جازۋشى، پۋبليتسيست، تاريحشى-عالىم، قوعام قايراتكەرى بەيبىت قويشىباەۆتىڭ 1970 جىلى العاش رەت جاستاردىڭ جاڭا باسىلىمى «جالىن» الماناعىن جارنامالاۋ سيپاتىندا «لەنينشىل جاستا»، ودان «جالىننىڭ» سول جىلعى 6-شى سانىندا جاريا بولعان اڭگىمەسى ادىلدىكتى، ءتارتىپتى سۇيەتىن، بۇل رەتتە ءتىپتى مۇعالىمنىڭ دە بۇرا تارتۋىن كەشپەيتىن، كومسومولعا قابىلدانعانىنا ەرەكشە قۋانىپ، ۇستازىنا عاشىق بوپ جۇرگەن ون ءتورت جاسار جەتكىنشەك جايىندا-تۇعىن. سودان بەرى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر جانە جاستار تاقىرىبىنا قالامگەر «اي نۇرى»، «التىن دىڭگەك»، «جاس قالام»، «جاقسى كورەم»، «ءورىمتال»، «ورتەڭ وسكىندەرى»  سىندى بىرقاتار  اڭگىمەلەر مەن پوۆەستەر جيناقتارىن،  «دۇنيە-كىلت»، «كيەلى مۇرا» روماندارىن شىعاردى.

قايتا قۇرۋ جىلدارى «ادىلەت» تاريحي-اعارتۋ قوعامىن قۇرۋشىلار قاتارىندا بولىپ، قوعام باعدارلاماسىنا ستاليندىك رەپرەسسيالارمەن قاتار اشارشىلىق شىندىعىن اشۋعا اتسالىسۋدى مىندەت ەتىپ ەنگىزدى. تاريحتاعى «اقتاڭداقتاردى»، الاش (قازاق) ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى تاريحىن، ونىڭ ساياسي رەپرەسسياعا ۇشىراعان قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىر جولدارىن زەرتتەۋمەن شۇعىلداندى. وقىرمانعا ءتورت تومدىق «تۇنەكتەن ورالعان ەسىمدەر» زەرتتەۋلەر جيناعىن، «1905 جىل» رومان-حرونيكاسىن، «ءاليحان بوكەيحانوۆ»، «ۇلت تەاترى شاڭىراعىن كوتەرۋشى» زەرتتەۋ تۋىندىلارىن، «باقىتجان قاراتاەۆ»، «سۇلتانبەك قوجانوۆ»، «كوميسسار جۇرگەنوۆ» روماندارىن ۇسىندى. قوعامنىڭ 25 جىلدىعىنا – «ادىلەت» تۋىمەن شيرەك عاسىر»، 30 جىلدىعىنا – «ۇلتتىق اپاتتى تانۋ»، سونداي-اق سوۆەتتىك داۋىردەگى جانە تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى جىلدارىنداعى كۇرەستەن سىر شەرتكەن «ءتىل-عۇمىر»، جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە  كوزقاراستى اركىمنىڭ ازاماتتىق كورسەتكىشى ءتارىزدى قاراستىرعان «جەلتوقسان – سىن» پۋبليتسيستيكالىق حرونيكالارىن جارىققا شىعاردى.

وسىلار جانە باسقا دا سولارداي بىرقاتار ەڭبەكتەرىمەن، سونداي-اق «قازاق مەملەكەتى تاريحىنا كوزقاراس» تاريحي وچەركى، «تاۋەلسىزدىك تامىرلارى» اتتى تاريحي تانىمدىق مينياتيۋرالار، زەرتتەۋلەر، ماقالالار، سۇحباتتار جيناعى، ون داپتەردەن تۇراتىن «الاشيا» ريسالاسىمەن جازۋشى ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق كونتسەپتسياسىنا سايكەس جاس ۇرپاقتى تاريح ارقىلى تاربيەلەۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسۋدى ماقسات ەتكەن. بۇلارمەن قوسا ول «شيكۋلا ي ك» باسپاسىنىڭ وقۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن ادەبيەتتى بالالارعا ارناپ ەكى تىلدە  شىعارۋ باعدارلاماسىنا بەلسەنە اتسالىسىپ، ورىس تىلىندە جازىلعان 19 بالالار كىتابىن قازاق تىلىنە اۋداردى.

