Jazushy, publisist, tarihshy-ghalym, qogham qayratkeri Beybit Qoyshybaevtyng 1970 jyly alghash ret jastardyng jana basylymy «Jalyn» alimanaghyn jarnamalau sipatynda «Leninshil jasta», odan «Jalynnyn» sol jylghy 6-shy sanynda jariya bolghan әngimesi әdildikti, tәrtipti sýietin, búl rette tipti múghalimning de búra tartuyn keshpeytin, komsomolgha qabyldanghanyna erekshe quanyp, ústazyna ghashyq bop jýrgen on tórt jasar jetkinshek jayynda-túghyn. Sodan beri balalar men jasóspirimder jәne jastar taqyrybyna qalamger «Ay núry», «Altyn dingek», «Jas qalam», «Jaqsy kórem», «Órimtal», «Órteng óskinderi»  syndy birqatar  әngimeler men povester jinaqtaryn,  «Dýniye-kilt», «Kiyeli múra» romandaryn shyghardy.

Qayta qúru jyldary «Ádilet» tarihi-aghartu qoghamyn qúrushylar qatarynda bolyp, Qogham baghdarlamasyna stalindik repressiyalarmen qatar asharshylyq shyndyghyn ashugha atsalysudy mindet etip engizdi. Tarihtaghy «aqtandaqtardy», Alash (qazaq) últ-azattyq qozghalysy tarihyn, onyng sayasy repressiyagha úshyraghan qayratkerlerining ómir joldaryn zertteumen shúghyldandy. Oqyrmangha tórt tomdyq «Týnekten oralghan esimder» zertteuler jinaghyn, «1905 jyl» roman-hronikasyn, «Álihan Bókeyhanov», «Últ teatry shanyraghyn kóterushi» zertteu tuyndylaryn, «Baqytjan Qarataev», «Súltanbek Qojanov», «Komissar Jýrgenov» romandaryn úsyndy. Qoghamnyng 25 jyldyghyna – «Ádilet» tuymen shiyrek ghasyr», 30 jyldyghyna – «Últtyq apatty tanu», sonday-aq sovettik dәuirdegi jәne tәuelsizdikting bastapqy jyldaryndaghy kýresten syr shertken «Til-Ghúmyr», Jeltoqsan kóterilisine  kózqarasty әrkimning azamattyq kórsetkishi tәrizdi qarastyrghan «Jeltoqsan – Syn» publisistikalyq hronikalaryn jaryqqa shyghardy.

Osylar jәne basqa da solarday birqatar enbekterimen, sonday-aq «Qazaq memleketi tarihyna kózqaras» tarihy ocherki, «Tәuelsizdik tamyrlary» atty tarihy tanymdyq miniaturalar, zertteuler, maqalalar, súhbattar jinaghy, on dәpterden túratyn «Alashiya» riysәlәsimen jazushy ózining shygharmashylyq konsepsiyasyna sәikes jas úrpaqty tarih arqyly tәrbiyeleuge eleuli ýles qosudy maqsat etken. Búlarmen qosa ol «Shikula y K» baspasynyng Oqu ministrligining qoldauymen әdebiyetti balalargha arnap eki tilde  shygharu baghdarlamasyna belsene atsalysyp, orys tilinde jazylghan 19 balalar kitabyn qazaq tiline audardy.

Beybit Qoyshybaevtyng balalar men jasóspirimder ómirinen jazylghan әngimeleri, zamanauy jәne fantastikalyq hikayattary engen «Ghajayyp shaq» atty kitaby Mәdeniyet ministrligining arnayy baghdarlamasymen 2024 jyly Almatydaghy «Sardar G» baspasynan jaryq kórdi. Oqyrmangha arnauynda avtordyng ózi atap aitqanday, kitapqa «býgingi mektep oqushysynyng atasy men әjesi balalyq shaghynda bastan keshken» oqighalar arqau bolghan. Osynau belgili bir tarihy kezende ómir sýrgen balausa shәkirtterding qyzyqty әlemin elestetetin tuyndylar toptamasynda jas úlannyng oqudaghy, qoghamdyq paydaly enbekterdegi taghlymdy is-әreketteri, izdenisteri, ózara dostyq qarym-qatynastary suretteledi. Endigi sóz kezegin avtordyng ózine bereyik.

