Aqyn Júmatay Jaqypbaevtyng esimin ólenderi arqyly jaqsy bilgenimizben, onymen jaqynyraq ústazymyz Temirghaly Kópbaevtyng sabaghynda tanysqanbyz. Jurnalistikanyng radio salasynan dәris oqityn Temirghaly agha dәristing sonyn óleng oqugha, aqyndar poeziyasyna, shygharmashylyqqa arnaytyn. Sonday kezekti leksiyanyng birinde Júmatay aqynnyng ólenin oqyp túryp, Almatygha jana kelgen ózi qúralptas jas aqyndardyng jinalyp, qaghanat qúrghandyghy, Júmatay aqynnyng qalay qaghan bolghandyghy turaly syr shertken edi. Qaghanatta jýrgendegi qyzyqty sәtterin de qimastyqpen eske alghan. Ózimizge tarihtan tanys qaghan, qaghanat úghymdary bizge de jyly әser etken. «Shirkin-ay, sol kisini kózi tirisinde kórip, jaqynyraq tanyspadyq pa eken» degen arman bәrimizding kónilimizding týkpirinde qalyp qoyghany ras. Sol bir bәrimizge ólenderimen tanymal aqyn, bizge beymәlim «qaghan» biyl tiri bolsa, alpys jasqa tolady eken. Mereytoyy qarsanynda eng jaqyn dosy, janashyr syrlasy, asyl jary Zaida Elghondinovamen Júmatay aqyn turaly syrlasqan edik.

Alghashqy tanystyq…

Júmataydy eng alghash kórgenim әli kýnge esimde. Mektepting joghary klasynda oqitynmyn. Jas aqyndardyng kezdesui bolady dep, on-shaqty jasty jinap, Áben Dәurenbekov pen Sәken Imanasov aghamyz ekeui Almatygha alyp keldi. Árqaysymyzdy bólek-bólek kabiynetterge jinaqtap, aqyndyq tәjiriybe turaly dәris oqidy. Bir kýni dәris jýrip jatqan kezde esikten syghalap, bir jigit qarap túrdy. Beti appaq, qasy-kózi qap-qara, jigitting súltany ma dersin. Onday súlulyq әiel adamdargha siyrek bitedi. Áben: «Anau sening Júmatay aghan. Bizding Taldyqorghandiki. Jýr, tanystyrayyn»,– dedi. «Ábeke, jigitting súluynan qorqam. Óte súlu adam eken. Jýregim daualamay túrghany»,–dedim. Ol kezde Júmatay KazGU-ding studenti eken.