بەيبىت قويشىباەۆتىڭ بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ومىرىنەن جازىلعان اڭگىمەلەرى، زاماناۋي جانە فانتاستيكالىق حيكاياتتارى ەنگەن «عاجايىپ شاق» اتتى كىتابى مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ ارنايى باعدارلاماسىمەن 2024 جىلى الماتىداعى «Sardar G» باسپاسىنان جارىق كوردى. وقىرمانعا ارناۋىندا اۆتوردىڭ ءوزى اتاپ ايتقانداي، كىتاپقا «بۇگىنگى مەكتەپ وقۋشىسىنىڭ اتاسى مەن اجەسى بالالىق شاعىندا باستان كەشكەن» وقيعالار ارقاۋ بولعان. وسىناۋ بەلگىلى ءبىر تاريحي كەزەڭدە ءومىر سۇرگەن بالاۋسا شاكىرتتەردىڭ قىزىقتى الەمىن ەلەستەتەتىن تۋىندىلار توپتاماسىندا جاس ۇلاننىڭ وقۋداعى، قوعامدىق پايدالى ەڭبەكتەردەگى تاعلىمدى ءىس-ارەكەتتەرى، ىزدەنىستەرى، ءوزارا دوستىق قارىم-قاتىناستارى سۋرەتتەلەدى. ەندىگى ءسوز كەزەگىن اۆتوردىڭ وزىنە بەرەيىك.

بەيبىت قويشىباەۆ:

– قىمباتتى جاس دوستار، بۇل كىتاپتان cىزدەر وزدەرىڭىزدىڭ  اتا-اجەلەرىڭىزدىڭ بالالىق شاعىن ارقاۋ ەتكەن  اڭگىمەلەر مەن حيكاياتتاردى وقي الاسىزدار. (مەن بۇل ءسوزىمدى بۇگىنگى اعا بۋىنعا، سىزدەردىڭ اتا-انالارىڭىزعا دا ارناعىم كەلىپ تۇر).

Cىزدەر، بۇگىنگى ورتالاۋ جانە ورتا مەكتەپتەردىڭ شاكىرتتەرى – جەتكىنشەكتەر مەن جاسوسپىرىمدەر – ادام عۇمىرىنىڭ ەڭ ءبىر گۇلباقشالى، كورىكتى، تاڭعاجايىپ كەزەڭىن باستان كەشىپ كەلەسىزدەر. سىزدەردىڭ وسىناۋ باقىتتى بالالىقتارىڭىز ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى جاعدايىندا ءوتىپ كەلەدى. بىلەسىزدەر مە، سىزدەر ءومىر ءسۇرىپ جاتقانداي تاڭعاجايىپ ماۋسىمدى وزدەرىڭىز سەكىلدى بالا بولعان سىزدەردىڭ اكە-شەشە، قارت اتا-اجەلەرىڭىز دە باستان كەشكەن. تەك ولاردىڭ بالعىن، بالداۋرەن شاعى تاۋەلدىلىك داۋىردە، سوۆەتتىك زاماندا ءوتتى. ءار ۇرپاق ءومىرىنىڭ وزىندىك كوكتەمى بولادى، ولار دا وزدەرىنە سول سوۆەت داۋىرىندە تاپ كەلگەن ءوز كوكتەمىندە گۇلدەدى. سوسىن ەسەيدى، ەر جەتتى، تالايى تاۋەلسىزدىكتى تاقالتۋعا ۇلەس قوستى، كوبى بۇگىنگى جاڭا، تاۋەلسىز ءومىردى زامانا تالابىنا ساي قۇرۋعا اتسالىسىپ كەلەدى.

قازىر ەندى، مىنە، ولاردىڭ سول كەڭەستىك داۋىردە باستان كەشكەندەرىنە نەمەرەلەرى، سىزدەر، بۇگىنگى تاماشا ۇلبالالار مەن قىزبالالار، وسى كىتاپ ارقىلى، ءسوز جوق، قىزىعا كوز سالاسىزدار. قىزىعا قارايسىزدار دا، بۇدان جارتى عاسىر، ءتىپتى ودان دا كوپ ۋاقىت بۇرىن سول زامانعى قۇربى-قۇرداستارىڭىزدى قانداي ساۋالدار تولعانتقانىن كورەسىزدەر.

ماسەلەن، بۇگىنگى ەرەسەك ۇرپاق (وزدەرىڭىزدىڭ اتا-انا، قارت اتا-اجەلەرىڭىز) بالعىن بالالىق شاقتارىن قالاي وتكىزدى؟ نەنى جاقسى كوردى، نەنى ۇناتپادى؟ قالاي وقىدى؟ وقۋدان بوس ۋاقىتتارىندا قانداي قوعامدىق-پايدالى جۇمىستارمەن شۇعىلداندى؟  كانيكۋلدارىن قالاي وتكىزدى؟ قانداي قيالدارعا، ارماندارعا بەرىلدى؟ ەرەسەك بۋىنمەن قارىم-قاتىناستارى قالاي بولدى، نەنى ۇيرەندى، نەدەن جيرەندى؟ ادىلدىكتى، ادالدىقتى قالاي ءتۇسىندى؟ شىندىق ءۇشىن كۇرەسىپ بايقادى ما؟ دوستىق سەزىمدەرى قايتىپ شارىقتادى؟ كەلەشەك دەربەس ءومىر ءسۇرۋ كەزەڭىنە قالاي ازىرلەندى، بولاشاققا قانداي جوسپارلار قۇردى؟