Beybit Qoyshybaev:

– Qymbatty jas dostar, búl kitaptan cizder ózderinizdin  ata-әjelerinizding balalyq shaghyn arqau etken  әngimeler men hikayattardy oqy alasyzdar. (Men búl sózimdi býgingi agha buyngha, sizderding ata-analarynyzgha da arnaghym kelip túr).

Cizder, býgingi ortalau jәne orta mektepterding shәkirtteri – jetkinshekter men jasóspirimder – adam ghúmyrynyng eng bir gýlbaqshaly, kórikti, tanghajayyp kezenin bastan keship kelesizder. Sizderding osynau baqytty balalyqtarynyz elimizding memlekettik tәuelsizdigi jaghdayynda ótip keledi. Bilesizder me, sizder ómir sýrip jatqanday tanghajayyp mausymdy ózderiniz sekildi bala bolghan sizderding әke-sheshe, qart ata-әjeleriniz de bastan keshken. Tek olardyng balghyn, baldәuren shaghy tәueldilik dәuirde, sovettik zamanda ótti. Ár úrpaq ómirining ózindik kóktemi bolady, olar da ózderine sol sovet dәuirinde tap kelgen óz kókteminde gýldedi. Sosyn eseydi, er jetti, talayy tәuelsizdikti taqaltugha ýles qosty, kóbi býgingi jana, tәuelsiz ómirdi zamana talabyna say qúrugha atsalysyp keledi.

Qazir endi, mine, olardyng sol kenestik dәuirde bastan keshkenderine nemereleri, sizder, býgingi tamasha úlbalalar men qyzbalalar, osy kitap arqyly, sóz joq, qyzygha kóz salasyzdar. Qyzygha qaraysyzdar da, búdan jarty ghasyr, tipti odan da kóp uaqyt búryn sol zamanghy qúrby-qúrdastarynyzdy qanday saualdar tolghantqanyn kóresizder.

Mәselen, býgingi eresek úrpaq (ózderinizding ata-ana, qart ata-әjeleriniz) balghyn balalyq shaqtaryn qalay ótkizdi? Neni jaqsy kórdi, neni únatpady? Qalay oqydy? Oqudan bos uaqyttarynda qanday qoghamdyq-paydaly júmystarmen shúghyldandy?  Kanikuldaryn qalay ótkizdi? Qanday qiyaldargha, armandargha berildi? Eresek buynmen qarym-qatynastary qalay boldy, neni ýirendi, neden jiyrendi? Ádildikti, adaldyqty qalay týsindi? Shyndyq ýshin kýresip bayqady ma? Dostyq sezimderi qaytip sharyqtady? Keleshek derbes ómir sýru kezenine qalay әzirlendi, bolashaqqa qanday josparlar qúrdy?

Osynyng bәri jayynda jinaqtaghy tuyndylardan jauap taba alasyzdar jәne, mindetti týrde, oqyghandarynyzdy ishtey óz ómirlerinizben, ózderinizding bolashaq josparlarynyzben salystyrasyzdar.

Kitapqa engen әngimeler men hikayattar negizinen bas keyipkerding  auzymen, birinshi jaqtan bayandalady. Ár tuyndynyng bas keyipkeri ózining jas ereksheligine, albyrt kónil-kýiine, dýniyetanymyna, ómirge kózqarasyna sәikes sóileydi. Qúrby-qúrdastarymen birge ótkerip kele jatqan óz tynys-tirshiliginen ózinshe sóz saptauymen, ózindik til qoldanysymen jenil yumor aralastyra otyryp syr shertedi. Jәne qay shygharmada bolsyn, aityp bergen ýlkendi-kishili oqighasynan әldebir taghylymdy oy týydi oqyrmannyng ózine qaldyrady.

Ne kerek, cizderding alys zamandaghy  qúrby-qúrdastarynyz, al olar – ózderinizding býgingi ata-әjeleriniz, qymbatty jas dostar, sizderge ózderining jetkinshek jәne jasóspirim shaqtarynan qyzyqty da tanymdy әngime aityp beredi. Jәne olary sizderdi nebir tartymdy janalyqqa kenelterine kýmәn joq.

Kitaptaghy hikayattar men әngimeler negizgi keyipkerlerding jastaryn, qozghaytyn taqyryptaryn eskerip, alty shaghyn bólimge jiktelgen.