Taghdyr degen qiyn ghoy, arada úzaq jyldar ótken son, Júmatay ekeumiz kezdeysoq tanystyq. Jurnalistikany bitirip, Kirov audandyq gazetinde júmys istep jýrgen kezim. Núrqasym degen bir jas jigit janadan qyzmetke kelgen. Sol jigit júmysqa túrghan alghashqy kýnderding birinde tughan kýnin jasady. «Zaida jýr, mening býgin tughan kýnim. Joldastarymnyng barlyghyn shaqyrdym»,–dedi. Ózi kelip shaqyryp túrghan son, barmay qalmaysyn. Barsam, bóten adamdar kóp emes eken, jalghyz Júmatay otyr. «Mynau Júmatay Jaqypbaev degen aqyn aghan, men seni tanystyrugha alyp keldim. Ólenderindi oqyp bershi, – dedi. Ózimning eki ólenimdi oqyp edim, ýnsiz tyndap otyrdy da: «Basqa qanday óleng bilesin?» dedi. Men de aqynmyn ghoy. Aqynda minez bolmaushy ma edi. Ólenimdi jaqsy dep maqtay qoymaghan son, renjip, әdeyi ózining ólenin oqyp berdim. Jymiyp kýldi de: «Myna songhy óleniniz jaqsy eken» dedi. Arada biraz uaqyt ótken. Taldyqorghangha bir sharualarmen kelgem. Oblystyq «Oktyabri tuy» gazetin satyp alyp qarasam, sonynda kónil aitu jýr. Júmatay sol gazette júmys isteytin. Ákesi qaytys bolghandyghy turaly jazylypty. Redaksiyasyna baryp, kónil aitsam ba eken dep oilandym. Artynan, jigit adamgha әielding kónil aityp barghany ynghaysyz ghoy, kezdesip qalsa, aitarmyn dep ózimdi-ózim júbattym. Qalada «Kitap jәrmenkesi» bop jatyr eken. Songhy shyqqan kitaptardy qarap, jәrmenkeni aralap jýrgem. Bir kezde bireu iyghyma qolyn salyp: – Qariya, qalynyz qalay? – degeni. Ol uaqytta «qariya» degen sóz bizding aramyzda qaljyng bop ketken. Jalt búrylyp qarasam, jymiyp qoyyp Júmatay túr. – Sәlemetsiz be? Ákenizding arty qayyrly bolsyn! – dep qazaqshalap kónil aityp jatyrmyn ghoy. Sóitip edim: – Aqyngha aqyn osylay kónil aitushy ma edi, Zaida! Sen aqyn emessing be? Taldyqorghanda ol kezde jalghyz «Jetisu» restorany bar bolatyn. Tura sol restorannyng túsynda túr ekenbiz. Sosyn ózim de ynghaysyzdanyp: «Jýriniz, osynda kirip, әngimeleseyik» dedim. Restoranda otyryp, әkesi jayly úzaq әngime aitty. «Ákemdi jaqsy kórushi em. Ákem mening dosym, ruhany sýienishim edi. Sol sýienishimnen airylyp qaldym ghoy, Zaida. Sen maghan dos, jar bolshy»,–dedi. «Dos bol degeninizdi týsinem, jar bol degeniniz qyzyq eken» dedim kýlip. «Ony keyin týsinesin»,–dedi. Ýige kelgen son, bolghan-jaydyng barlyghyn әke-shesheme aittym. Sóitsem, әkem shesheme: « Júmatay әlgi Saghady degen kisining balasy emes pe? Onyng ózi seri kisi edi. Birneshe әielinen birneshe balasy bar dep edi. Búl ózi nekeli әielinen tughan nekeli balasy ma eken. Qyzyna ait, sony әlgi Júmataydan súrasyn» depti. Keyinirek Júmekenmen kezdesken kezde, әkemning aitqanyn súrap edim, ol qarqyldap kýlip jiberdi de: «Qoryqpa. Ákemning ózining aq nekesinen tughan balamyn» dedi. Sybyrlaghandy qúday da estiydi ghoy. Nesin jasyrayyn?! Júmatay ekeumiz ýilengenge deyin, ol da, men de túrmysta bolghanbyz. Kelinshegi tym әdemi bolsa kerek. Júmekenning onda Lәilagha ghashyq bolyp jýrgen kezi. «Sen Lәilәni ghana jyrlaysyn. Nege meni jyrlamaysyn» dep jii qyzghana bergen son, aqyrynda ajyrasyp ketken eken. Sәken deytin úly anasymen birge ketipti. Men de bir jigitpen túrmys qúryp, «óleng jazbaysyn» dep shygharmashylyghyma bóget bola bergen son, 11 ay túryp, ketip qalgham. Sóitip, er azamattan týnilip jýrgen kezimde Júmatay jolyqty. Bylay qarasanyz, ekeumizding de taghdyrymyz úqsas. Onyng da kelinsheginen ajyraghanyna jeti jyl bolghan da, mening de jalghyz jýrgenime sonsha uaqyt. Ekeumizde de qorqynysh bar. Ekeumiz de jýreksinemiz. «Ómir sýrip kete alamyz ba, joq pa?» degen uayym basym. Bir kýni týski astyng uaqytynda ekeumiz birge shay iship otyrghanbyz. Sau etip Júmataymen birge qyzmet isteytin bir top joldastary kirip kelsin. «Eki birdey aqyn ne istep otyrsyndar?» dep olar da tan. Ertesine meni gazetting redaksiyasy qyzmetke aldy da, ekeumizge toy jasap berdi.

