INTERNET KENISTIGINDEGI DINY EKSTREMIZM KÓRINISTERIN ALDYN ALU MÁSELELERI

Jahandanu jәne sifrlyq tehnologiyalardyng qarqyndy damuy jaghdayynda internet kenistigi diny ekstremistik iydeologiyanyng taraluyna qolayly ortagha ainalyp otyr.

Búl ýrdis últtyq qauipsizdikke, qoghamdyq kelisimge jәne jastardyng dýniyetanymyna tikeley qauip tóndiredi. Qazirgi tanda internet aqparat almasudyng eng jyldam әri qoljetimdi qúralyna ainaldy. Áleumettik jeliler, messendjerler men týrli onlayn-platformalar adamdardyng dýniyetanymyna, kózqarasyna tikeley әser etude. Alayda osy mýmkindikti diny ekstremistik úiymdar da óz maqsattaryna paydalanyp otyr. Sondyqtan internet kenistigindegi diny ekstremizmning aldyn alu – qogham ýshin asa ózekti mәsele.

Diny ekstremizm – diny qaghidalardy búrmalau arqyly qoghamdaghy túraqtylyqty búzugha jәne radikaldy kózqarastardy nasihattaugha baghyttalghan is-әreket. Ekstremistik kontentting negizgi erekshelikteri:

• dinning jekelegen qaghidalaryn konteksten tys, birjaqty týsindiru;
• zayyrly memleketti joqqa shygharu iydeyalaryn nasihattau;
• memlekettik instituttargha senimsizdik qalyptastyru;
• jastardy «әdiletti qogham» qúru iydeyasy arqyly radikaldy әreketke iytermeleu. Qazaqstanda býgingi kýnde basqa da elderdegi tәrizdi aqparattyq qauipsizdik mәselesi aitarlyqtay ótkir túr.  Elimizde ornyqqan túraqty diny ahualgha qaramastan, qoghamda túrghyndardyng belgili bir bóligining arasynda diny radikaldanu ýrdisimen baylanysty boy kórsetip jýrgen birqatar mәseleler bar. Osy orayda, ekstremizm men terrorizm iydeyalarynyng internet-kenistikte belsendi tarauy túrghyndardyng diny radikaldanuyna ózindik týrtki bolyp otyrghany anyq. Sondyqtan memlekettik organdardyng aldynda osy saladaghy qazirgi qauip-qaterlerdi eskere otyryp, qoghamda qolayly ruhany ortany qalyptastyru mindeti túr. Qoghamdaghy radikaldyq iydeyalardy aldyn alu maqsatynda búqaralyq aqparattyq qúraldary jәne respublikalyq diny sayttar (kazislam.kz, muftyat.kz) júmys jýrgizilip otyrghanyn aita ketu qajet. Árbir Qazaqstan azamaty sheteldik internet-sayttardy paydalanbaghany dúrys. Elde rúqsat etilgen әleumettik sayttargha jýgingen jón.

Diny ekstremizm men terrorizmge qarsy is-qimyl jónindegi memlekettik baghdarlama shenberinde iske asyrylyp otyrghan «Kiyberqadaghalau»  jýiesi arqyly internette destruktivti iydeyalardy der kezinde anyqtau jәne búghattau  júmystary jasalynady. Demek, qúzyrly organdar men dintanushy mamandar ekstremistik mazmúndaghy sayttar men akkaunttardy anyqtap, olardyng taraluyna tosqauyl qongda. Sondyqtan internet kenistigindegi diny ekstremizmning aldyn alu memlekettik sayasattyng basym baghyttarynyng biri bolyp tabylady. Aldyn alu júmystarynyng negizgi maqsaty – radikaldy iydeologiyanyng taraluyna jol bermeu, sonymen qatar qogham mýshelerining syny oilau qabiletin damytu.

Búl rette Qazaqstanda ekstremizmge qarsy is-qimyl tek tyiym salu sharalarymen shektelmey, aldyn alu jәne aghartushylyq júmysqa basymdyq berilgeni dúrys. Diny ekstremizmning aldyn aluda aqparattyq-aghartushylyq júmys sheshushi ról atqarady. Aldyn alu sharalaryna nazar audarsaq:

1. Diny jәne aqparattyq sauattylyqty arttyru. Diny sauattylyq ekstremizmning aldyn aluda sheshushi ról atqarady. Azamattardyng dәstýrli dinderding qúndylyqtary men qaghidalaryn ghylymy jәne tarihy túrghyda týsinui radikaldy interpretasiyalardy ajyratugha mýmkindik beredi. Sonymen qatar aqparattyq sauattylyqty damytu jalghan aqparat pen manipulyativti kontentti tanugha kómektesedi.