Alghashqy bólimdegi tuyndylardyng birinde jetkinshek shәkirtterding bilim aidynyndaghy izdenisteri әngimelenedi. Kelesisinen shygharmashyl oqushynyng  anasyna qanday ózindik tosynsyy әzirlegenin bilemiz. Sonday-aq  sondaghy shym-shytyryq oqighagha qúrylghan shygharmanyng keyipkeri ózin zamangha layyq ozyq oqushy qatarynda sanaghanymen, erterektegi eresektershe әsiresayasilyqqa boy aldyrghan basty kemshiligin qalay úqqanyn aityp beredi.

Kelesi bólimdegi bir hikayat izdenimpaz, bilimqúmar, әdiletshil balalardyn  sanaly enbek etuge degen qúshtarlyqtaryn, mektep qabyrghasynda jasaghan ghylymy tәjiriybelerin, qoyan ósiruding zamanauy tәsilin qalay iygergenderin bayandaydy. Ekinshi hikayatta taghy bir mazasyz jetkinshekterding mәdeny jayylym dep atalatyn ekpe shóp telimderin jasap, qozy-laq ósiruge kirisui, sol әreketterining negizinde maldy eski әdispen baghatyn atasynyng enbegin jenildetudi kózdeytin úsynys qorytuy әngimelenedi.

Ýshinshi bólimde qiyalshyl balalardyng jazghy demalys lagerilerinde bastan keshkenderi tilge tiyek bolghan. Alghashqy hikayatta alys planetadan kelgen ózara dúshpandyq qarym-qatynastaghy tirshilik iyelerimen tosyn jaghdayda kezdesuleri, kelesisinde oqu ozattarynyng arnayy joldamamen gharyshtaghy lagerige sapar shegui, fantastikalyq kosmos liftimen Kók aspan lagerine sayahat jasauy, astroqalashyqta zúlymdyq әreket jasaushylarmen úshyrasuy әngime bolady. Alys zamanghy qúrby-qúrdastarynyzdyng ghylymiy-tehnikalyq fantastika kókjiyeginde samghaghan qiyaldarymen tanysu sizderdi de bey-jay qaldyrmas dep oilaymyn.

Tórtinshi bólimde әrtýrli minezdi balalar ózderi jayynda qyzyqty syr shertedi. Alghashqy әngimeshi oqyrmangha әjesining ertegilerin tyndaugha qúmar  bala men robotqa baghdarlama jasap jýrgen intektual synyptasyn tanystyra kele, solardyng qaysysy ózining naghyz dosy  degen súraqty eleusiz algha tartady. Odan keyingi tuyndylardyng qily sujeti astarlarynda da osy saual boy kórsetedi. Meninshe, býgingi úlan búghan jaybaraqat qaramasa kerek.

Besinshi, altynshy bólimderdegi әngimeler men hikayattargha  auyl jәne qala mektepteri shәkirtterining qyzyqty bastan keshkenderi, barshasyna ortaq dostyq sezim, jasóspirimderding dýnie tanulary, arman-qiyaldary, bolashaqqa degen josparlary arqau bolghan. Ertedegi óskeleng úrpaqtyng әlemdi eresektershe tanugha tyrysuy, keleshek tirshilikke ózderinshe dayyndaluy olardyng qazirgi tandaghy qúrbylaryna da tansyq emes.  Sóz joq oilantady, óitkeni shygharmalar jetkinshek, jasóspirim kóniline jaqyn, qyzyqty, tartymdy, órimtaldargha jarasymdy oinaqy, jenil tilmen jazylghan.

Kitapty oqugha bel bughan qymbatty jas dostar, sizderdi aldarynyzda osynday tanghajayyp әlemmen kezdesu tosyp túr. Agha  úrpaqtyng balalyq kezenin suretteytin «Ghajayyp shaq» jinaghynan jaqsy әser, tanymdy maghlúmat alyp, bolashaq ziyaly azamatqa asa qajet qasiyetterdi tany týsulerinizge, sóitip ózderiniz boygha sinirip kele jatqan otansýigishtik sezimderinizdi, mektepte alyp jýrgen bilimge qúmarlyq, әdilettilik, adamgershilik sabaghyn bayyta berulerinizge tilektestigimdi bildiremin. Al eresek buyn, ústazdar men tәrbiyeshiler balang shәkirtterining kitaptan ruhany lәzzat alyp oquyna aqylshy, jәrdemshi bolar dep ýmittenemin.

Abai.kz