Júmataydan búryn Lәilәmen tanystym

Óleng jazugha qúmartqan son, aqyndardyng da ólenderin jii oqimyz. «Mәdeniyet jәne túrmys», «Jalyn», «Júldyz» jurnaldarynda, «Qazaq әdebiyeti» gazetinde aqyndardyng jana ólenderi jii basylady. Sony izdep jýrip oqimyz. Sol jyldary Júmataydyng da «Lәilәgha» arnap jazylghan ólenderi jii shyghatyn. Toghyzynshy klastyng oqushysy bolsam da, eng birinshi men onyng ólenderine ghashyq boldym. Petrarkanyng «Laurasy» siyaqty, qazaqtyng Lәilә degen qyzyna ghashyq bolghan qanday jigit eken dep oilaysyn.. Áy, qyzdyng da armany joq shyghar dep oilaushy em. Sóitip jýrgenimde, eng birinshi Júmataydy emes, Lәilәni kórdim. Balapan Arynova degen naghashy apayym bar edi. Sol kisi bir kýni «Mening Lәilәm keldi. Mәskeude oqityn edi. Sen bizding poetessamyzsyng ghoy. Ýige jýr» dedi. Alghash ret «poetessa» degen sózdi sol kisiden estidim. Dap-darday qyp aqynsyng dep túrghan son, barmay qalasyng ba? Naghashy apammen ilesip, ýiine keldim. Lәilә appaq, ýlbiregen súlu qyz eken. Al men eki betim qyp-qyzyl, auyldyng qyzymyn. Eki betimnen qysyp-qysyp qoyyp, «Oy, eki betinen shertip jibersen, qany tamayyn dep túr» dep aitqany da esimde. Ol kezde ol Lәilәnin, keyin maghan jar, dos bolatyn Júmataydyng Lәilәsi ekeni sol sәtte bilgem joq.

Júmatay ekeumiz jýzdesip jýrgenimizde Qaratal ózenining boyynda jii kezdesetinbiz. Ol óleng oqidy. Ólenderining bәrin jatqa biletin. Bir kýni sóitip óleng oqyp otyrghanynda: «Lәilә degen kim?» dep súradym. «On alty jasymda dosymdy mal dәrigerlik oqugha týsiremin dep, birge emtihan tapsyrdym. Studenttik kýnderding birinde keshkilik by keshine bardyq. Biyge bir top qyzdar keldi. Sol qyzdardyng dәl ortasynda ay men kýndey bir qyz kirip kele jatty. Moynynda qyp-qyzyl oramaly bar. Kirip kele jatyp, birden kózi maghan týsti. Sosyn maghan jaqyndap keldi de, moynyndaghy qyzyl oramaldy mening moynyma salyp, eki úshynan ózine qaray tartyp, biyge shaqyrdy. By bilmeymin. Sportpen ainalysam. Bokser bolam dep jýrgen kezim. «Bilmeymin» dep aitugha taghy úyat. Ýndemey túra berdim. Sóitip edim, ol ashulanyp, janyndaghy qyzdargha qarady da: «Esly on ne budet moiym, togda ya ne budu jiti» dedi, qyzyl oramaldy maghan qaldyryp, esikti sart etkizip, shyghyp kete bardy. Ýlbiregen appaq aru qyzdyng meni únatyp qalyp, osylay sóz aitqanyna ózimdi keremet baqytty sezindim. «Lәilәning atyn shygharatyn aqyn bolam» dep ózime sert berip, óleng jazyp kettim. Búrynyraqta da óleng shimaylaytynym bar edi. Al ólenge shyndap den qonyma Lәilә sebepker boldy. Lәilә – mening baqytym da, sorym da, quanyshym da, qasiretim de bolyp kele jatyr. Zaida, ekeumiz taghdyr qosyp, ýilenetin bolsaq, sen meni Lәilәmmen birge jaqsy kóresin. Lәilә arabqa túrmysqa shyqqan. Qazir alty jasar qyzy bar. Shirkin, sol qyzdy asyrap alsam ghoy» dep onyng armandaghany da әli kýnge esimde. Alghashynda shyn mәninde Lәilә Dosmúhamedovagha arnalyp jazylghanymen, keyin Lәilә Júmataydyng aqyndyq múnynyn, býkil bolmysynyn, ókpe-nazynyn, býkil qayghysy men quanyshynyng tiptik obrazyna ainaldy.

Renishimizdi de, ókpemizdi de qaghazgha jazatynbyz

Júmekeng sportpen ainalysatyn. Taldyqorghanda túrghanymyzda qystygýni qarmen jalanayaq jýretin. Kóktem kele suyq sumen shomylatyn. Densaulyghy óte kýshti bolatyn. Tamaqty ta talghap jeushi edi. Astyng kóbin ózi dayyndaghandy únatushy edi. Etten týrli tagham jasap, oghan «Zaida-Júmatay» dep at qoyyp jýretin.

