1920-30 jyldary asharshylyqpen qazaqtyng túqymyn túzday qúrta jazdaghan qyzyldar, sodan keyin: «Biz sovet halqy bolamyz, bir tildi el bolamyz!» dep, tilimizdi tyrapay astyra jazdaghany taghy belgili. Osy úrangha qazaq kommunisteri imanday sendi. Mysaly, Qazaqstan basshysy Qonaev óz ornynan týskennen keyin Qazaqstandy basqarugha kelgen Kolbinge: «Men Qazaqstandy basqaryp túrghan jyldary qazaq tilin qorghay almadym.Sayasat solay boldy. Endi qazaqqa únaghyng kelse qazaq tilin qorghanyz, qoldanyz!» dep, aqyl aitty. Búdan biz neni kóremiz? Búdan biz basqasy basqa, qazaqtyng Qonaevtay kósemining ózi Qazaqstanda qazaq tilin qorghay almaghanyn kóremiz. Búnyng saldary qazaq tilin qúrdymgha jibere jazdaghanyn bilemiz. Búl sayasattyng súrapyl bolghany sonsha basqasy basqa, qazaqtyng ózi qazaq tilin talaq ete bastady. Qazaq balasyn orys mektebine tasydy. Búl neni kórsetti? Búl halyqtyng óz tili bolashaghynan kýder ýze bastaghanyn kórsetti. Óitkeni qyzyl sayasat: «tarihyng tarih emes, hanyng han emes, batyryng batyr emes» dep, oqytty. Otarshyldardyng osy tәrbiyesinen kórgen túlghalarymyz sovettik iydeologiyanyng soyylyn soqty. Sol jyldary әigili zanger akademiygimiz: «Orys tili raketa bolghanda, qazaq tili velosiyped qoy!» dep, túr birkýni, efirde.Áygili orystildi aqynymyz: «Kazahskiy yazyk, eto yazyk otgonnogo jivotnovodstva!» dep, onsyzda ensesi týsken tilimizdi odan beter tómpeshtedi. Sóitip, balyq basynan shiridi. Ziyaly qauym ziyandy qauymgha ainaldy. Qazaqstandy zerttegen japon týriktanushysy Nakoto OKO qazaqtar turaly bylay dedi:

«Sizder adasqan, jolynan janylyp qalghan halyqsyzdar. Áytpese, esi dúrys adam ana tilinnen góri oryssha bilgen dúrys dey me?»

Japon ghalymy til maydanyndaghy bizding tirligimizden týnilse kerek. Jәne sony ashyq aitqan. Qazaq namysyn oyatqysy kelse kerek. Biraq, sovet zamanynda ata jolynan adaspaghan da qazaqtar boldy. Búl joyqyn imperiyalyq apatqa at tóbelindey jazushylar qalam ústap qarsy shyqty. Alashtyng aqiqy tarihyn jaza bastady. Sebebi - imperiyalyq indet, qansha shýilikse de, qazaqtyng órshil ruhyn búratala óshire almaghan edi.«Jyrtyq ýiding de Qúdayy bar». Sol Qúday qyzyldardyng tas tóbesinen úrdy. Otarshyl Odaq omaqasty. Azattyq tuy kóterildi. Biraq, 70 jyldyq tómpeshten tәltirektep shyqqan tilimiz taban astynda qaz-qaz túryp kete almady. Óitkeni ol orystanu indetine onbay shaldyqqan edi. Osy kýidegi syrqatty tilimizdi qashan sauyqtyra alamyz? Múqym qazaq óz tilinde qashan týgel sóileydi? Osyghan oray ortagha salar oilarymyz mynalar:

1. Memlekettik bala baqshalardy týgel memlekettik tilge kóshiru kerek.
2. Bala baqshada tili qazaqsha shyqqan balalar sonda últyna qaramastan qazaq mektebine barugha dayyn bolady.
3. Qazaqstanda mektepter «qazaq mektebi», «orys mektebi» bolyp bólinbeui kerek. Bir ghana memlekettik mektepter bolyp qayta qúryluy kerek. Ol memlekettik mektepterde pәnder qazaq jәne orys tilderinde jýrip, ony bitirgen balalar qazaq jәne orys tilderinde sóilep shyghuy kerek. Áriyne, búl mektepterde basymdylyq memlekettik tilge berilui kerek.
4. Sonda Qazaqstannyng enbek naryghynda tildik negizde eshbir otandasymyz qaghaju kórmeytin bolady. Óitkeni, olar memlekettik mektepterde Qazaqstandaghy eki jetekshi tildi tolyq mengerip shyghady.
5. Qazaq tilin memlekettik mektepte tolyq mengerip shyqqan balalar últyna qaramastan qazaq mәdeniyeti men tarihynan mol habardar bolyp shyghady. Úly Dala tilin, mәdeniyetin, tarihyn tolyq mengerip shyghady. Qazaqstandy shynayy sýiedi. Osylar bolashaqtyng Beligerleri bolady. Qazaq mektebin bitirgen Beliger Úly Dalanyng últtyq qúndylyqtaryn shynayy sýidi. Ony biz kózben kórdik. Beliger bylay dep jazdy:

«Kýndelikti túrmysta paydalanudan shyghyp qalghan sózderdi eseptesek kәzir 10 million qazaq sózi bar. Onday sózdik qor nemiste de, orystarda da, aghylshyndarda da joq»

Osynday bay tilding basynan baghyn taydyrugha otarshyl sayasat baryn saldy. Saldarynan, qalalarda memlekettik tildi mensinbeytinderden ayaq alyp jýre almaytyn boldyq. Tipten, qazaq mektebine barghan balalardyng ózderi ózara ýziliste oryssha sóilesetin boldy. Osy jaghdaydy kórgende qalay janyng shyrqyramasyn? Býgingi qalalarda qay qazaqtyng dastarhanyna barsanda ýlkenderden tómendeu otyrghan jastardyng orysshalap otyrghanyn kóresin. Búl jastar ertengi el bolashaghy emes pe?! Tәuelsizdik tólderi emes pe? Olar talapty da talantty jastar. Biraq, ana tiline shorqaq jastar. Sonda, siz, ertengi damyghan Qazaqstanda damyghan qazaq tili bolady dep oilaysyz ba? Biz olay oilamaymyz. Onyng sebebi – býgingi shorqaq tildi jastar. Til taghdyryna, el taghdyryna erteng ie bolatyndar solar. Beliger bayqaghan bay tildin, sózdik qory 10 millionnan asatyn tilding býgingi kýii osynday. Beliger bayqaghan bay tildi súiyltuda biz aldymyzgha jan salar emespiz.

Beu, aghayyn! Sonda, biz bolashaqqa qanday til qaldyramyz? Bizden qalghan jadau da jaydaq tilding baghyn bolashaq asha ala ma? Kýmәnimiz bar.Auruyn jasyrghan óledi. Endeshe bizge, agha úrpaqqa auyr da bolsa aitu paryz. Til keselining atyn atau paryz. Auyr shyndyqty jenildetu jolyn izdeu paryz. Sondyqtan da, til maydanynda bir pәrmendi qimyldardar jasau paryz. Qalay?

1. Eng aldymen memlekettik tildi memlekettik qyzmetkerlerge mindetteu kerek.
2. Aghymdaghy Tilder turaly zannyng ornyna jana Qazaqstangha say jana «Memlekettik til turaly» zang kerek.
3. Til mәselesin retteytin ol zang nege kerek? Óitkeni, aghymdaghy 1989 jyly qabyldanghan «Tilder turaly zan» til maydanynda tuyndaghan kelensizdikterdi retteude qauqarsyz bolyp shyqty. Yaghni, eski zang jana zaman dýrmegine ilese almay qaldy.

Ony biz qalay bayqadyq? Aghymdaghy Zannyng әlsizdiginen býginde qalalardaghy jarnamalar negizinde orys tilinde jazylyp, ony qazaqshalaghan dýmbilez audarmalardy kórdik. Eger, aghymdaghy Zang myqty bolsa jarnamalar aldymen memlekettik tilde jazylyp, sodan keyin ghana orysshagha audarylar edi. Qazaq tili sonda óz elinde audarma til boludan arylar edi. Olay bolmady. Nәtiyjesinde, orysshadan qazaqshagha audarylghan kalkalardy kóremiz. Senbeseniz qaranyz kóshege shyghyp. Qay jaqqa qarasanyz da dinkendi qúrtatyn dýmbilez audarmany kóresiz. Keyde olardy týsinbey qalyp, astyndaghy orysshasyn oqyp baryp týsinesiz. Osynday kelensizdikterge jol berip otyrghan aghymdaghy zandy osydan keyin qalay zang deuge bolady?

