويدىرىپ، يىنىنە كيىم ءىلدىرىپ جىبەرەدى ەكەن.  جانىبەك حان توڭىرەگىنە بيلەر مەن شەشەندەردى، جىراۋلاردى، وڭكەي جاقسى-جايساڭداردى جيناپتى. نۋ ورمان، جاسىل القاپقا نوكەرلەرىن ەرتىپ الىپ اڭ اۋلاپ، ساۋىق-سايران قۇرعاندى  جانى سۇيەدى ەكەن. اققۋ-قازدى جاقسى كورگەنىمەن، ايدىنىنا قوناتىن  شاھاردا  ءبىر كول بولماعانى  حاننىڭ كوڭىلىنە قاياۋ سالادى. مىڭ سان تولعانا كەپ ەركەك كىندىكتىگە قايلا، كۇرەك ۇستاتىپ، كولدىڭ ورنىن قازدىرا باستايدى. قاپتاعان قالىڭ قول ايلاپ، جىلداپ اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ بىتىرەدى. سودان جايىقتىڭ سۋىن جەتەلەپ اكەپ، كولگە قۇيدىرادى. توسىننان پايدا بولعان ايدىنعا اققۋ-قۇستار جاتىرقاپ قونباعان سوڭ، كولگە قىرىق قاپ سەكەر توكتىرىپتى، ءتاتتىنىڭ اققۋدى اربايتىن قۇدىرەتى بار كورىنەدى. كول سودان «سەكەر كول» اتانادى، ەندى اققۋلار توبىمەن توپىرلاپ ۇشىپ كەلە باستايدى. كول سودان «اققۋ كولى» اتانادى. ءسويتىپ، قالا جۇرتى كەرەمەت قىزىقتى تاماشالاپ، مامىراجاي ءومىر ءسۇرىپ جاتادى. كولدىڭ داڭقى الىسقا جەتىپ، وزگە ەلدەن دە  جيھانكەزدەر كەلە باستاپتى.

جانىبەك حاننىڭ شىعاردا جانى ءبىر سۇيىمبيكە دەگەن جالعىز قىزى بولىپتى. سول كەزدە سۇيىمبيكە ون بەستە ەكەن. حان ماڭدايىنا بىتكەن سۇيىكتى قىزىنا التىننان قايىق جاساتىپ بەرىپتى. سۇيىمبيكە قاسىنا قۇربى- قۇرداستارىن ەرتىپ، التىن قايىقپەن ايىنا ءبىر-ەكى رەت تەك اي جارىعىندا كولدە سەرۋەندەپ ءجۇزىپ وتەدى ەكەن. قىزدىڭ سۇلۋلىعىنا قۇمارتقان ەل كول جاعاسىندا قوعاداي جاپىرىلىپ وتىرادى ەكەن. ايلى تۇندە سۇيىمبيكەنىڭ اپپاق ديدارىنان ساۋلە شاشىپ، التىن قايىعى جارقىراپ،  جۇپتاسقان اققۋلاردىڭ  سۇلباسى كولگە ەرەكشە ءسان بەرىپ، بەينە قاراڭعى اسپانداعى جارىق جۇلدىزدارداي  كوزدى اربايدى ەكەن. قىز نازىك تە اسەم داۋسىمەن ايلى ءتۇندى تەربەلتىپ ءبۇي دەپ ءان سالادى دەيدى:

سارايشىقتىڭ سازدارى،
قاڭقىلدايدى قازدارى،
سۋ سۇراسا، بال بەرەر
ءبىزدىڭ ەلدىڭ قىزدارى...

وسىنداي تاماشانى ءبىر كورۋگە زار بولعان قانشاما بوزبالالار كول جاعاسىن كۇزەتۋمەن بولىپتى. كۇندەردىڭ كۇنىندە سۇيىمبيكەنىڭ وكپەسىنە سۋىق ءتيىپ اۋىرىپ،  دەرتىنىڭ بەتى قايتپاي، حان اكەسىنىڭ قوس الاقانىندا جاتىپ كوز جۇمىپتى. حان ەڭ سەنىمدى دەگەن جەتى كىسىنى سارايىنا شاقىرتىپ: «سۇيىمبيكەنى التىن قايىققا جاتقىزىپ، دۇنيە-مۇلكىمەن قوسا تاس قاراڭعى تۇندە ەشكىم ەستىمەگەن، ەشكىم  بىلمەگەن جەرگە  جاسىرىن جەرلەڭدەر. جەرلەگەن جەرلەرىڭنىڭ ۇستىنەن  ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى ايداڭدار. سۇيىمبيكەنىڭ قايدا جاتقانىن ءتىرى جان بىلمەيتىن بولسىن!» دەپ بۇيىرىپتى. ونداعىسى قىزىمنىڭ جەرلەنگەن جەرىن بىلسە، قاراقشىلار بايلىققا قىزىعىپ، كورىن قازىپ جۇرەر دەگەنى بولسا كەرەك. جەتەۋى حاننىڭ ايتقانىن بۇلجىتپاي ورىندايدى. سول ءتۇنى تاڭ اتقانشا  جىلقى كىسىنەپ، يت ۇلىپ، بايعىز سۇڭقىلداپ، كۇن كۇركىرەپ، نايزاعاي ويناپ، سارايشىقتىڭ ەلى كىرپىك ىلمەي شىعىپتى. تاڭ بوزىندا جەتى كىسى سارايعا ەنىپتى، ەنۋى ەنگەنىمەن،  بىرەۋى دە كەرى قايتپاپتى، سەبەبى، حان ءبارىنىڭ باسىن الدىرتىپتى  دەسەدى...

