Header Banner
Senbi, 14 Nauryz 2026
Pikir 119 0 pikir 14 Nauryz, 2026 saghat 13:27

Sifrlyq óner jәne virtualdy mәdeniyet

Suret: Avtorlardyng jeke múraghatynan alyndy.

Jasandy intellektting damuy sifrlyq ónerding jana baghyttaryn qalyptastyrdy. Sonyng ishinde generativti óner, virtualdy shyndyq, interaktivti installyasiyalar jәne sifrlyq animasiya erekshe tanymal boluda. Búl baghyttar kórermendi tek baqylaushy ghana emes, shygharmashylyq prosesting qatysushysyna ainaldyrady.

Búl qúbylys ónerding tabighaty turaly jana ghylymy pikirtalastardy tudyryp otyr. Keybir zertteushiler jasandy intellektti tek qúral retinde qarastyrsa, basqalary ony shygharmashylyq prosesting belsendi qatysushysy retinde baghalaydy. Osy túrghydan alghanda, bolashaqta adam men jasandy intellektting birlesken shygharmashylyghy keninen taraluy mýmkin. Osyghan qatysty ýsh buynnyng ókili bolyp sanalatyn qytay tilinen audarmashy, aqyn-jazushylar bolyp sanalatyn Túrdyhan Aydarhanúly, Asqar Bektúrghan jәne Semey qalasyndaghy «Qúnanbay qajy atyndaghy Alash audarmashylar odaghy» QQ diyrektory, Respublikalyq «Abay» jurnalynyng ghylymy qyzmetkeri, týrk tilderinen audarma jasap jýrgen aqyn-ghalym Erik Qayratbekúldarynyng pikirlerin bilgen edik.

Suret: Avtordyng jeke múraghatynan alyndy.

Túrdyhan Aydarhanúly:

– Qazaqstan Respublikasy Ýkimetining 2017 jylghy 12 jeltoqsandaghy № 827 qaulysymen Bekitilgen «Sifrlyq Qazaqstan» memlekettik baghdarlamasy 2025 jylghy 17 qarashadaghy № 230-VIII QRZ «Jasandy intellekt turaly» Qazaqstan Respublikasynyng Zanyna úlasyp, elimiz eki baghytta atap aitsaq, jappay kompiuterlik sauattylyq pen JY mengerudi júrt arasynda keninen damudy qolgha aldy. Bizding úranyymyz «Últqa adal hәm kirshiksiz qyzmet etu adamdy múratqa jetkizu» boluy kerek.

Mine, osy «Últqa adal hәm kirshiksiz qyzmet etu adamdy múratqa jetkizudin» has sipatyn әr qazaq óz boyynan izdeui kerek. Jalpy elim degen jan «Memleket maghan – ne beredimen emes, Men Memleketke ne beremin» ústanymymen ómir sýrui kerek. «Memleket maghan – ne beredimen emes, Men Memleketke ne beremin» ústanymymen ómir sýrgen bilimdi de,  jalyndy jastarymyz jetip artylady. Búnyng bәri otbasynan alghan qazaqy tәlim-tәrbiyening arqasynda. Bizde tek solardyng zeyinin mamandyghyna oray AI audarmashylyq qyzmetke beyimdesek, kóp nәrseden útamyz.

Suret: Avtordyng jeke múraghatynan alyndy.

Asqar Bektúrghan:

– Onlayn disputtar, teleshoulardy, týrli platformalardy qazaq tilinde kirme sóz qabyldaugha arnap, orys tildi qazaqtardy da búl proseske tartuymyz kerek.  AI әr últtyng ózining óneri men mәdeniyetin jahangha tanytuyna mol mýmkindik berip otyr.

Bolashaqta jasandy intellekt mәdeniyet pen ónerding damuyna odan әri yqpal etip, jana shygharmashylyq mýmkindikter ashatyny sózsiz. Sondyqtan búl baghyttaghy ghylymy zertteulerdi keneytu jәne tehnologiyany mәdeny qúndylyqtardy saqtay otyryp damytu qazirgi zamannyng manyzdy mindetterining biri bolyp tabylady.