Kóshede jýrgende ózin tym tәkappar ústaytyn. Agharyp ketken shashyn boyap alyp jýretin. Ekeumiz ýiden birge shyqsaq, maghan «Sen kóshening arghy betimen jýrshi« deytin. Aldynan bireu kezdeser me eken dep oilap, men kóshening arghy jaghyna ótem. «Ýige kelgende men senikimin. Dalagha shyqqanda men aqynmyn ghoy, azamatpyn. Sondyqtan sen eshqashanda qarsy shyqpa»,–dep aitatyn. «Mening ókpem, renishim bolady, ony qalay aitu kerek» desem, «Sen qalam ústap jýrgen aqyn emessing be? Pikirlerinning bәrin qaghazgha týsirip ber»,–deytin. Bir-birimizge renjisek, qaghazgha jazyp, qaghazgha renjiytinbiz. Sonyng bәrin jinay bersek, qazir bir kitap shyghar edi. Ol kezde jinaudy bilmegenbiz, jyrtyp tastay berippin. Keyinirek sportyn da, boksyn da tastady. 1979 jyly Almatygha kóshtik. Kishkentay balam bar, әri qyzmetimdi tastay almay, Taldyqorghanda qalyp qoydym. Qystyng kýni suyq sumen juynatyn, shynyqqan keremet Júmatay Almatyda mensiz ýsh jyl túrghanda kýtimi bolmay, biraz densaulyghyn joghaltyp alypty. Ári seri jigit, әri aqyn, Almatyda jalghyz jýrgen son, qyz-kelinsheksiz bola ma? Almatygha kelgen son, bir kýni maghan: «Jaqsylap boyanyp, shashyndy jóndep, eng tәuir kiyimderindi ki. Býgin seni baspagha ertip aparam» dedi. «Jalyn» baspasynda júmys isteytin. «Qazir seni osyndaghy qyz-kelinshekter kóredi. Sening jaman shalyng ýsh jyl shydap jýrdi deysing be? Seni kórsin, qarasyn, bәrine shydauyng kerek» dedi. Baspanyng aldyna jaqyndaghanda, meni jalghyz tastap, ózi ishke kirip ketti. Úzyn dәlizdi boylap, jalghyz ózim kele jatyrmyn. Ár esikten syghalap, bireuler qarap jatyr. Bazardaghy at saudasy siyaqty, at tandaghan siyaqty kózqaras. Bólmesine kelsem, uayymdap otyr eken. «Qalay? Dúshpandardyng synaghyna shydadyng ba?» dedi. Ne aitsa da, qaljynmen jetkizetin. Ázildep otyryp tigisin jatqyza salushy edi. Alghash ýilengen kezimiz. Bir kýni maghan «Laghman sozyp qoyshy» dedi. Ýide búryn tamaq istep kórmegem. Ári әke-sheshem erkeletip, erkek bala siyaqty ósirgen ghoy. «Laghman sozudy bilmeymin« desem, «Eki júmyrtqa men ún alda iyley ber. Men kinogha kettim. Kelgenshe laghman sozyp qoy» dedi de shyghyp ketti. Talaptanyp, ýlken shelekpen bir shelek qyp laghman әzirlep qoygham ghoy. Júmatay kirip keldi de, әlgi shelektegi laghmandy kórip, «Jaqsy boldy, dәlizge shygharyp qoy. Qystay osy laghmandy jep shyghatyn boldyq» dedi. Pәter jaldap túramyz. Otty Júmatay jaghady. Dombyrasyn shertip, tórde jatqan. «Zaida, ana otty týrtip jibershi« degeni. Otty astynan týrtudi qaydan bileyin, kóseudi aldym da, ýstinen qozghap-qozghap jiberdim. Ýiding ishi qap-qara týtin bolyp ketti. Onyng beti de qap-qara. Meniki de onyp túrghan joq. Ornynan úshyp týregeldi. Úrysatyn shyghar dep oiladym. «Oypyrmay, o zaman da, bú zaman, qoldan negr jasaghandy birinshi ret kóruim» dedi.

Kýilerining kóbi nasihattalmay qaldy

Júmataydyng óleng jazghanynyng ózi erekshe bolatyn. Eki-ýsh kýn búryn dayyndalyp, qalamyn úshtap, dayarlap qoyatyn. Men kez kelgen qaghazgha sary bolsa da jaza berem. Al ol bolsa tek qana aq qaghazgha jazatyn. Erte úiyqtaytyn. Tang erte atyp kele jatqanda, qústardyng dausynan oyanyp, súnqyldatyp dombyrasyn shertip otyratyn. Dombyrasyn shertip, ózin-ózi baptay bastaghanynan-aq, óleng tua bastaghanyn sezem. Kýy de shygharatyn. «Lәilә kelgen», «Zaida kórgen», «Qajytay», «Júmatay» siyaqty tórt kýii ghana esimde qalypty. Júmekeng shertpe kýiding sheberi edi. Biraq, kýilerining barlyghy nasihattausyz qaldy. Kózi tirisinde Seken inisine bir-ekeuin tartyp berip jýretin. 50 jyldyghynda Seken Túrysbekov sol kýilerin oryndap berdi. «Lәilә kelgenin» Qajytay oryndap jýr. Onda da tolyghymen emes. Sol kýiderding bәrin taspagha týsirip, kýishilerge bersem be degen armanym bar.

