Basy: TD-syz dәuirding dýldýlderi

Futboldan әlem chempionattarynyng qay-qaysysynda da erekshe kózge týsken ýzdik futbolshylar bolady. Ótken joly biz 1930, 1934, 1938 jәne 1950 jyldary jaqsy tanylghan jahan futbolynyng jampozdary jóninde sóz qozghaghan edik. Endi odan keyingi dop dodalarynda jarqyray kóringen júldyzdargha az-kem toqtalamyz.

1954 jylghy dop dodasynan bastap qana múnday dengeydegi futbol jarystarynan tikeley telereportajdar kórsetile bastady. Degenmen qazaq auyldaryna sol bir «qobdishanyn» kele bastauyna da әli biraz uaqyt bar-tyn. Yaghny búl kezendegi futbol tarlandaryn da dәl qazirgidey naghyz  telejúldyzdar deuge әli erte edi.

Suret: sportpanorama.by saytynan alyndy.

Zenbirek

HH ghasyrdyng ýzdik futbolshylarynyng biri bolyp tanylghan vengr Ferens Pushkashtyng eng jarqyray kózge týsken kezi – 50-jyldar edi. 1954 jylghy әlemdik dop dodasynda ol 3-aq oiyngha qatyssa da, júrtshylyq ony ýzdik oiynshy dep tanydy. Soqqysynyng qattylyghyna qaray ony әriptesteri «Zenbirek» dep ataytyn. Alayda shabuylshynyng da, komandanyng da tamasha oinaghanyna qaramastan dýniyejýzilik birinshilikting altyn jýldesi vengrlerge búiyrmady. Olar Shveysariyanyng Bern qalasynda ótken finalda Batys Germaniya futbolshylarynan 2:3 esebimen útyldy.

1927 jyldyng 2 sәuirinde Budapeshtte dýniyege kelgen Ferens Pushkash óz elining «Kishpesht», «Gonved» klubtarynda oinady. 1945 jyly Vengriya qúramasy sapyndaghy alghashqy oiynyn ótkizdi (jalpy ol vengr qúramasynda 85 oiyn ótkizip, 84 gol soqqan). 1952 jyly qúramanyng kapitany bop saylandy. Pushkash bastaghan Vengriya qúramasy sol jyly Helisinkiyde Olimpiada chempiony atandy.

1956 jyly majar elinde búrq ete týsken Kenes Odaghynyng ezgisine qarsy tónkeris basyp-janshylghan son, Madridke qashyp ketip, «Realda» óner kórsetti. Onyng qúramynda Chempiondar kubogyn jenip aldy. 1962 jyly Ispaniya qúramasynyng sapynda әlem chempionatyna qatysty.

Suret: sport-express.ru saytynan alyndy.

«Fontan»

Taqyrypshagha qarap, «bir әripten qate ketipti-au...» dep oilamanyz. Óitkeni sol kezendegi jurnalister fransuz shabuylshysy Just Fontenge «goldardyng fontany» degen aidar taghypty.

Fonten 1933 jyldyng 18 tamyzynda Marokkoda dýniyege kelgen. Ákesi – fransuz, sheshesi – ispan. Marokkonyng «Marrakesh», «Kasablanka», Fransiyanyng «Nissa», «Reyms» klubtarynda óner kórsetken ol Fransiya últtyq qúramasynda (1956-1960) 21 match ótkizip, 30 dop soghypty. Statistikterding esepteuinshe, ol jalpy futbolshylyq ghúmyrynda 320 oiyn oinap, 370 gol soqqan!

1958 jyly ol qúramanyng negizgi qúramynda emes edi. Tek shabuylshy Rene Bliar jaraqat alyp, tizimnen syzylyp tastalghan song ghana sonyng ornyn basqan Fonten bir chempionatta 13 gol soghyp, әlemdik rekord jasady. Taghy bir tamasha kórsetkish: ol – bir finaldyq turnirding barlyq oiynynda alannan golsyz ketpegen túnghysh futbolshy (búl rekordty 1970 jyly braziliyalyq Jairzinio qaytalady).

1960 jyly ol ayaghyn eki jerden syndyryp alyp, nebәri 27 jasynda futbolmen qosh aitysugha mәjbýr boldy. Áytpese rekordtyng kókesin kórseter me edi, kim biledi...

Suret: reddit.com saytynan alyndy.