Spotify: pop muzykada aghylshyn tilindegi әnder azayyp barady deydi. Endi osy kompaniya turaly aita keteyin: Spotify – búl әlemdegi eng iri muzykalyq aghyndyq servisterding biri, shvedtik tehnologiyalyq kompaniya . 2006 jyly Danieli Ek pen Martin Lorentson negizin qalaghan búl platforma 2008 jyldyng 7 qazanda resmy týrde iske qosyldy . Býgingi tanda Spotify muzyka tyndau tәsilin týbegeyli ózgertip, paydalanushylargha milliondaghan әnderge, podkasttargha jәne audiokitaptargha onay qol jetkizu mýmkindigin úsynady .

Qyzmet 180-nen astam elde qoljetimdi jәne әlem boyynsha 626 millionnan astam belsendi paydalanushysy bar, onyng ishinde 246 milliony aqyly jazylushy bolyp tabylady . Búl kórsetkishter Spotify-ting audioaghyn naryghyndaghy ornyn aiqyn kórsetedi.

Spotify muzykalyq strimingtik gigantynyng mәlimetterine sәikes, aghylshyn tilindegi muzyka charttardaghy ýstem ornyn joghalta bastady.

Kompaniya habarlaghanday, ótken jyly onyng jahandyq top-50-de ispan, korey, portugal, týrik, indoneziya jәne arab tilderin qamtityn 16 týrli tilde әnder payda boldy. Búl 2020 jylghy kórsetkishten eki ese artyq.

Tek ispan tilinde ghana әn salatyn Bad Bunny әlemdegi eng kóp tyndalatyn әrtiske ainaldy. Al Brit Award laureaty Rozaliya ózining songhy alibomynda 14 dialektide әn aitady.

Spotify braziliyalyq fank әlemdegi eng tez ósip kele jatqan janr bolghanyn, al onyng auditoriyasy 36% -gha óskenin habarlady. K-Pop tanymaldyghy 31% -gha, Trap Latino - 29% -gha ósti.

Kompaniyanyng mәlimetinshe, búl janrlar Spotify kompaniyasyna ótken jyly royalty týrinde 100 million dollardan astam qarjy әkelgen.

Sonymen qatar, aghylshyn tili charttarda búrynghysynsha basym: muzyka industriyasynyng mýddesin qorghaytyn IFPI úiymynyng mәlimetinshe, ótken jylghy eng kóp satylghan 20 alibomnyng 14-i tek osy tilde jazylghan.

Alayda, tizimge ontýstik koreyalyq Stray Kids, Enhypen jәne Seventeen toptary, sonday-aq japondyq Mrs Green Apple rok-toby endi - jankýierler rok pen pop-muzykanyng әdettegi paradigmalarynan tys muzykagha jii jýginedi.

Blackpink korey, aghylshyn, tay jәne japon tilderinde әn aityp, top jәne jeke әrtister retinde tabysqa jetti Bir quanyshtysy «Qazaq әnderi» de osy shoghyrdan kórine bastady. Qazaqqa da Týrk әleminde mәdeny hәm ónery kóshbasshy bolau ýshin tap osynday ana tildi kompaniya qúru kýn tәrtibinde túr. Ázirshe osy baghytta Aqberen bauyrymyz ghana zyr qaghuda. Tek ony tyndar qúlaq әzirshe ne biylik, ne biznes tarapynan tabylmay túrghany janyndy auyrtady eken.

Suret: Avtordyng jeke múraghatynan alyndy.

Erik Qayratbekúly:

– Qazaq mәdeniyetin synaugha kelgende, ony mineuge kelgende bәri sheber. Ári biz anany joghalttyq, mynany joghaltyp ala jazdaudamyz dep zar jylaushylar da jetip artylady. Biz ýnemi sebeppen emes, onyng saldarymen kýresetin últqa ainalyp baramyz. Bar sebep últ mәdeniyetining elitalyq jәne búqaralyq eki qyry barlyghyna jete mәn bermeudemiz. Ekinshi janama sebep internet kenistigine eshkim qorghauy men qoldauyn kerek etpeytin orys jәne aghylshyn tildi kontentterding qosanjarlasuy.

