Ádisker-ghalym Qarlyghash Medetqyzy Baytanasovanyng zertteulerindegi әdebiyetti joghary mektepte oqytudyng keybir mәseleleri

Qazirgi kezendegi bilim berude pedagogikalyq tehnologiyalardy zamanauy әdisnamamen ýilestire otyryp oqytu ýderisin janghyrtu – asa ózekti mәselelerding biri bolyp otyr. Ádebiyetti joghary mektepte oqytudaghy batyl qadamdar jana ghylymiy-әdistemelik izdenister men praktikalyq sheshimderdi talap etedi. Teoriya men praktikany birtútas jýie retinde qoldanu arqyly bilim beru sapasyn arttyru, mazmún men әdisnamany terendetu basty mindetterding biri sanalady. Osy talaptarmen ýilesim tauyp otyrghan qúndy zertteulerding qatarynda filologiya ghylymdarynyng doktory, әdisker-ghalym Qarlyghash Medetqyzy Baytanasovanyng úsynghan «Ádebiyetti joghary mektepte oqytu әdistemesi» atty oqu qúraly erekshe atalady. Enbek joghary mekteptegi әdeby bilim beru ýderisin ghylymy túrghyda jýielep, onyng mazmúny men qúrylymyn jan-jaqty taldaugha mýmkindik beredi.

Oqu qúraly qazirgi gumanitarlyq bilim kenistiginde qalyptasqan jana әdisnamalyq ústanymdar men pedagogikalyq tehnologiyalardy әdebiyet pәnin oqytu tәjiriybesimen sabaqtastyra qarastyrady. Zertteushi joghary mektep jaghdayynda әdebiyet pәnin oqytudyng maqsattary men mindetterin naqtylay otyryp, onyng studentting kәsiby jәne túlghalyq damuyna tiygizetin yqpalyn ashady. Enbekting mazmúny kýrdeli pedagogikalyq jýieni sipattap, studentting tanymdyq qabiletterin, ghylymy oilau daghdylaryn jәne shygharmashylyq mýmkindikterin damytugha baghyttalyp, býgingi bilim beru kenistigindegi jahandyq ýrdistermen, innovasiyalyq talaptarmen tyghyz baylanysta taldanady. Sonymen qatar, úsynylghan material teoriyalyq negiz ben praktikalyq tәjiriybening sabaqtastyghyn saqtau arqyly әdistemelik sheshimderding tiyimdiligin arttyrady. Árbir úsynys naqty praktikalyq jaghdaylarmen, mysaldarmen jәne dәrister ýlgilerimen tolyqtyrylady, búl oqu qúralynyng ghylymiy-әdistemelik qúndylyghyn kýsheytedi.

Oqu qúralynda praktikalyq materialdar da qarastyrylghan. Dәrister taqyryptary, әr sabaqqa arnalghan әdistemelik núsqaulyqtar, seminar sabaqtarynyng josparlary engizilip, magistranttardyng ózindik júmystarynyng taqyryptary úsynylghan. Búdan bólek aralyq baqylau súraqtary, test tapsyrmalary jәne olardyng jauaptary berilip, studentterding bilim dengeyin baghalau jәne oqu ýderisin tiyimdi úiymdastyrugha arnalghan qúraldar tolyq kórsetilgen. Múnday keshendi qúrylym oqu qúralynyng teoriya men praktikany sabaqtastyrudaghy manyzdy artyqshylyghyn aiqyndaydy jәne oqytushy men student ýshin praktikalyq baghdar retinde qyzmet atqarady.

Janashyl izdenistegi kitap joghary mektep oqytushylary men magistrant, doktorant studentter ýshin manyzdy әdistemelik baghdar retinde de paydalanylady. Oqu qúralynda әdebiyet pәnin oqytudyng tiyimdi әdisteri, oqu ýderisin úiymdastyru joldary, studentterding belsendiligin arttyru tәsilderi, dәristerding mazmúny men qúrylymy naqty kórsetilgen. Zertteu materialy aqparat beruding dәstýrli tәsilinen góri studentti oilanugha, taldaugha jәne pikir aitugha jeteleytin әdisterding basymdyghyn erekshe atap kórsetedi. Múnday tәsil qazirgi bilim beru jýiesindegi studentke baghdarlanghan oqytudyng basty qaghidatymen sәikes keledi.