وسىنىڭ ءبارى جايىندا جيناقتاعى تۋىندىلاردان جاۋاپ تابا الاسىزدار جانە، مىندەتتى تۇردە، وقىعاندارىڭىزدى ىشتەي ءوز ومىرلەرىڭىزبەن، وزدەرىڭىزدىڭ بولاشاق جوسپارلارىڭىزبەن سالىستىراسىزدار.

كىتاپقا ەنگەن اڭگىمەلەر مەن حيكاياتتار نەگىزىنەن باس كەيىپكەردىڭ  اۋزىمەن، ءبىرىنشى جاقتان باياندالادى. ءار تۋىندىنىڭ باس كەيىپكەرى ءوزىنىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە، البىرت كوڭىل-كۇيىنە، دۇنيەتانىمىنا، ومىرگە كوزقاراسىنا سايكەس سويلەيدى. قۇربى-قۇرداستارىمەن بىرگە وتكەرىپ كەلە جاتقان ءوز تىنىس-تىرشىلىگىنەن وزىنشە ءسوز ساپتاۋىمەن، وزىندىك ءتىل قولدانىسىمەن جەڭىل يۋمور ارالاستىرا وتىرىپ سىر شەرتەدى. جانە قاي شىعارمادا بولسىن، ايتىپ بەرگەن ۇلكەندى-كىشىلى وقيعاسىنان الدەبىر تاعىلىمدى وي ءتۇيۋدى وقىرماننىڭ وزىنە قالدىرادى.

نە كەرەك، cىزدەردىڭ الىس زامانداعى  قۇربى-قۇرداستارىڭىز، ال ولار – وزدەرىڭىزدىڭ بۇگىنگى اتا-اجەلەرىڭىز، قىمباتتى جاس دوستار، سىزدەرگە وزدەرىنىڭ جەتكىنشەك جانە ءجاسوسپىرىم شاقتارىنان قىزىقتى دا تانىمدى اڭگىمە ايتىپ بەرەدى. جانە ولارى سىزدەردى نەبىر تارتىمدى جاڭالىققا كەنەلتەرىنە كۇمان جوق.

كىتاپتاعى حيكاياتتار مەن اڭگىمەلەر نەگىزگى كەيىپكەرلەردىڭ جاستارىن، قوزعايتىن تاقىرىپتارىن ەسكەرىپ، التى شاعىن بولىمگە جىكتەلگەن.

العاشقى بولىمدەگى تۋىندىلاردىڭ بىرىندە جەتكىنشەك شاكىرتتەردىڭ ءبىلىم ايدىنىنداعى ىزدەنىستەرى اڭگىمەلەنەدى. كەلەسىسىنەن شىعارماشىل وقۋشىنىڭ  اناسىنا قانداي وزىندىك توسىنسىي ازىرلەگەنىن بىلەمىز. سونداي-اق  سونداعى شىم-شىتىرىق وقيعاعا قۇرىلعان شىعارمانىڭ كەيىپكەرى ءوزىن زامانعا لايىق وزىق وقۋشى قاتارىندا ساناعانىمەن، ەرتەرەكتەگى ەرەسەكتەرشە اسىرەساياسيلىققا بوي الدىرعان باستى كەمشىلىگىن قالاي ۇققانىن ايتىپ بەرەدى.

كەلەسى بولىمدەگى ءبىر حيكايات ىزدەنىمپاز، بىلىمقۇمار، ادىلەتشىل بالالاردىڭ  سانالى ەڭبەك ەتۋگە دەگەن قۇشتارلىقتارىن، مەكتەپ قابىرعاسىندا جاساعان عىلىمي تاجىريبەلەرىن، قويان ءوسىرۋدىڭ زاماناۋي ءتاسىلىن قالاي يگەرگەندەرىن باياندايدى. ەكىنشى حيكاياتتا تاعى ءبىر مازاسىز جەتكىنشەكتەردىڭ مادەني جايىلىم دەپ اتالاتىن ەكپە ءشوپ تەلىمدەرىن جاساپ، قوزى-لاق وسىرۋگە كىرىسۋى، سول ارەكەتتەرىنىڭ نەگىزىندە مالدى ەسكى ادىسپەن باعاتىن اتاسىنىڭ ەڭبەگىن جەڭىلدەتۋدى كوزدەيتىن ۇسىنىس قورىتۋى اڭگىمەلەنەدى.