Elitalyq jәne búqaralyq mәdeniyetti zamana talabyna layyqtau әli qolgha alynbauy ókinishti. Álem klassikterin audaru degenimiz – elitalyq mәdeniyetti qalyptastyru Hәm búqaralyq mәdeniyetti tasada qaldyru.

Búqaralyq mәdeniyet degenimiz dinimiz, dilimiz jәne әdet-ghúrypymyzgha shirkeu týsirmeytin art-mәdeniyet ónimderin arnayy qúrylghan komissiya arqyly  júrt nazaryna úsynu. Mine, biz osy jaghynan aqsap jatyrmyz. Búqaralyq mәdeniyet ókilderi qara júmysta jýrgen jәne ýy sharuasyndaghy bauyrlarymyz ben qaryndastarymyz. Osylar ýnemi nazardan tys qalady. Olardyng ne kórip ne qoyyp jýrgenine әleumettik saual jýrgizilgen emes. Tek olardyng tarapynan әlde bir óreskel jaghday oryn alghan shaqta qazaqty qúrtatyn qylyq dep úlarday shulaymyz.

Bizge әr oblystaghy aqsaqaldar jәne ústazdar qauymyn tarta otyryp, últtyq reliz taratu ortalyqtary kerek. Osy reliz taratu ortalyqtary viydeo-audio jәne baspa ónimderin internet arqyly tiyk-tokta, istagrammda, yutubta, telegrammda t.b. әleumettik jelilerde salt-dәstýrimizge oray qalay tartatu kerektigin birizge týsire alady.

Últtyq relizge әr salanyng mamandary at salysyp, júrtshylyqtyng súranysyn saualnama arqyly bilip el kәdesine jaraytyn is atqarady. Reliz týzilmey biz býgingi mәdeniyetimizden aiyrylamyz.

Túrdyhan Aydarhanúly:

– Shaghyn tipografiya qazaq mektepterining aldynda jana mýmkindikterge jol ashyp, búghan deyin qosymsha qarjy salymdarynsyz qol jetimsiz bolghan mindetterdi sheshuge keng mýmkindikter beredi. Mysaly, oqu baghyttary boyynsha bukletter basyp shygharu, marapattau gramotalaryn, diplomdardy dayyndau jәne t.b.

Zamanauy tehnologiya damyghan zamanda qazaqqa kerekti kitapty mektep pen onyng ústazdary da týpli mekemeklerge baryp taban tozdyrmay, tikeley naryqqa úsyna alady. Osy mekteptin, kolledjderding әleuetin paydalanbau mulitiymedia naryghynyng tarihy dóngelegin keri ainaldyru.

Qazaqy beyne ónimderdi tatar, qypshaq tildi ózbek, úighyr, qaraqalpaq, qyrghyz, qaraqalpaq, noghay, qúmyq, qarashay, balqar syndy últtardyng tútynatynyn esten shygharmauymyz kerek. AI osy mәseleni, atap aitsaq, «qazaq internet mәdeniyetin tili men dili jaqyn elderge taratudy» basty oryngha qoyady.

Asqar Bektúrghan:

– Qoghamdyq negizdegi AI negizdelgen «Jeksenbilik mektepter» qúru kerek. Búl jeksenbilik mektep ýshin biz jas úrpaqty kompiuterlik tәueldilikten qútqaratyn, balanyng shygharmashylyq qabiletin ashu ýshin sheberlik mektebi bola alady. Jeksenbilik mektep ústazdary óz shәkirtterin AI audarmashylyq servistermen tanysugha, onlayn kitaphanalargha kitapsha jasatyp, әleumettik jelige avtorlyq oqylymmen taratugha, audarmagha animasiya jasatugha ýiretuge t.b. osy bastan, yaghni, mektep qabyrghasynan beyimdey alady.

Erik Qayratbekúly

– Mektepterde padkastyq dublyaj ortalyqtary qúryp, sifrlyq dizayn salasynyng mamandyqtarymen qazaq shәkirtterin tanystyra alsaq, kóp nәrseden útamyz. Mektep qabyrghasynan jete bilim alghan Digital-dizaynerler - Virtualdy әlemder men vizualdy kontent jasap, onlayn-ortany tartymdy jәne ynghayly etedi.

Abai.kz

0 pikir