Oqu qúralynyng ghylymy mәni, sonday-aq, әdebiy-teoriyalyq úghymdardy mengertuding naqty jýiesi men praktikalyq ýlgileri arqyly aiqyndalady. Zertteushi әdeby terminder men teoriyalyq kategoriyalardy kórkem mәtinmen baylanystyra oqytudyng tiyimdi joldaryn úsynady. Ádeby shygharmalardy taldaudyng dәstýrli jәne zamanauy әdisterin ýilestire otyryp, studentting derbes oy qorytu qabiletin damytugha, mәtinning mәnin tereng týsinuge baghyttalghan әdistemelik ústanymdar beriledi. Múnday tәsil teoriya men praktikany sabaqtastyru arqyly әdeby bilimning nәtiyjeliligin qamtamasyz etedi.

Enbek teoriyalyq túrghydan negizdelgenimen, praktikalyq jaghynan da qoldanysqa ynghayly, studentting tanymdyq belsendiligin arttyrugha baghyttalghan әdistemelik úsynystar men naqty mysaldardan túrady.

Qazirgi joghary bilim beru jýiesinde әdebiyet pәnin oqytu kórkem mәtindi týsindirumen ghana shektelmey, studentting ghylymy oilauyn, taldau mәdeniyetin, әdistemelik sauattylyghyn damytugha baghyttalghan. Zertteu materialy pedagogika, psihologiya jәne әdebiyettanu ghylymdarynyng toghysqan túsynda damyghan derbes sala retinde qarastyrylady. Ádebiyetti oqytu ýderisin kýrdeli tanymdyq jәne tәrbiyelik jýie retinde sipattap, studentting túlghalyq damuyna әser etetin faktorlardy aiqyndaydy.

Enbektegi dәrister jýiesi joghary bilim úghymyn, onyng tarihy damu kezenderin jәne qazirgi bilim kenistigindegi orny men qyzmetin saralaudan bastalady. Oqu qúraly joghary mekteptegi әdeby bilimning erekshelikterin týsindiru barysynda әlemdik bilim beru tәjiriybesine de nazar audarady. Múnday keng әdisnamalyq ayada qarastyru әdebiyetti oqytu әdistemesining ghylymy tabighatyn tereng týsinuge mýmkindik beredi. Dәristerde joghary mekteptegi oqytudyng maqsaty, mazmúny men nәtiyjesi arasyndaghy baylanys aiqyn kórsetiledi. Ádebiyet pәnining joghary mekteptegi orny men manyzy arnayy taldanady. Ádebiyet estetikalyq tanymnyng ghana nysany emes, últtyq dýniyetanym men ruhany qúndylyqtardy mengertuding pәrmendi qúraly retinde qarastyrylady. Kórkem mәtin arqyly studentting mәdeny jadysyn, tarihy sanasyn jәne últtyq bolmysyn qalyptastyru mәselesi basty nazarda ústalynghan. Osy túrghyda әdebiyetti oqytu әdistemesining maqsaty tek bilim beru emes, sonymen qatar tәrbiyelik jәne dýniyetanymdyq qyzmet atqaru ekeni dәleldenedi.

Dәris beru tәjiriybesine tikeley qatysty mәseleler de bayyptalghan. Ádebiyet pәninen oqylatyn dәristerding qúrylymy, mazmúndyq logikasy, oqytushy men student arasyndaghy ózara әreket ghylymiy-әdistemelik túrghyda negizdeledi. Dәristing aqparat jetkizushi forma ghana emes, studentti oilanugha, taldaugha, pikir aitugha jeteleytin tanymdyq alang retinde úiymdastyryluy erekshe atap kórsetiledi. Mysaly, әdeby baghyttar men aghymdardy oqytuda dayyn anyqtamalardy beruden góri, kórkem mәtindermen júmys jasau arqyly teoriyalyq úghymdardy mengertu úsynylady.

