Aldymyzdaghy nauryz aiynyng 15‑kýni elimizde konstitusiyalyq ózgeristerdi qabyldau boyynsha jalpyhalyqtyq referendum ótedi dep kýtilude.

Referendumda qazaq tilining memlekettik statusymen birge, orys tilining de mәrtebesi turaly súraqqa jauap beruge tura keledi. Onda «orys tili qazaq tilimen qatar qoldanylady» dep kórsetilip, búrynghy «teng qoldanylady» degen talap alynyp tastaldy. Ne ózgerdi?

Qoghamda «qatar» men «ten» sózining sinonimdik maghynasy alandaushylyq tudyruda. Sóz retinde «qatar» jәne «ten» úghymdary maghynalas ‑ auyzeki aityluynda arasyna shek qoyylmauy mýmkin. Biraq, osy sózderdi sayasy maghynada qoldanghanda mýldem basqa sipatta bolatynyn biz emes, «Qazaqstandaghy orys tili mәselesin» kózәinekpen qarap otyrudy qalaytyn reseylik sayasatkerler bayqap qalyp, óz tarapynan shu shygharyp jatyr... Olardyng aituynsha: «búryn «naravne» bolghanda terezemiz teng edi, endi «naryadu» bolyp, orys tili túghyrynan týsip qalypty‑mys».

(21‑ghasyrda Resey syrtqa yqpal etu sayasatynda ózine qolayly bir formula tauyp aldy, ol – «russkiy miyr» atty úran. Ol boyynsha Resey әlemdegi shashyrap jatqan «orys әleminin» qorghaushysy hәm qoldaushysy boluy tiyis eken. Endeshe, qay memleket bolmasyn, onda ómir sýrip jatqan orys halqynyng ókilderi tek qana Reseyding qoldauymen ómir sýredi. Til de sonyng qúzyrynda!).

Áriyne, Qazaqstan derbes әri tәuelsiz memleket retinde ózining tildik mәselesin ózi sheshedi. Búl – bizde ghana emes, býkil әlemdegi qalyptasqan qúqyqtyq norma. Biraq, elimizdegi qalyptasqan tildik dispraporsiya júrtty alandatuda. Halyq memlekettik tilding óz dengeyinde bolmay otyrghanyn «tendәrejeli» orys tili boluymen baylanystyrady. Qogham orys tilining basymdyghy qazaq tilin shektep otyr dep sanaydy. Ony talqylaydy.

Sondyqtan bolar, biylik tarapynan aldaghy konstitusiyalyq ózgeristerge «ten» sózining ornyna «qatar» sózin qong úsynyldy. Endi, osynyng mәnin taldap kóreyik, osylay degende biylik qanday logikagha sýienedi? Nege?

Nege deseniz, aldymen, «ten» degen sózding maghynasy «mindetti týrde qoldanylady» degen әreketke menzeytinin aitu kerek. Soghan sýiengen kez kelgen orystildi qauym ókilderi osy bapty paydalanyp, qazaq tilining «memlekettik til» statusy rolin tómendetuge qúqyqtyq túrghyda mýmkindik alyp keldi. Tipten, is qaghazdaryn memlekettik tilsiz‑aq jýrgizu mýmkin bolghanyn ashyq aitu kerek.

Sonymen berge, «ten» sózin basshylyqqa alghan Ádilet basqarmalary tirkeuge alynghan barlyq kújattardyng orys tilindegi kóshirmesin talap etudi mindetti sanady. Sóitip, ol «audarma dúrys emes», nemese, «eki tildegi núsqalar say kelmeydi» degendey burokratiyalyq qysym jasaugha jol ashty, azamattardyng demokratiyalyq túrghyda damuyn shekteuding qosalqy qúralyna ainaldy. Ol bap azamattardyng «tildi tandau» qúqyna kedergi boldy.

Endi, onyng ornyna qoldanylatyn «qatar» sózinde onday salmaq bolmaydy. Óitkeni, «Qatar bolu» – «teng bolu» degendi bildirmeydi.  Endeshe, múnday jaghdayda «qajettilik tusa – qatar bolady, qajettilik tumasa – qatar túru mindettelmeydi» degen ereje qoldanysmqa týsui tiyis.  Nәtiyjesinde, basty funksiya  memlekettik tilge jýkteledi... Al, orys tili – talap etilse – qatar qoldanylady...

Biraq, qoghamdaghy senimsizdik osy jerden tuyndauda. Óitkeni, bizding burokratiya kez kelgen jaghdayda «qatar» sózin «ten» sózimen almastyra saluy mýmkin. Al oghan jol bermeuding tetikteri bizde qarastyrylmaghan, tilimiz qorghalmaghan.

Endeshe, osy ekiúdayylyqtan arylu ýshin, Konstitusiyada «Is qaghazdary memlekettik tilde jýrgiziledi. Qajet jaghdayda orys tilinegi núsqasy qatar qoldanysta bolady» degen talap engizilui tiyis edi. Sonda ghana, Qazaq tili ózining konstitusiyalyq statusyn tolyqtay atqara bastaydy. Biraq onday talap jana konstitusiyada kórsetilmegen.

Endeshe, osy talaptyng bolmauy sebepti, Jana Konstiusiya bolashaqta «orystildi» men «qazaq tildi» ortadaghy daudyng jalghasa berer‑bermesine kepil bola almaytynyn bayqaymyz. 

Ábdirashit Bәkirúly, filosof‑publisist

Abai.kz