2. Bilim beru jýiesindegi profilaktikalyq júmys. Mektepter men joghary oqu oryndarynda dintanu, mәdeniyettanu jәne azamattyq tәrbie pәnderi arqyly zayyrlylyq qaghidattaryn týsindiru manyzdy. Búl jastardyng dýniyetanymyn keneytip, diny tózimdilik pen әleumettik jauapkershilikti qalyptastyrady.

3. Internet kenistigin monitoringteu jәne qúqyqtyq retteu. Ekstremistik mazmúndy anyqtau jәne onyng taraluyna tosqauyl qong memlekettik organdardyng manyzdy mindetterining biri bolyp tabylady. Zannamalyq tetikter internet-platformalarmen ózara is-qimyl jasau arqyly jýzege asyryluy tiyis. Alayda búl sharalar sóz bostandyghy qaghidattaryn saqtay otyryp jýrgizilui qajet.

4. Qoghamdyq jәne diny instituttardyng róli. Dәstýrli diny úiymdar men azamattyq qogham instituttary týsindiru jәne aldyn alu júmystarynda belsendi ról atqara alady. Olar senimdi aqparat kózderi retinde qoghamda radikaldy iydeologiyagha qarsy balama kózqaras qalyptastyrady.

5. Psihologiyalyq jәne әleumettik qoldau jýiesi. Ekstremistik iydeologiya kóbine jeke túlghanyng ishki daghdarysyn paydalanady. Sondyqtan jastargha psihologiyalyq qoldau kórsetu, әleumettik beyimdelu mýmkindikterin arttyru jәne bos uaqytyn tiyimdi úiymdastyru aldyn alu sharalarynyng ajyramas bóligi boluy tiyis.

Qazaqstandyq tәjiriybede diny ekstremizmning aldyn alu tek iydeologiyalyq kýrespen shektelmey, әleumettik jәne psihologiyalyq faktorlardy eskerudi talap etedi. Jastar arasyndaghy júmyssyzdyq, әleumettik әdiletsizdik sezimi, ómirlik maqsattyng bolmauy radikaldy iydeyalargha beyimdilikti arttyruy mýmkin.

Sәikesinshe, múnda psihologiyalyq, diny aqparattan kóz sýrinedi. Áriyne, tanym-kókjiyekti arttyrghan jaqsy. Búl jaghynan qazir ghalamtor halyqty jedel-ghabyl aqparattandyryp otyr. Al internet arqyly diny bilim alu, diny sauattylyqty arttyru – dúrys sheshim emes. Sebebi, basqasyn aitpaghanda diny kontentterdi qaraghanda tolassyz aqparattyng anyqtyghyn tekseru manyzdy. Eger jalghan derekke  kezigip, sonynda adasushylyqqa tap bolsanyz, erteng bәri kesh boluy mýmkin. Múndayda kýmәn tudyratyn sayttar men paraqshagha kirmesten, dereu búghattap tastaghan jón. Internetting mol mýmkindigin tiyimdi paydalanyp otyrghan jat aghymdar diny bilim emes, teris iydeologiyasyn siniruge tyrysady. Sol sebepten diniy-ruhany bilimdi internet arqyly emes, talay jyldan beri osy salada tәjiriybesi men biliktiligi bar mamannan alghan abzal.

Qazaqstan Respublikasyndaghy internet kenistiginde diny ekstremizm kórinisterining aldyn alu – últtyq qauipsizdik pen qoghamdyq túraqtylyqty qamtamasyz etuding manyzdy qúramdas bóligi. Búl mәseleni sheshu ýshin qúqyqtyq, aqparattyq, bilim beru jәne әleumettik tetikterdi ózara ýilestire otyryp qoldanu qajet. Memleket, diny instituttar jәne azamattyq qoghamnyng birlesken әreketi ghana internettegi radikaldy iydeologiyanyng taraluyna tiyimdi tosqauyl qoya alady.

Bahtiyar Alpysbaev, dintanushy

Abai.kz