Búl da bolsa 70 jylgha sozylghan sol sovettik iydeologiya ozbyrlyghynyng saldary. Yaghni, Qazaqstanda qazaq tili qashannan audarma til boldy, jәne, sol qalpynda qaldy. Tipten, parlamentte qabyldanatyn zandar daghy aldymen orys tilinde jazylyp sodan keyin qazaq tiline audarylady. Búl kelensizdikten qashan, qalay qútylamyz? Qúdaygha shýkir, parlament pen ýkimet býginde qazaqsha sóiley bastady. Televiydeniyedegi qazaqsha kontentter 60 payyzdan asty deydi. Biraq, búl til maydanynda istelgen júmystyng bir toghyzy. Al, istelmegen júmys - toqsan toghyz.

Osylaysha, Qazaqstan orys tili yqpalynan aryla almay jatqanda, qazaq tilin mýiizdep taghy bir til shyqty. Ol - aghylshyn tili. Osynau mýiizi qaraghayday әlemdik til Qazaqstan kenistiginde tayranday bastady. Tughan tilimizdi tughan jerinde mýiizdey bastady. Qazaq tilindegi «qala», «shahar», «kent» degen sózderdi ysyryp tastap, onyng ornyna «anau situ», «mynau situ» lerdi tyqpalay bastady.

Aghylshyndanu dertine, basqany bylay qoyghanda, ana tilimizding shyraqsysynday tilshilerimizding ózderi shaldygha bastady. Búl indet salqyny, әsirese, teleekrannan kórinedi. Teleekrandarda qazaqsha sóilemderge aghylshynshadan alynghan show, live, like, weekend, all, hit tv, time vine, life style, cover tәrizdi sózder qaptap ketti. Óstip til shúbarlau osy habarlardy taratyp otyrghan tilshilerge ne ýshin kerek boldy eken deymiz? Ne ýshin? Óz tilimizdi óz qolymyzben shúbarlaugha biz sonsha nege әues boldyq? Týsinsek búiyrmasyn.

Biz televiydeniyeni týgel minep otyrghan joqpyz. Televiydenie – qogham ainasy. Sol aina minsiz bolsa eken deymiz.

Osydan kelip bizdi aghylshyn, nemese, orys tilderine qarsy eken dep qalmanyz. Búl tilderdi de biz ana tilimizben qosa es bilgeli ýirenumen kelemiz. Odan biz útylghan joqpyz. Jastarymyzgha: «Ózge tildi bilgenshe ýiren, al, óz tilindi ólgenshe ýiren!» demekpiz.

Tәrbie basy til balam,

Osyny myqtap bil balam!

Ana tilinen aiyrylghan,

Búny úqpaydy kil nadan.

hhh

«Qazaq tilin jete bilmeymiz. Jete bilsek әuliyelik qazaq tilinde túr». Mәshhýr Jýsip KÓPEEV

«Halqymyzdyng tarihy da, taghdyry da –tilinde. Mәdeniyeti men әdebiyeti de , dili men dini de tilinde» Preziydent Q.J. TOQAEV

Qazaq tilin 3 jyl boyy ýirengen amerikandyq turist qyz Qazaqstangha kelgende til maydanynda kórgen soraqylyqtaryn әleumettik jelide bylay jazdy:

«Osy aptada men Almatyda boldym.Barghan jerimning bәrinde tek qazaqsha sóileymin. Men barghan 18 meyramhananyng tek bireui ghana maghan qazaqsha jauap berdi. Qazaqstanda qazaqsha sóilese almay qor boldym. Sonda men ne ýshin qazaqsha ýirendim? Men meyramhanadan shygha sala jyladym» deydi amerikandyq qyz bala. Shamasy búl sheteldik qyz bala Dimashtyng әnine ghashyq bolyp qazaq tilin ýirenuge kóshken kóptegen sheteldikterding biri bolsa kerek.

hhh

Terendigi múhittay

Mayqy biyden qalghan til.

Ótkirligi semserdey

Mahambetten qalghan til.

Aqylmany alashtyn

Búl Abaydan qalghan til.

Áuezovtey kemenger

Áuletip ketken til.

Jaugershilik zamannan

Elimaylap jeten til.

Qyzyl qyrghyn kezderden

Kýnirenip ótken til.

Qazaqtyng betke shygharyn

Oqqa baylap atqanda

Sol bir zúlmat zamannan

Amanat bop býginge

Janayqay bop jetken til.

hhh

Ey, jol ýstindegi jolaushy!