ءۇشىنشى بولىمدە قيالشىل بالالاردىڭ جازعى دەمالىس لاگەرلەرىندە باستان كەشكەندەرى تىلگە تيەك بولعان. العاشقى حيكاياتتا الىس پلانەتادان كەلگەن ءوزارا دۇشپاندىق قارىم-قاتىناستاعى تىرشىلىك يەلەرىمەن توسىن جاعدايدا كەزدەسۋلەرى، كەلەسىسىندە وقۋ وزاتتارىنىڭ ارنايى جولدامامەن عارىشتاعى لاگەرگە ساپار شەگۋى، فانتاستيكالىق كوسموس ليفتىمەن كوك اسپان لاگەرىنە ساياحات جاساۋى، استروقالاشىقتا زۇلىمدىق ارەكەت جاساۋشىلارمەن ۇشىراسۋى اڭگىمە بولادى. الىس زامانعى قۇربى-قۇرداستارىڭىزدىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق فانتاستيكا كوكجيەگىندە سامعاعان قيالدارىمەن تانىسۋ سىزدەردى دە بەي-جاي قالدىرماس دەپ ويلايمىن.

ءتورتىنشى بولىمدە ءارتۇرلى مىنەزدى بالالار وزدەرى جايىندا قىزىقتى سىر شەرتەدى. العاشقى اڭگىمەشى وقىرمانعا اجەسىنىڭ ەرتەگىلەرىن تىڭداۋعا قۇمار  بالا مەن روبوتقا باعدارلاما جاساپ جۇرگەن ينتەكتۋال سىنىپتاسىن تانىستىرا كەلە، سولاردىڭ قايسىسى ءوزىنىڭ ناعىز دوسى  دەگەن سۇراقتى ەلەۋسىز العا تارتادى. ودان كەيىنگى تۋىندىلاردىڭ قيلى سيۋجەتى استارلارىندا دا وسى ساۋال بوي كورسەتەدى. مەنىڭشە، بۇگىنگى ۇلان بۇعان جايباراقات قاراماسا كەرەك.

بەسىنشى، التىنشى بولىمدەردەگى اڭگىمەلەر مەن حيكاياتتارعا  اۋىل جانە قالا مەكتەپتەرى شاكىرتتەرىنىڭ قىزىقتى باستان كەشكەندەرى، بارشاسىنا ورتاق دوستىق سەزىم، جاسوسپىرىمدەردىڭ دۇنيە تانۋلارى، ارمان-قيالدارى، بولاشاققا دەگەن جوسپارلارى ارقاۋ بولعان. ەرتەدەگى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ الەمدى ەرەسەكتەرشە تانۋعا تىرىسۋى، كەلەشەك تىرشىلىككە وزدەرىنشە دايىندالۋى ولاردىڭ قازىرگى تاڭداعى قۇربىلارىنا دا تاڭسىق ەمەس.  ءسوز جوق ويلانتادى، ويتكەنى شىعارمالار جەتكىنشەك، ءجاسوسپىرىم كوڭىلىنە جاقىن، قىزىقتى، تارتىمدى، ورىمتالدارعا جاراسىمدى ويناقى، جەڭىل تىلمەن جازىلعان.

كىتاپتى وقۋعا بەل بۋعان قىمباتتى جاس دوستار، سىزدەردى الدارىڭىزدا وسىنداي تاڭعاجايىپ الەممەن كەزدەسۋ توسىپ تۇر. اعا  ۇرپاقتىڭ بالالىق كەزەڭىن سۋرەتتەيتىن «عاجايىپ شاق» جيناعىنان جاقسى اسەر، تانىمدى ماعلۇمات الىپ، بولاشاق زيالى ازاماتقا اسا قاجەت قاسيەتتەردى تاني تۇسۋلەرىڭىزگە، ءسويتىپ وزدەرىڭىز بويعا ءسىڭىرىپ كەلە جاتقان وتانسۇيگىشتىك سەزىمدەرىڭىزدى، مەكتەپتە الىپ جۇرگەن بىلىمگە قۇمارلىق، ادىلەتتىلىك، ادامگەرشىلىك ساباعىن بايىتا بەرۋلەرىڭىزگە تىلەكتەستىگىمدى بىلدىرەمىن. ال ەرەسەك بۋىن، ۇستازدار مەن تاربيەشىلەر بالاڭ شاكىرتتەرىنىڭ كىتاپتان رۋحاني ءلاززات الىپ وقۋىنا اقىلشى، جاردەمشى بولار دەپ ۇمىتتەنەمىن.

Abai.kz