Halyq quanyshy

Braziliyanyng osy bir ghajayyp futbolshysynyng tolyq aty-jóni – Manuel (Mane) Fransisko dos Santos. Biraq býkil әlem ony Garrincha degen laqap atpen tanidy. «Garrincha» – Braziliyanyng tauly ónirlerinde ghana kezdesetin, halyq senimi boyynsha, adamdargha baqyt әkeletin kip-kishkentay ghana qús eken. Futbolshyny júrttyng nege olay atap ketkeni qazir eshkimning esinde joq, biraq ózimen «attas» qús sekildi Garrinchanyng da qanshama jyl boyy adamdargha baqyt syilaghany ras. Jankýierlerding oghan «Halyq quanyshy» dep aidar taghuy әste tegin emes.

1933 jyly kedey otbasynda dýniyege kelgen Manening tabighy kemistigi bar edi – ong ayaghy sol ayaghynan alty santiymetr qysqa bolatyn. Biraq búl onyng futbol oinauyna kedergi bola alghan joq. «Qayta týrli fintterdi mengeruine tipti kómektesti» dep te jazady braziliyalyq jylnamashylar.

Últtyq qúrama sapynda 60 oiyn ótkizip, 17 gol soqqan shabuylshy eng әueli 1958 jylghy әlem chempionatynda kózge týsti. Alghy sheptegi Garrincha – Vava – Pele ýshtigining oiyny ghalamat edi. Al 1962 jyly Pele jaraqat alyp, saptan shyghyp qalghan son, ol shabuyldaghy «birinshi skripkagha» ainaldy. Mamandar Chiliydegi әlemdik dop dodasyn bir auyzdan «Garrinchanyng chempionaty» dep atady.

«Botafogo», «Korintians», «Portugeza», «Flamengo» klubtarynda oinaghan.

1983 jyldyng 20 qantarynda qaytys bolghan. Rio-de-Janeyrodaghy «Botafogo» klubynyng stadionynda oghan biyiktigi 2,5 metrlik eskertkish qoyylghan. El astanasy – Brazilia qalasyndaghy stadion «Mane Garrincha» dep atalady.

«Garrincha dýniyege bala bop kelip, sol bala kýiinde ketti, – depti dosy, talay jylghy komandalas serigi Nilton Santos. – Ol titteyinen bir-aq oiynshyqqa – ala dopqa ghana arbalghan edi...».

Suret: football-pitch.ru saytynan alyndy.

«Mozambikten shyqqan qara marjan»

Portugaliya futbolynyng jaryq júldyzy Eysebiogha jankýierler men jurnalisterding taqpaghan aidary joq: «Europalyq Pele», «Qara qabylan», t.b. Sonyng ishinde shabuylshygha mayly kýiedey jabysqany – «Mozambikten shyqqan qara marjan» degen at.

Osy laqap attan kórinip túrghanday, Eysebio da Silva Ferreyra 1941 jyly Portugaliyanyng Afrikadaghy otarlarynyng biri – Mozambikte dýniyege kelgen. 100 metr qashyqtyqqa jýgiruden jasóspirimder arasynda el chempiony atanghan ol keyin futbolgha auysqan. 1961 jyly «Benfikamen» shart jasasyp, 14 jyl boyyna lissabondyq klubtyng namysyn qorghaghan, 9 ret el chempiony atanghan. Al 1962 jyly finalda Madridting «Realyn» jenip (5:3), Chempiondar kubogyn útyp alghan. Esep 3:3 bolyp túrghan kezde sheshushi eki goldy soqqan kim dep oilaysyzdar? Áriyne, Eysebio!

Jalpy, ol tumysynan súrmergen bolsa kerek. Jay oghynday jyldam shabuylshynyng soqqysy da soyqan edi. Tipti ol dopty qatty jýgirip kele jatyp ta tebe beretin: múnday kýtpegen soqqylar talay qaqpashyny qapy qaldyrghany anyq. Eysebio 6 ret Portugaliya chempionatynyng súrmergeni atandy, keyde tipti býkil Europada odan artyq mergen tabylmaghan jyldar da bar. 1968 jyly 42, 1973 jyly 40 dop soqqan gol «Altyn butsy» jýldesin iyelendi.

Portugaliya qúramasynyng sapynda 64 oiyn ótkizip, 41 gol soqqan «qara marjan» 2014 jyly qaytys boldy. Lissabondaghy «Estadio Luj» stadionynda oghan kózi tirisinde-aq eskertkish qoyylghan.

Sәken Sybanbay

Abai.kz