1.Til degen tek qarym-qatynas qúraly desek, qatelesemiz. Til –halyqtyng tarihy jady. Hatqa týspegen gәpting kóbi tilde. Tilinen aiyrylghan qazaqtyng balasy, qazaqtyng últtyq tarihy jadynan da aiyrylady. 2. Til – halyqtyng imany jady. Úrpaghynnan til ketse imany da qosa ketedi. Onday úrpaqtan kýpirlikting nebir týrin kóresin. Onday úrpaqtan últtyq imany amaldardy kýtpe! Imany amaldardy bermegen ózinsin. Endi sol úl-qyzyng kәrtayghanda seni qarttar ýiine tapsyrady. Óitkeni, sen, ol úl-qyzyndy tilimen qosa ózining últtyq imany jadynan aiyrdyn! Ei, ana tilinen bezgen ata-analar! Endi ne kórseng de, ózinnen kór! Óz obalyng ózine!

3.Til – halyqtyng salt - dәstýrining qoymasy . Ol joghalsa salt pen dәstýr qosa joghalady. Salt pen dәstýrdi myndaghan jyl saqtap kelgen sana qosa joghalady. Bir shanyraq astynda atamzamannan kele jatqan ómir sýru saltymyz qosa joghalady. 4. Til – halyqtyng qorghany. Últtyng immuniyteti. Úrpaqtyng ruhyn janityn últtyq tәrbiye. Tilden aiyrylghan kýni, eldi qorghaytyn qorghanynnan aiyrylasyn! Bizding býkil auyz әdebiyetimiz, otanshyldyq tәrbie tilimizde túr. Til ketken kýni әlimsaqtan aqyndar men batyrlardy tәrbiyelep kelgen qasiyetti qazyna qosa ketedi! Sodan keyin Úly Dalany kim qorghaydy? 5. Qazaqtyng tili – Úly Dala tili. Qazaqtyng tilin týsinbegen Úly Dala dilin týsinbeydi. Óitkeni, Úly Dala óz janyn óz tilin týsingenderge ghana ashady. Ol tilde sóilemey Úly Dala janyn týsinu mýmkin emes. Úly Dala janyn týsinbey ony sýy mýmkin emes. Úly Dala tilinde sóilemegen Úly Dalany sýimek emes. Qadirin bilmek emes. Úly Dala qadirin bilmeytinderden, Úly Dala ýshin ólmeytinder shyghady. Qúdayym, sonday bolashaqtan saqtasyn!

hhh

Keshir tilim!

Seni satyp

Ábden tantyp

Ózge tilde kópirdik.

Jetildik dep lepirdik.

Al, shynynda kemy týstik, ketildik.

Keshir tilim!

Úrpaghynnyng ezdigin.

Sony kórip sarayymda kezdi mún.

Barghan sayyn súiyluda sózdigim.

Keshir tilim!

Qadirindi bilmegen

Mәngýrtterge qúrban bolghan marjanym!

O zaman da, bú zaman

Búdan ótken bar ma mún?

Keshir tilim!

Namyssyzdyng qolynda

Mәstek bolghan tarlanym!

hhh

Ey, jol ýstindegi jolaushy! Jazushylar - halyq tilin ýirenumen ótetin shәkirtter. Halyq ústazdyng shәkirtteri. Sol shәkirtter halyq tilin jinay-jinay jýrip sol tilding qazynaly altyn sandyghyna ainalady. Til jauharlary tolghan sandyqqa ainalady. Tәnir bergen talanttyng arqasynda jazushylar jazu ýstinde sol altyn sandyqta saqtalghan til qazynasynyng qoldanu ayasyn, órisin keneytedi. Ana tilining alar asuyn asqaqtatady. Tәnir bergen talanttyng arqasynda ana tili boyynda jasyryn jatqan jauhary jaqut qasiyetterdi ashady. Yaghni, ana tilining baghyn ashady. Alayda, jazushy qansha múqiyat bolghanymen 10 millionday qazaq sózin týgel jinap sala almaydy bir sandyqqa. Sol til jinaumen jýretin jazushynyng bir ózimiz. 14 jasymyzdan bastap qazaqtyng siyrek sózdik qoryn jinaumen ainalystyq. Biraq, búl baylyqtyng týbine jete almadyq. Qúdiretti qazaq tilining mol qazynasyn týgel jinap bitire almadyq.

Smaghúl Elubay,

Qazaqstannyng Halyq jazushysy

Abai.kz