Jyrdy jaqsy aitatyn. Tang ata erte oyanyp, Toqtaghúldyng jyrlaryn, aqyn-jyraulardyng ólenderin jyrlaytyn. Aqyn bolsa da, matematikany jaqsy biletin. Oryssha, fransuzsha taza sóileytin. Júmekenning Kenejiyren degen aty bolghan. Auyryp, otbasylyq jaghdayy da sebepshi bolyp, oquyn bitire almay elge kelgeninde әkesi qúlyn kezinde satyp әpergen eken. Ákesi auyl kenesting tóraghasy bolatyn. «Osy balam mening atymdy shygharady» dep Júmataygha ýlken ýmit artqan eken. Oqudan shyghyp qalyp, elge kelgeninde kitaphanagha júmysqa túrghyzady. Kitaphanashy bolyp jýrip, býkil kitapty oqyp tauysypty. Odan qalghan bos uaqytyn at baptaumen ainalysypty. Jaylaugha shyghyp, jiyrenin baptap, talay bәigege qosyp, sol bәigelerden talay syilyqtar da alypty. Keyinirek jiyrenin aghasy satyp jiberipti. Sonda ghoy: Bes motorly samoletke baspa-bas, Bermeytúghyn atym edi, qayteyin?! Eger aghalaryn aiyrbastay bastasa, Shora sizdi aiyrbastar edim aldymen,–dep әzil týrinde óleng jazyp jýrgeni.

Imperiya jasaymyz dep qaghanat qúrghany bar

Janyna ónkey student jastardy jinaqtap, «Monghol imperiyasyn qúramyz?» dep qaghanat qúrghany bar. Qaghanat qúruynyng ózi bir jaghynan seriligine jatsa, endi bir jaghynan múnyng astarynda ýlken oy jatqan siyaqty. Júmataydyng jany jas boldy. Ózimen qatar qúrbylary dýniyege moyynsúnyp, ýi-mashina alyp jatqanda, ol dýniyege onsha kónil audara qoymady. Oghan endi joldastary dos-qúrby bola almay qaldy. Jastardyng arasynan ózine serik, dos izdedi. Ábubәkir, Meyirhan, Bauyrjan, Qayrat, Svetqali, Temirler janynda jýrdi. Sonda ghoy, olardyng qaghanat qúryp jýrgeni. Ol ózining jastyghyn joghaltqysy kelmedi. Ómirbaqy jas bop ketti ghoy. Sol kezderi janynda jýrgen jas aqyndar býginde respublikagha tanymal belgili azamattar.

Onyng erkeligin aqyn aghalary kóterdi. Túmaghang Almatygha keluine de tikeley sebepker bolyp, qasynan bir eli tastaghan joq. Ózi «Jalyn» jurnalynan ketkenshe, qasynan qaldyrmay ertip jýrdi. Júmataydyng kitaptarynyng jaryq kóruine Beksúltan aghanyng kóp kómegi tiydi. Esenbay agha men aqyn inisi Baybota Serikbaev «Kenejiyren» jinaghyn әzirlep, baspagha úsynghan. Qazir kitaptyng alghashqy sýiinshi danasy da jaryq kórdi. P.S. Jazushylar odaghy men Almaty qalalyq әkimshiligi birlesuimen aqynnyng alpys jyldyq mereytoyy ótti. Áli kýnge aqyngha arnap eskertkish taqta qoyylmaghan eken. «Biyl mereytoyy qarsanynda Almaty qalasynan eskertkish taqta ornatyp, Júmataydyng esimine kóshe atyn berse degen ýmitimiz bar» deydi Zaida apay. Aqynnyng ay men kýndey qyzy – Aykýni býginde әkesining jolyn quyp, óleng jazyp jýr eken.

Derekkózi: Turkystan.kz 4 qazan 2022 jyl

Abai.kz