– ە، بالام-اي، «انانى قايدان بىلەسىڭ، مىنانى قايدان بىلەسىڭ؟» دەپ قىتقۋىرلاپ بولمادىڭ عوي. مەن سول سارايشىقتان ەلۋ شاقىرىم جەردەگى اتىراۋدا بەس جىل تۇرعام.

ماسساعان، بەزگەلدەك! كوزىم شاراسىنان شىعا جازدادى. شال سابىرلى قالپىنان تانبادى. قارماعىنىڭ باۋىن جيناپ، قۇرىعىن قاسىنا قويدى دا، قالتاسىنان تەمەكى الىپ تۇتاتتى. كوك ءتۇتىندى قۇشىرلانا سورىپ، وزىنشە ءبىر راحات تاپقانداي بولدى. ءبىر مەزگىلدە جار قاباعىنىڭ استىنداعى كوك كوزىن ماعان تىكە قاداپ، تاس مۇسىندەي مەڭىرەيىپ قاتتى دا قالدى. تەمەكىسىنىڭ شوعى قىزارىپ تۇر، قىبىرلامايدى، تىنىسى سەزىلمەيدى. شوشىپ كەتتىم. تۇلا بويىمدى «جۇرەگى توقتاپ قالعان جوق پا ەكەن؟»  دەگەن ۇرەي مەڭدەدى. جوق، توقتاماپتى، كوزىن كوزىمنەن تايدىرىپ، تۇنەرگەن اسپانعا قاراپ  وتىرىپ ءسوزىن جالعادى:

– قۇداي كۋا. ءبىر اياعىم كوردە، ءبىر اياعىم جەردە تۇرعاندا نەسىن جاسىرايىن، ادامنان جاسىرعاندى اللادان جاسىرا الامىسىڭ، بالام؟! اتا-بابام ورىستىڭ  جەرىندە، وسى قارا تەڭىزدىڭ بويىن مەكەندەپتى. قالاي دەسەك تە ءبىزدىڭ تاعدىرىمىز وسى قارا تەڭىزگە ماڭگىگە بايلانىپ قالعان سەكىلدى. سوعىستان كەيىن ءبىزدى «تىڭ يگەرۋ» ناۋقانىمەن قازاقستاننىڭ  اقمولا دەيتىن وڭىرىنە جەر اۋدارىپتى. مەنىڭ ەندى عانا ەس بىلە باستاعان كەزىم. قاڭعىپ، ازىپ-توزىپ كەلگەن بىزدەرگە قازاقتار وزدەرى جارىماي وتىرىپ جارتى كۇلشەسىن ءبولىپ بەرەتىن. قىسى قاتتى، ايازدى جەر ەكەن، باسپانالارىنىڭ ءبىر بۇرىشىنان ورىن بەردى. ءسويتىپ، قان-جىنىمىز ارالاسىپ، ءسىزدىڭ ەلمەن تۋىس-قيىس بولىپ كەتتىك. قازاقشاعا سۋدايمىز، وي، اللا، مۇقتاجدىق دەگەن دە قيىن عوي، بوسىپ كەلگەندەردىڭ بالا-شاعاسى تەك قازاقشا سويلەسەتىنبىز. بەس سىنىپتى بىتىرگەن جىلى ىشىندە مەن بار ون بالانى ىرىكتەپ، ۇكىمەت قامقورلىعىنا الىپ وقىتادى دەپ ماسكەۋگە الىپ كەتتى. ماسكەۋدە ون جىل وقىتتى. نە وقىتقانىن ايتپاي- اق قويايىن، ءبىزدى سىقاياق شپيون عىپ شىعاردى. سوۆەت ۇكىمەتى دەگەنىڭ مىقتى ەدى عوي، جەردىڭ استى مەن ۇستىندەگى «تىرس» ەتكەن تىقىردى  بىزدەر ارقىلى ءبىلىپ وتىراتىن. قارا تەڭىزدىڭ بويىنداعى ۋكراينا، گرۋزيا، بولگاريا، وسى تۇركيا ەلدەرىندە مەنىڭ كوپ جىلدارىم  ءوتتى. جانسىز دەگەننىڭ نە ىستەيتىنىن بىلمەيسىڭ عوي، بالا. مەنىڭ جۇزىمە  قاراشى، ورىس دەسەڭ ورىسپىن، تۇرىك دەسەڭ تۇرىكپىن، قازاق دەسەڭ قازاقپىن... ايىرىپ كور تۇرىمنەن. كەز كەلگەن ءتىلدى انا تىلىمنەن ارتىق بىلەمىن. قىسقاسى، وت پەن سۋدىڭ، ءومىر مەن ءولىمنىڭ ورتاسىندا عۇمىر كەشتىم. اقىرىندا، تۋعان  اكەمدەي سەنگەن ۇكىمەتىم ءبىر كۇندە قۇلاپ تىندى. يمانداي شىنىمدى ايتايىن: جۇرەگىمدى ارناعان، ادال قىزمەت ەتكەن، قۇلاي سۇيگەن  وتانىمنىڭ كۇيرەگەنىن كورگەندە، ەگىلىپ تۇرىپ جىلاعام، ساحارانىڭ شەتسىز-شەكسىز شولىندە، ەلسىز يەن ارالدا جالعىز قالعانداي كۇي كەشكەم. تەك دەگەن نارسە  ادامدى جىبەرمەيدى ەكەن، ءبىر كۇنى «قانىم تۇرىك، جانىم تۇرىك، ءدىنىم مۇسىلمان، قوي، وناندا تۇركياعا كەتەيىن» دەگەن وي باسىما ساپ ەتە تۇسكەنى. ارتىما قارايلايتىن بالا-شاعا، تۋىس-تۋعان دەيتىن  مەندە اتىمەن جوق، اقشام بار، ستامبۇلعا تارتتىم دا كەتتىم. قۇدايدان نەسىن جاسىرايىن، جۇرگەن ەلدىڭ بارىندە ۇيلەنگەم، بالالى بولعام، اللا ءوزى كەشسىن، قانشا ايەلىمنىڭ، قانشا پەرزەنتىمنىڭ بولعانىن باياعىدا ۇمىتقام. «جالعىزدىق قۇدايعا عانا جاراسادى» دەمەۋشى مە ەدى، جەر بەتىندەگى ەڭ جەكسۇرىن جانداردىڭ ءبىرى بولعانىم ءۇشىن قۇدايدان كەيىن ماعان جاراساتىن شىعار سول جالعىزدىق. شىر ەتىپ، جەرگە تۇسكەندە ازان شاقىرىپ اتىمدى «ءالي» دەپ مۇحاممەد پايعامباردىڭ ساحاباسى، كۇيەۋ بالاسى، ءتورت حاليفانىڭ ءبىرى  ارىستان جۇرەكتى ءاليدىڭ قۇرمەتىنە ارناپ قويىپتى. اكەمنىڭ اتى – ءجامي، شىعىستىڭ جەتى جۇلدىزىنىڭ ءبىرى، ۇلى ويشىل ءجامي ءابدىراحماننىڭ ەسىمىن يەلەنگەن بولۋى كەرەك. مەن ءومىر بويى «مۇرات يسلام» نەمەسە «يسلام مۇرات» بولىپ ءوتتىم. ەس بىلگەننەن  كەيىن «ءالي» دەگەن ءوز اتىمدى بىردە-ءبىر رەت قايتالاپ ەستىگەن ەمەسپىن. ەستىمەيتىن دە شىعارمىن... پەشەنەمە جازعان كاسىبىم دە، ءناسىبىم دە تىڭشىلىق ەدى، تۇبىمە جەتكەن دە سول اتىڭ وشكىردىڭ كەسەلى! مىنە، اقىر اياعىندا قۋ تىزەمدى قۇشاقتاپ، بۇ دۇنيەدە جاپادان-جالعىز وتىرمىن...

شالقار تەڭىز قاپ-قارا تۇسكە بويالدى. سۋعا جاقىنداسام بولدى قارا تەڭىز ءتۇپسىز، تۇڭعيىق شىڭىراۋعا تارتىپ اكەتەردەي  بويىمدى ۇرەي بيلەدى. اسپاننىڭ  ءتۇسى قابارىپ، ايدىننىڭ بەتىن سۇپ-سۇرى  تۇمان باستى.

عالىم قاليبەكۇلى

اۆتور تۋرالى اقپارات:

1963 جىلى 29 ناۋرىزدا تۋعان.  حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، موڭعوليا جازۋشىلار وداعىنىڭ «التىن قالام» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ يەگەرى. الەمدىك ونەر جانە مادەنيەت اكادەمياسىنىڭ تۇراقتى مۇشەسى.

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.

بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.

«شەرلى دومبىرا» (1997 ج.), «ءومىر-اي!...» (2003ج.), «توقيناق» (2003ج.), «اق كەربەز» (2011ج.), «ءۇش توعىس» (2013ج.), «اق كوكە» (2021ج.), «شەگەن» (2023 ج.) قاتارلى كىتاپتارى جارىق كورگەن.

Abai.kz