Oqu qúralynda әdeby mәtindi taldau әdisterine airyqsha mәn berilgen. Kórkem shygharmany tútas taldau, problemalyq taldau, obrazdyq taldau siyaqty tәsilder joghary mektep jaghdayynda qoldanudyng erekshelikteri naqty kórsetilgen. Ádeby shygharmadaghy iydeyalyq mazmúndy, ústanymdy, kórkemdik jýieni anyqtau barysynda studentting derbes oy qorytuyna mýmkindik beru negizgi әdistemelik qaghida retinde úsynylghan. Búl tәsil dәris mazmúny men tapsyrmalar jýiesinde aiqyn kórinis tabady.

Enbekting әdebiy-teoriyalyq úghymdardy mengertuding joldaryna qatysty saralaulary da qúndy. Terminder men teoriyalyq kategoriyalardy jalang týsindiruden góri, olardy kórkem mәtinmen baylanystyra oqytu tiyimdi ekeni dәleldenedi. Atap aitanda janr, stili, kórkem obraz siyaqty úghymdardy naqty shygharmalar negizinde taldaudyng studentting tanymdyq qyzyghushylyghyn arttyratyny kórsetilgen. Mektep pen joghary mektep arasyndaghy sabaqtastyq mәselesi de qúndy oi-pikerlermen dәiektelgen. Ádeby bilim mazmúnynyng kýrdelene týsu zandylyqtary, studentterding qabyldau dengeyining ózgerui ghylymy túrghyda qarastyrylghan. Joghary mektepte әdebiyetti oqytuda analitikalyq jәne zertteushilik baghyttyng basym boluy qajettigi negizdelgen. Búl tújyrymdar bolashaq filolog mamandardy ghylymy júmysqa dayarlau isimen tikeley baylanysty.

Ádebiyetti oqytuda pәnaralyq yqpaldastyqtyng manyzdylyghy zor. Ol pәnning tariyh, filosofiya, psihologiya jәne til bilimi siyaqty baghyttarmen baylanysy naqty mysaldar arqyly tújyrymdalghan. Múnday yqpaldastyq studentting dýniyetanymyn keneytip, keshendi oilau qabiletin qalyptastyrugha mýmkindik beredi. Sonymen qatar, joghary mektepte әdebiyetti oqytuda jana pedagogikalyq tehnologiyalardy qoldanu mәseleleri әdistemelik túrghyda taldanghan. Kredittik oqytu jýiesi men studentting derbestigin arttyrugha baghyttalghan әdister әdebiyet pәnin oqytu mazmúnymen sabaqtastyqta úsynylghan.

Sonymen qatar magistranttardyng ózindik júmystarynyng taqyryptary, seminar sabaqtarynyng josparlary, aralyq baqylau jәne test súraqtary, olardyng jauaptary tolyq qamtylghan. Búl bólimder studentterding bilimin tekseruge, oqu ýrdisin úiymdastyrugha, sonday-aq teoriya men praktikany sabaqtastyra qoldanugha mýmkindik beredi. Múnday keshendi qúrylym oqu qúralyn praktikalyq baghytta da tiyimdi etedi jәne oqytushy men student ýshin әdistemelik baghdar retinde qyzmet atqarady.

Qorytyndylay kele, «Ádebiyetti joghary mektepte oqytu әdistemesi» oqu qúraly joghary mekteptegi әdeby bilim beruding teoriyalyq jәne praktikalyq negizderin keshendi týrde qamtityn, mazmúny teren, әdistemelik әleueti joghary enbek. Úzaq jyldardaghy pedagogikalyq tәjiriybeden tughan salmaqty enbek bolashaq filolog mamandardyng kәsiby qalyptasuyna, joghary mektep oqytushylarynyng әdistemelik mәdeniyetin jetildiruge baghyttaluymen qúndy. Ádebiyetti oqytudaghy qazirgi zamanghy talaptardy ghylymy túrghyda kórsetetin manyzdy núsqaulyq retinde baghalanady.

Serdalina Saniya Quanqyzy,

L.N. Gumiylev atyndaghy Euraziya últtyq uniyversiyteti agha oqytushy, filosofiya doktory (PhD)

Abai.kz